Mô hình chính quyền địa phương 02 cấp: Khát vọng đổi mới vì dân

PGS.TS Vũ Văn Phúc dự Lễ công bố Nghị quyết, Quyết định của Trung ương và địa phương về sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã, kết thúc hoạt động đơn vị hành chính cấp huyện, thành lập tổ chức đảng, chỉ định cấp ủy, HĐND, UBND, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh, xã, phường tại tỉnh Đắk Lắk (sáng 30/6/2025).

Mô hình chính quyền địa phương 02 cấp đáp ứng yêu cầu mới của thời đại công nghệ và hội nhập

Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 02 cấp ở thời điểm hiện tại là hoàn toàn phù hợp, dựa trên cơ sở lý luận vững chắc và thực tiễn chín muồi.

Thứ nhất, sau khi cuộc cải cách tinh gọn tổ chức bộ máy hành chính tại Trung ương đã cơ bản hoàn tất, việc tiếp tục cải cách ở cấp địa phương là yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất trong hệ thống hành chính nhà nước.

Thứ hai, chủ trương tổ chức lại chính quyền địa phương theo mô hình 02 cấp nhận được sự đồng thuận cao từ đội ngũ cán bộ, đảng viên và Nhân dân, là tiền đề vững chắc cho quá trình triển khai.

Thứ ba, sau gần 40 năm đổi mới, đất nước đã tích lũy được thế và lực mới, đủ điều kiện về mọi mặt để triển khai mô hình này, từ trình độ phát triển kinh tế - xã hội đến năng lực quản trị của đội ngũ cán bộ.

Thứ tư, trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ phát triển mới với khát vọng “Việt Nam hùng cường vào năm 2045”, việc tổ chức lại chính quyền địa phương là yêu cầu tất yếu nhằm thiết lập nền hành chính kiến tạo, hiện đại, gần dân và phục vụ tốt hơn.

Thứ năm, cùng với quá trình chuyển đổi số quốc gia, phát triển kinh tế số, xã hội số, công dân số, mô hình chính quyền địa phương 02 cấp là cấu trúc hành chính phù hợp để đáp ứng hiệu quả các yêu cầu mới của thời đại công nghệ và hội nhập.

Mô hình mới nhấn mạnh nguyên lý “lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm”

Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định tại Lễ công bố Nghị quyết, Quyết định của Trung ương và địa phương về sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã, kết thúc hoạt động đơn vị hành chính cấp huyện, thành lập tổ chức đảng, chỉ định cấp ủy, HĐND, UBND, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh, xã, phường, đặc khu, ngày 30/6 vừa qua: "Đây không chỉ là sự kiện về mặt hành chính, mà là bước chuyển mình chiến lược, là đòi hỏi tất yếu khách quan của nhân dân và đất nước trong hành trình xây dựng những vùng động lực phát triển của quốc gia và khu vực".

Bản chất sâu xa của công cuộc cải cách này không đơn thuần là sự thay đổi về mặt tổ chức hành chính mà là sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy tổ chức quyền lực Nhà nước: từ mô hình chính quyền quản lý hành chính sang mô hình chính quyền kiến tạo. Mô hình mới nhấn mạnh nguyên lý “lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm”; phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; tăng cường trách nhiệm giải trình, minh bạch; hiện thực hóa phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Đồng thời, mô hình chính quyền địa phương 02 cấp tạo điều kiện thuận lợi cho việc phân cấp, phân quyền sâu rộng hơn, theo đúng tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Tuy nhiên, cùng với những thuận lợi căn bản, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương 02 cấp cũng đặt ra không ít thách thức trong giai đoạn đầu. Đó là sự bỡ ngỡ trong tổ chức thực hiện, đặc biệt ở các địa phương có diện tích rộng, điều kiện tự nhiên không thuận lợi, giao thông cách trở. Ở những vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện phát triển chưa đồng đều, trình độ dân trí còn thấp, mô hình mới đòi hỏi năng lực lãnh đạo, quản lý cao hơn từ đội ngũ cán bộ địa phương - điều mà nếu không được chuẩn bị kỹ lưỡng có thể gây ra khoảng trống trong chỉ đạo điều hành, thậm chí ảnh hưởng đến ổn định chính trị - xã hội và quốc phòng, an ninh. Đặc biệt, ở những nơi tổ chức đảng, chính quyền cơ sở chưa thật sự vững mạnh, nguy cơ bị các thế lực thù địch lợi dụng là điều không thể xem nhẹ.

Tuy vậy, mô hình chính quyền địa phương 02 cấp cũng mở ra nhiều triển vọng tích cực. Từ nay, các quyết sách từ cấp tỉnh sẽ được truyền dẫn trực tiếp đến cấp xã - cấp gần dân nhất, hiểu dân nhất - nơi trực tiếp xử lý các vấn đề cụ thể như đất đai, hộ tịch, an sinh xã hội… Điều này sẽ rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính, nâng cao chất lượng phục vụ và sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp.

Yếu tố then chốt quyết định sự thành công của mô hình chính quyền địa phương 02 cấp chính là đội ngũ cán bộ. Như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Cán bộ là gốc của mọi công việc”. Trong bối cảnh mới, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, đặc biệt là ở cấp xã cần được bồi dưỡng về tư duy kiến tạo, thái độ phục vụ, kỹ năng xử lý tình huống, tinh thần trách nhiệm và đạo đức công vụ. Cần chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang tư duy “phục vụ”, lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo hiệu quả thực thi công vụ.

Đặc biệt, trong giai đoạn tái cấu trúc không gian hành chính sau sáp nhập, hợp nhất, yêu cầu tăng cường đoàn kết, thống nhất trong Đảng và trong hệ thống chính trị càng trở nên cấp thiết. Đoàn kết, theo tư tưởng Hồ Chí Minh, là cội nguồn của sức mạnh; là yếu tố quyết định sự thành công của mọi cuộc cải cách. Đoàn kết để cùng hướng về lợi ích chung của quốc gia, dân tộc; đoàn kết để vượt qua những khác biệt địa giới hành chính, tập quán vùng miền và cùng nhau xây dựng một chính quyền vì dân, do dân và phục vụ dân.

Với kỳ vọng và niềm tin lớn lao, mô hình chính quyền địa phương 02 cấp hứa hẹn sẽ tạo nên bộ máy hành chính tinh gọn hơn, hiệu quả hơn; gần dân, sát dân hơn và phục vụ Nhân dân tốt hơn. Cán bộ, công chức, viên chức trong hệ thống mới phải liêm chính, tận tụy, công khai, minh bạch, giải quyết công việc nhanh chóng, hiệu quả, từ đó góp phần củng cố và nâng cao niềm tin của Nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, sự điều hành của Nhà nước và triển vọng phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới./.

PGS.TS Vũ Văn Phúc, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản; Trường Đại học Thành Đô