Vai trò đặc biệt quan trọng của Bộ Nội vụ trong những ngày đầu của chính quyền cách mạng

Quốc dân Đại hội và Cách mạng tháng Tám thành công

Ngày 16/8/1945, thực hiện Nghị quyết Hội nghị quân sự cách mạng Bắc Kỳ và theo chỉ thị của lãnh tụ Hồ Chí Minh, Quốc dân Đại hội đã long trọng khai mạc tại đình Tân Trào (Tuyên Quang) với sự tham dự của hơn 60 đại biểu đại diện cho các giới, các tầng lớp Nhân dân từ ba miền Bắc - Trung - Nam và kiều bào ở nước ngoài. Đại hội đã thể hiện khí thế đại đoàn kết dân tộc, nhất trí ủng hộ kế hoạch Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trên toàn quốc.

Tại Đại hội, Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam được thành lập, do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch, Trần Huy Liệu làm Phó Chủ tịch. Cơ quan này được giao trọng trách lãnh đạo khởi nghĩa, đồng thời thay mặt quốc dân giao thiệp với nước ngoài và điều hành công việc trong nước khi giành được chính quyền.

Từ lời hiệu triệu của Tổng bộ Việt Minh và Chủ tịch Hồ Chí Minh, một làn sóng cách mạng dâng trào khắp cả nước. Tại Hà Nội, ngày 19/8/1945, hơn 200.000 người dân đã tham gia cuộc mít tinh biến thành biểu tình vũ trang giành chính quyền. Các tỉnh thành lớn như Huế, Sài Gòn, Nam Định, Hải Phòng… lần lượt hưởng ứng, đánh dấu thắng lợi toàn diện của cuộc Tổng khởi nghĩa trong vòng hai tuần lễ.

Cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là một mốc son chói lọi trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Với tinh thần yêu nước mãnh liệt và khát vọng độc lập, Nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương và Mặt trận Việt Minh đã nhất tề vùng lên, đập tan ách thống trị thực dân - phong kiến, giành lại chính quyền về tay Nhân dân. Một chính quyền cách mạng được thiết lập trên phạm vi cả nước, mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc - kỷ nguyên độc lập, tự do.

Bộ Nội vụ trong thời kỳ Chính phủ lâm thời (1945 - 1946)

Ngày 27/8/1945, Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam được cải tổ thành Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Trong Tuyên cáo của Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh yêu cầu mở rộng thành phần Chính phủ nhằm thể hiện tinh thần đoàn kết dân tộc, mời gọi thêm các nhân sĩ, trí thức cùng gánh vác trách nhiệm với đất nước.

Phiên họp đầu tiên của chính phủ lâm thời ngày 3/9/1945. Ảnh tư liệu

Ngày 28/8/1945, Chính phủ lâm thời chính thức ra mắt với 15 Bộ trưởng, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong đó, Bộ Nội vụ - một trong 13 bộ đầu tiên do đồng chí Võ Nguyên Giáp làm Bộ trưởng. Đây là mốc lịch sử quan trọng, đánh dấu sự khai sinh của Bộ Nội vụ và ngành Tổ chức nhà nước của Việt Nam.

Việc thành lập Bộ Nội vụ ngay từ những ngày đầu tiên của chính quyền cách mạng thể hiện tư duy chính trị sâu sắc và chiến lược xây dựng nhà nước của Đảng. Bộ Nội vụ được giao phụ trách nhiều lĩnh vực hệ trọng như: tổ chức bộ máy hành chính nhà nước, bảo đảm trật tự an ninh quốc gia, điều hành bộ máy công quyền, thiết lập hệ thống chính quyền cách mạng từ trung ương đến cơ sở.

Ngay sau khi thành lập, Bộ Nội vụ đã khẩn trương thực hiện các nhiệm vụ được giao như: chuẩn bị các điều kiện và tổ chức Tổng tuyển cử bầu Quốc hội; nghiên cứu thành lập các tổ chức của Chính phủ; xây dựng và củng cố hệ thống chính quyền địa phương các cấp; xây dựng đội ngũ công chức cách mạng; thiết lập chế độ công chức mới; bảo đảm trật tự, an ninh xã hội, bảo vệ Đảng, Chính phủ trước sự chống phá của kẻ thù. 

Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thành viên Hội đồng Chính phủ Lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra mắt sau phiên họp đầu tiên, sáng 3/9/1945. Ảnh: TTXVN.

Một trong những biện pháp cải tổ bộ máy hành chính công quyền đầu tiên của Chính phủ là xoá bỏ các ngạch quan lại cũ của bộ máy chính quyền thực dân, tổ chức hệ thống các cơ quan chính quyền mới. Ngày 03/10/1945, theo đề nghị của Bộ Nội vụ, Chính phủ đã ra Sắc lệnh số 41/SL quy định tất cả các công sở và các cơ quan thuộc phủ Toàn quyền Đông Dương đã thành lập ở Việt Nam đều bị bãi bỏ. Để khắc phục tình trạng thiếu cán bộ, công chức thông thạo nghiệp vụ hành chính công; đồng thời, nêu cao ngọn cờ đại đoàn kết dân tộc, Sắc lệnh này cũng quy định việc tuyển chọn và sử dụng nhân viên, công chức của hệ thống chính quyền cũ.

 Theo đó, Sắc lệnh quy định chuyển giao nhân viên của Toà công chức phủ Toàn quyền, Ty Pháp chế và Hành chính, Ty Hành chính tố tụng và Hành chính kiểm sát, Ty Nội chính thuộc tòa Chính trị phủ Toàn quyền, Toà Liêm phóng phủ Toàn quyền, Ban Công báo của Phòng Công văn phủ Toàn quyền sang Bộ Nội vụ. Một số nhân viên của bộ máy chính quyền cũ có hạnh kiểm, tư cách tốt, có trình độ nghiệp vụ cao đã được tuyển chọn làm việc trong Bộ Nội vụ. 

Ban đầu cơ quan Bộ Nội vụ chỉ có vài chục công chức, nhân viên và 03 thanh tra viên. Ngày 01/01/1946, Chính phủ lâm thời cải tổ thành Chính phủ Liên hiệp lâm thời. Ngày 19/01/1946, Bộ trưởng Bộ Nội vụ đã ký ban hành Nghị định số 14/NV về Tổ chức Bộ Nội vụ. Theo Nghị định này, cơ cấu tổ chức của Bộ Nội vụ gồm có Văn phòng và 04 Nha: Công chức và Kế toán; Pháp chế và Hành chính; Thanh tra; Công an; giúp việc cho Bộ trưởng có Đổng lý Văn phòng và Chánh Văn phòng. Với Nghị định này, tổ chức, bộ máy, chức năng, nhiệm vụ cụ thể của Bộ Nội vụ đã được xác định, đã có những đóng góp quan trọng vào việc xây dựng và củng cố bộ máy chính quyền nhân dân non trẻ.

 Ngày 21/02/1946, theo đề nghị của Bộ Nội vụ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh "hợp các Sở Cảnh sát và các Sở Liêm phóng toàn quốc thành một cơ quan đặt tên là Việt Nam Công an vụ". Việt Nam Công an vụ do một ông Giám đốc điều khiển, dưới quyền chỉ huy trực tiếp của Bộ Nội vụ. Là một trong 13 Bộ của Chính phủ lâm thời, Bộ Nội vụ được phân công lãnh đạo, theo dõi hai lĩnh vực công tác chính là tổ chức xây dựng, củng cố hệ thống chính quyền các cấp và bảo đảm an ninh chính trị, trật tự xã hội. 

Tuy nhiên, trên thực tế Bộ Nội vụ đã phải đảm nhiệm hầu như toàn bộ công việc nội trị của quốc gia. Nhiệm vụ quan trọng nhất của Bộ Nội vụ lúc này là khẩn trương chỉ đạo, tổ chức việc xây dựng, củng cố chính quyền cách mạng các cấp. Đây là nhiệm vụ khó khăn, phức tạp nhất, nhưng cũng là lĩnh vực công tác mà Bộ Nội vụ đã có những đóng góp nổi bật nhất, góp phần to lớn vào công cuộc xây dựng, củng cố chính quyền nói riêng và vào cuộc đấu tranh chống thù trong, giặc ngoài nói chung. 

Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bộ Nội vụ đã kịp thời có những biện pháp để khắc phục tình hình, nhanh chóng củng cố chính quyền cách mạng cấp cơ sở. Ngay từ cuối tháng 10/1945, Ban nghiên cứu tổ chức chính quyền địa phương đã được thành lập, do đích thân Bộ trưởng Võ Nguyên Giáp làm Trưởng ban. Ngày 22/11/1945, sau một thời gian gấp rút bàn bạc, Ban nghiên cứu tổ chức chính quyền địa phương đã đưa ra được những kiến nghị rất cụ thể và Bộ Nội vụ đã đệ trình để Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 63/SL về tổ chức, quyền hạn, cách làm việc của Hội đồng nhân dân và Uỷ ban hành chính các cấp (xã, huyện, tỉnh, kỳ). Sắc lệnh này gồm 4 chương, 115 điều, quy định chặt chẽ các nguyên tắc, quy trình xây dựng và tổ chức các cấp chính quyền cấp trung gian và cơ sở. Đây là một đóng góp rất có ý nghĩa của Bộ Nội vụ vào việc xây dựng, củng cố chính quyền cách mạng trong một giai đoạn cực kỳ khó khăn. 

Một trong những vấn đề cấp bách và phức tạp trong quá trình xây dựng chính quyền đòi hỏi Bộ Nội vụ phải giải quyết, đó là vấn đề công chức cũ của bộ máy chính quyền thực dân để lại. Một phần phải khéo kế thừa đội ngũ công chức cũ, giải quyết công ăn việc làm cho công chức; đồng thời, cũng cần kiên quyết để tránh khả năng quá tải cho chính quyền cách mạng, Bộ Nội vụ đã thông qua hàng loạt văn bản quy định chế độ nghỉ hưu đối với những người đã làm việc được 30 năm hoặc đã đến 55 tuổi; cho phép công chức được xin nghỉ không lương từ 06 tháng trở lên và liên tiếp xin nghỉ gia hạn từ 06 tháng trở lên; trợ cấp một tháng lương cho những công chức xin từ chức hoặc nghỉ 06 tháng trở lên… 

Ngoài ra, Bộ đã bước đầu nghiên cứu và đề nghị Chính phủ thông qua sắc lệnh về chế độ hưu bổng; chế độ tiền lương và phụ cấp. Bộ Nội vụ đã thiết lập một Hội đồng nghiên cứu và lập Dự án quy tắc chung cho các ngạch công chức Việt Nam. Một chủ trương lớn, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh là khẩn trương tổ chức cuộc Tổng tuyển cử để bầu ra các cơ quan công quyền hợp hiến, hợp pháp. Bộ Nội vụ đã có đóng góp quan trọng trong việc thực hiện chủ trương này. 

Ngày 08/9/1945, thay mặt Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Nội vụ đã ký Sắc lệnh số 14 về việc "mở cuộc Tổng tuyển cử để bầu Quốc dân Đại hội". Tiếp đó, Bộ Nội vụ đã chuẩn bị để Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 51 ngày 17/10/1945 quy định thể lệ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên ở nước ta. Sắc lệnh gồm 12 khoản với 70 điều, giao cho Bộ Nội vụ và Bộ Tuyên truyền cùng phối hợp tổ chức thực hiện. 

Nhận thức rõ sứ mạng thiêng liêng của cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên, Bộ Nội vụ đã dốc toàn tâm, toàn sức và đã hoàn thành tốt nhiệm vụ. Đồng thời, Bộ Nội vụ còn phối hợp với nhiều Bộ khác của Chính phủ hoàn thành tốt nhiều nhiệm vụ khác của công cuộc nội trị, như cứu đói, phòng chống thiên tai, bình dân học vụ, thanh tra, giám sát, lập lại kỷ cương văn hoá - xã hội… 

Trong thời gian đầu, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Võ Nguyên Giáp là người duy nhất trong Chính phủ lâm thời được phép ký một loạt Sắc lệnh quan trọng dưới danh nghĩa “Thay mặt Chủ tịch Chính phủ lâm thời, Bộ trưởng Bộ Nội vụ” như các Sắc lệnh: ấn định Quốc kỳ Việt Nam; mở cuộc Tổng tuyển cử để bầu Quốc dân Đại hội; bãi bỏ hai ngạch quan hành chính và quan tư pháp… 

Đây là bằng chứng cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của Bộ Nội vụ trong những ngày đầu của chính quyền cách mạng. Nhìn lại quá trình ra đời và hoạt động của Bộ Nội vụ trong thời gian từ sau Cách mạng tháng Tám đến trước ngày Toàn quốc kháng chiến có thể thấy, đây là một thời kỳ lịch sử, tuy rất ngắn nhưng lại có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, ghi nhận thắng lợi vĩ đại của toàn Đảng, toàn dân tộc trong cuộc vùng lên oanh liệt, quật cường, đánh dấu buổi sinh thành của một chế độ mới, của chính quyền dân chủ nhân dân và của ngành công tác xây dựng, tổ chức, điều hành chính quyền - nhà nước kiểu mới mà cơ quan phụ trách chính là Bộ Nội vụ. 

Thắng lợi to lớn nhất của công tác nội trị, tổ chức xây dựng chính quyền và cũng là đóng góp quan trọng nhất của Bộ Nội vụ trong thời kỳ này chính là ở chỗ đã khẩn trương xây dựng, củng cố, bảo vệ thành công và phát huy tối đa công năng của hệ thống chính quyền cách mạng, phát huy sức mạnh đoàn kết của toàn dân tộc trong cuộc đấu tranh xây dựng cuộc sống mới, chống lại các thế lực thù trong, giặc ngoài. Chính thắng lợi to lớn này đã góp phần tạo nên cơ sở vững chắc cho sự phát triển của chính quyền dân chủ nhân dân trong các giai đoạn sau này. 

Đức Dương