Đặc khu hành chính - động lực phát triển biển đảo gắn với quốc phòng, an ninh

Đáng chú ý, lần đầu tiên trong hệ thống hành chính nước ta, đặc khu được quy định là một đơn vị hành chính cấp xã đặc biệt, áp dụng cho một số hải đảo có vị trí chiến lược, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế biển và đảm bảo an ninh – quốc phòng trong tình hình mới.

13 đặc khu chính thức đi vào hoạt động từ 01/7/2025

Theo Nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã tại 34 tỉnh, thành phố, Việt Nam chính thức có 13 đặc khu, trong đó tỉnh An Giang là địa phương duy nhất có đến 3 đặc khu – nhiều nhất cả nước và cũng là nơi sở hữu đặc khu Phú Quốc, đơn vị có diện tích và quy mô dân số lớn nhất trong các đặc khu.

Cụ thể: (1) Đặc khu Phú Quốc thuộc tỉnh An Giang, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường Dương Đông, phường An Thới và các xã Dương Tơ, Hàm Ninh, Cửa Dương, Bãi Thơm, Gành Dầu, Cửa Cạn. (2) Đặc khu Kiên Hải thuộc tỉnh An Giang, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của huyện Kiên Hải. (3) Đặc khu Thổ Châu thuộc tỉnh An Giang, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của xã Thổ Châu. (4) Đặc khu Côn Đảo thuộc Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM), được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của huyện Côn Đảo. (5) Đặc khu Phú Quý thuộc tỉnh Lâm Đồng, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các xã Long Hải, Ngũ Phụng và Tam Thanh. (6) Đặc khu Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hòa, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các xã Long Hải, Ngũ Phụng và Tam Thanh. (7) Đặc khu Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của huyện Hoàng Sa. (8) Đặc khu Lý Sơn thuộc tỉnh Quảng Ngãi, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của huyện Lý Sơn. (9) Đặc khu Cồn Cỏ thuộc tỉnh Quảng Trị, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của huyện Cồn Cỏ. (10) Đặc khu Bạch Long Vĩ thuộc thành phố Hải Phòng, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của huyện Cồn Cỏ. (11) Đặc khu Cát Hải thuộc thành phố Hải Phòng, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số củathị trấn Cát Hải, thị trấn Cát Bà và các xã Đồng Bài, Hoàng Châu, Nghĩa Lộ, Văn Phong, Gia Luận, Hiền Hào, Phù Long, Trân Châu, Việt Hải, Xuân Đám. (12) Đặc khu Cô Tô thuộc tỉnh Quảng Ninh, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của thị trấn Cô Tô, xã Đồng Tiến và xã Thanh Lân. (13) Đặc khu Vân Đồn thuộc tỉnh Quảng Ninh, được hình thành từ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của thị trấn Cái Rồng và các xã Bản Sen, Bình Dân, Đài Xuyên, Đoàn Kết, Đông Xá, Hạ Long, Minh Châu, Ngọc Vừng, Quan Lạn, Thắng Lợi, Vạn Yên. 

Thúc đẩy kinh tế - xã hội gắn với đảm bảo quốc phòng, an ninh

Vân Đồn - động lực kinh tế biển của vùng Đông Bắc. Từ ngày 01/7/2025, Vân Đồn chính thức trở thành một trong 13 đặc khu của Việt Nam. Với vị trí địa lý chiến lược, tài nguyên biển đảo phong phú, hệ thống hạ tầng đồng bộ và tốc độ phát triển nhanh chóng, đặc khu Vân Đồn đang từng bước khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng kinh tế biển của vùng Đông Bắc và là chốt chặn vững chắc về quốc phòng, an ninh trên tuyến biển phía Bắc.

Đặc khu Vân Đồn đang từng bước khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng kinh tế biển của vùng Đông Bắc.

Vân Đồn hiện có hạ tầng giao thông hoàn chỉnh với sân bay quốc tế Vân Đồn, cao tốc Hạ Long – Vân Đồn – Móng Cái, các cảng biển như Ao Tiên, Cái Rồng, Quan Lạn, Vạn Hoa, cùng hệ thống tàu cao tốc hiện đại kết nối đảo với đất liền. Nơi đây đang thu hút mạnh mẽ các nhà đầu tư chiến lược trong và ngoài nước. Tính đến tháng 6/2025, địa bàn đã có hơn 60 dự án vốn ngoài ngân sách, tổng vốn đăng ký hơn 63.000 tỷ đồng, nhiều công trình trọng điểm đã đi vào hoạt động như: Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, tuyến cao tốc xuyên tỉnh, khu nghỉ dưỡng cao cấp Wyndham Garden, Angsana Quan Lạn… Đặc biệt, dự án khu dịch vụ du lịch phức hợp cao cấp có casino tại xã Vạn Yên, quy mô 244 ha với tổng vốn đầu tư hơn 2 tỷ USD, được kỳ vọng trở thành điểm đến giải trí – nghỉ dưỡng tầm cỡ châu Á, bổ sung đột phá cho ngành dịch vụ cao cấp của địa phương. 

Cùng với du lịch, các loại hình bất động sản nghỉ dưỡng, đô thị sinh thái, sân golf, trung tâm hội nghị quốc tế, khu công nghiệp sạch đang dần hình thành, mở ra viễn cảnh một đô thị biển thông minh, đa chức năng trong tương lai gần. Hiện trên địa bàn có khoảng 200 cơ sở lưu trú, 3.000 phòng nghỉ và hơn 100 nhà hàng, phục vụ du khách quanh năm. Năm 2024, Vân Đồn đón hơn 1,8 triệu lượt khách, doanh thu ước đạt 2.831 tỷ đồng. Năm 2025, địa phương đặt mục tiêu thu hút trên 2 triệu lượt du khách, với doanh thu ước tính 3.500 tỷ đồng. Dịp lễ 30/4 – 01/5/2025, riêng cảng Ao Tiên đã đón gần 60.000 lượt du khách.

Không chỉ là cực tăng trưởng mới của vùng Đông Bắc, Vân Đồn còn giữ vị trí then chốt trong thế trận phòng thủ biển đảo phía Bắc. Nằm sát vịnh Bắc Bộ, cửa ngõ ra biển của khu vực biên giới, Vân Đồn là “mắt xích chiến lược” trong bảo vệ chủ quyền quốc gia, bảo đảm an ninh hàng hải và kiểm soát các vùng biển trọng yếu. Thế trận quốc phòng toàn dân trên địa bàn được củng cố vững chắc. Các lực lượng như biên phòng, hải quân, kiểm ngư, cảnh sát biển, dân quân biển được bố trí hợp lý, phối hợp chặt chẽ trong tuần tra, kiểm soát, cứu hộ và giám sát chủ quyền. Hạ tầng lưỡng dụng – vừa phục vụ phát triển kinh tế, vừa sẵn sàng cho các tình huống quốc phòng – là điểm nhấn trong quy hoạch tổng thể đặc khu.

Để vận hành hiệu quả bộ máy chính quyền đặc khu Vân Đồn và đảm bảo sự lãnh đạo toàn diện, xuyên suốt của Đảng đối với toàn bộ hoạt động tại đặc khu, Tỉnh ủy Quảng Ninh đã ra quyết định thành lập Đảng bộ đặc khu Vân Đồn, trực thuộc Tỉnh ủy, gồm 86 tổ chức Đảng trực thuộc. Đồng chí Cao Tường Huy – nguyên Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Quảng Ninh – được chỉ định giữ chức Bí thư Đảng ủy đặc khu; Chủ tịch UBND đặc khu là đồng chí Vũ Đức Hưởng – nguyên Chủ tịch UBND huyện Vân Đồn.

Với định hướng phát triển bền vững, kết hợp chặt chẽ giữa kinh tế, du lịch và quốc phòng, đặc khu Vân Đồn đang trở thành mô hình phát triển tiêu biểu, góp phần nâng cao vị thế vùng Đông Bắc và củng cố thế trận phòng thủ biển đảo quốc gia trong tình hình mới.

Côn Đảo - Sự hòa quyện của lịch sử và khát vọng tương lai. Côn Đảo chính thức trở thành đặc khu duy nhất trực thuộc TPHCM kể từ ngày 01/7/2025. Đây là bước chuyển mình đầy chiến lược của một vùng đất giàu di sản, gắn liền với lịch sử đấu tranh cách mạng, nay được định hướng trở thành biểu tượng cho phát triển bền vững, hiện đại và mang tầm quốc tế.

Du khách tham quan Nhà tù Côn Đảo.

Nằm cách TPHCM hơn 230km về phía Đông Nam, Côn Đảo là một quần đảo gồm 16 đảo lớn nhỏ, với diện tích gần 76 km² đất liền và khoảng 200 km² vùng biển bao quanh. Nơi đây từng là địa ngục trần gian trong chiến tranh, ghi dấu hàng vạn chiến sĩ cách mạng đã hy sinh trong nhà tù Côn Đảo, chuồng cọp Pháp - Mỹ và Nghĩa trang Hàng Dương. Dù trải qua thăng trầm lịch sử, Côn Đảo vẫn gìn giữ nguyên vẹn nét hoang sơ và sự linh thiêng, với 9 khu dân cư và hơn 10.000 người dân, cộng đồng nơi đây sống chan hòa trong môi trường thiên nhiên, giữ gìn những giá trị văn hóa, tâm linh quý báu.

Côn Đảo sở hữu một trong những hệ sinh thái biển đảo phong phú nhất Việt Nam với rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn và là nơi duy nhất tại Việt Nam mà rùa biển quý hiếm (vích) lên bờ đẻ trứng với mật độ cao. Đây là tiềm năng vô giá để phát triển du lịch sinh thái cao cấp gắn liền với bảo tồn. Nhiều tập đoàn lớn đã chọn nơi đây để phát triển các khu nghỉ dưỡng 5 sao theo mô hình “du lịch xanh” – hạn chế bê tông hóa, tôn trọng thiên nhiên, hướng đến khách hàng yêu thích không gian nghỉ dưỡng đẳng cấp trong khung cảnh hoang sơ.

Ba tuyến tàu cao tốc từ TPHCM, Vũng Tàu, Trần Đề cùng các tuyến bay cố định và trực thăng giúp kết nối dễ dàng Côn Đảo với đất liền. Đặc biệt, dự án nâng cấp sân bay Côn Đảo với công suất dự kiến 2 triệu lượt khách/năm vào năm 2030 sẽ là “cánh cửa vàng” đưa du lịch Côn Đảo vươn ra khu vực và thế giới. Cùng với đó, hệ thống điện lưới quốc gia đang được kéo ra đảo bằng cáp ngầm, mạng lưới cấp nước – thoát nước, xử lý rác thải cũng được nâng cấp theo tiêu chuẩn đô thị đặc biệt, sẵn sàng cho một đặc khu phát triển bền vững.

Sau 50 năm kể từ ngày giải phóng (01/5/1975 – 01/5/2025), Côn Đảo không còn là một vùng đất biệt lập. Từ hạ tầng đến đời sống người dân đều thay da đổi thịt. Không còn hộ nghèo, 100% dân cư sử dụng nước sạch, tiếp cận dịch vụ y tế – giáo dục – tiêm chủng đầy đủ. 

Tại Thông báo 220/TB-VPCP, ngày 09/5/2025, Thủ tướng chỉ đạo khẩn trương nghiên cứu, xây dựng đề án phát triển đặc khu Côn Đảo, trong đó đặc biệt chú ý vị trí của Côn Đảo là đảo tiền tiêu, rất quan trọng về an ninh, quốc phòng; phát huy tối đa các lợi thế để phát triển kinh tế biển, phát triển du lịch văn hóa, lịch sử, tâm linh, sinh thái biển đảo quốc gia tầm cỡ khu vực và quốc tế; quy hoạch và phát triển Côn Đảo nhanh, bền vững, sáng, xanh, sạch, đẹp, hiện đại tầm cỡ quốc tế; chú trọng xây dựng chính quyền đặc khu và các cơ chế, chính sách đặc thù, đảm bảo cơ chế, chính sách thông thoáng nhưng có sự quản lý, kiểm soát; nghiên cứu các cơ chế thu hút nhà đầu tư chiến lược thực hiện các dự án động lực, có chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư, phát triển kinh tế kết hợp quốc phòng, an ninh; thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao; chú trọng công tác cán bộ lựa chọn lãnh đạo, người đứng đầu đặc khu đảm bảo là những cán bộ tâm huyết, trách nhiệm, năng lực, trình độ, dám nghĩ, dám làm để thực hiện thành công các kế hoạch, nhiệm vụ phát triển đặc khu Côn Đảo.

Từ một "địa chỉ đỏ" lưu giữ ký ức hào hùng của dân tộc, Côn Đảo đang vươn lên thành hình mẫu phát triển đặc khu hiện đại – nơi bảo tồn và đổi mới cùng song hành. Trên nền tảng di sản cách mạng và thiên nhiên quý giá, với sự tiếp sức của các cơ chế đặc thù, Côn Đảo hứa hẹn sẽ trở thành điểm sáng quốc gia – nơi quá khứ được trân trọng và tương lai được chắp cánh.

Đặc khu Phú Quốc - Cơ hội bứt phá mới cho "đảo ngọc". Từ ngày 01/7/2025, Phú Quốc chính thức trở thành đặc khu kinh tế – hành chính trực thuộc tỉnh An Giang. Đây không chỉ là bước chuyển đổi về mặt địa giới hành chính mà còn là cú hích chiến lược, mở ra vận hội phát triển toàn diện và bền vững cho vùng biển đảo trọng yếu phía Tây Nam Tổ quốc. 

Một góc "đảo ngọc" Phú Quốc.

Lợi thế địa chính trị và hạ tầng hiện đại giúp Phú Quốc giữ vai trò trung tâm kết nối quốc tế của toàn vùng Tây Nam Bộ. "Đảo ngọc" sở hữu hệ thống giao thông đồng bộ với sân bay quốc tế Phú Quốc, cảng biển quốc tế An Thới, và mạng lưới đường bộ kết nối các khu vực trung tâm, khu công nghiệp, du lịch và dân cư. Đây được đánh giá là đầu mối chiến lược để phát triển logistics biển, thương mại quốc tế, dịch vụ tài chính và du lịch nghỉ dưỡng cao cấp. 

Phú Quốc hiện có hơn 300 dự án đầu tư du lịch, nhiều công trình biểu tượng đã và đang vận hành như cáp treo Hòn Thơm, Cầu Hôn, show diễn Vortex, và hàng loạt khu nghỉ dưỡng hạng sang được quản lý bởi các tập đoàn danh tiếng như Marriott, Accor, Hilton, Rosewood... Những “ông lớn” như Sun Group, Vingroup, BIM Group đã và đang biến nơi đây thành hệ sinh thái nghỉ dưỡng đẳng cấp quốc tế. Trong 6 tháng đầu năm 2025, Phú Quốc ước đón gần 4,5 triệu lượt khách, trong đó có gần 900.000 lượt khách quốc tế – tăng lần lượt 33,3% và 76,7% so với cùng kỳ. Doanh thu du lịch đạt khoảng 21.588 tỷ đồng, tăng gần 93%, cho thấy tiềm năng tăng trưởng bền vững của ngành công nghiệp không khói nơi đây.

Sắp tới, việc Phú Quốc được lựa chọn đăng cai Hội nghị cấp cao APEC 2027 là một cơ hội vàng để quảng bá hình ảnh “đảo ngọc” ra thế giới. Cùng với đó, 21 dự án đầu tư trọng điểm với tổng vốn hàng trăm nghìn tỷ đồng đang được triển khai, bao gồm hạ tầng giao thông, đô thị thông minh, môi trường, năng lượng tái tạo và logistics biển.

Tỉnh An Giang định hướng phát triển đặc khu Phú Quốc theo mô hình đô thị thông minh – kinh tế biển – du lịch sinh thái, ưu tiên bảo vệ môi trường, giữ gìn bản sắc văn hóa bản địa. Các lĩnh vực trọng tâm được xác định bao gồm: Du lịch xanh, nghỉ dưỡng cao cấp, tổ chức sự kiện quốc tế; Dịch vụ logistics biển, thương mại xuất nhập khẩu; Dịch vụ tài chính, ngân hàng quốc tế; Công nghệ cao, năng lượng tái tạo; Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; Xây dựng không gian xanh, quản lý rác thải, ứng phó biến đổi khí hậu.

Mới đây, Phó Thủ tướng Lê Thành Long đã giao Bộ Tài chính chủ trì xây dựng "Cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển đặc khu Phú Quốc" và xem xét các kiến nghị về thể chế hành chính, tài chính, thí điểm mở rộng đối tượng vào casino… Đây là những động thái thể hiện sự quan tâm của Trung ương trong việc trao cho Phú Quốc vai trò đầu tàu phát triển và thử nghiệm chính sách đổi mới sáng tạo.

Đặc khu Trường Sa – Pháo đài vững chắc nơi đầu sóng. Trường Sa – quần đảo rộng lớn gồm hàng chục đảo nổi, đảo chìm, bãi san hô và đá ngầm – từ lâu đã giữ vai trò tiền tiêu bảo vệ vùng biển chủ quyền thiêng liêng của Việt Nam. Việc nâng cấp đơn vị hành chính từ huyện đảo Trường Sa thành đặc khu Trường Sa không chỉ xuất phát từ yêu cầu đảm bảo quốc phòng – an ninh mà còn nhằm gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế biển với bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo. Việc xây dựng một hệ thống phòng thủ liên hoàn, đa tầng, kết hợp giữa quân đội, cảnh sát biển, kiểm ngư và ngư dân tạo nên thế trận bảo vệ chủ quyền vừa vững chắc, vừa linh hoạt – đúng như tinh thần “mỗi người dân là một cột mốc sống giữa biển khơi”.

Quân và dân ở đặc khu Trường Sa. Ảnh: qdnd.vn.

Đặc khu Trường Sa, với cơ chế hành chính đặc biệt, cho phép chính quyền địa phương vận hành linh hoạt, tự chủ hơn trong quản lý tài nguyên biển, kiểm soát an ninh và triển khai các dự án đầu tư chiến lược trong khuôn khổ pháp luật quốc tế và chủ quyền quốc gia. Chiến lược phát triển đặc khu Trường Sa không dừng lại ở phòng thủ hay dân sinh mà hướng tới một trung tâm nghiên cứu và quan trắc khí hậu, sinh thái biển Đông, là nơi kết hợp giữa khoa học, giáo dục, du lịch quốc tế và bảo vệ chủ quyền, như mô hình các đảo quốc tiên tiến từng thực hiện. Các lĩnh vực được ưu tiên phát triển tại đặc khu Trường Sa bao gồm: Du lịch trải nghiệm và sinh thái biển đảo, với mô hình giới hạn, kiểm soát bảo tồn; Năng lượng sạch: điện gió, điện mặt trời và công nghệ khử mặn hiện đại; Thủy sản và dịch vụ hậu cần nghề cá an toàn, bền vững; Công nghệ quốc phòng dân sự – tự động hóa trên biển; Bảo tồn đa dạng sinh học biển, phục hồi san hô, trồng rừng ngập mặn ven đảo. Việc đầu tư có chọn lọc, kiểm soát môi trường và đảm bảo an ninh – quốc phòng sẽ biến Trường Sa thành biểu tượng của phát triển xanh gắn với bảo vệ chủ quyền, nâng tầm vị thế biển đảo Việt Nam trên trường quốc tế.

Nghị quyết 09-NQ/TW ngày 28/1/2022 của Bộ Chính trị về xây dựng, phát triển tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định mục tiêu đẩy mạnh xây dựng và phát triển Trường Sa trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội trên biển của cả nước, là pháo đài vững chắc bảo vệ chủ quyền của Tổ quốc. Dù tên gọi huyện đảo Trường Sa hay đặc khu Trường Sa, mục tiêu ấy không hề thay đổi. 

Việc xây dựng và phát triển các đặc khu biển đảo không chỉ là bước đi chiến lược nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng kinh tế biển, mà còn là giải pháp trọng yếu gắn phát triển với bảo vệ chủ quyền quốc gia. Mỗi công trình, mỗi âu tàu, mỗi chính sách hỗ trợ ngư dân hay sự hiện diện của lực lượng vũ trang nơi đảo xa đều góp phần hình thành thế trận quốc phòng toàn dân vững chắc trên biển. Phát triển kinh tế biển gắn với quốc phòng – an ninh không phải là hai mục tiêu tách biệt, mà là hai trụ cột song hành, làm nên một Việt Nam mạnh về biển, giàu từ biển và vững vàng bảo vệ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc giữa đại dương rộng lớn./.

Minh Hiền