Bộ Nội vụ trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 -1954)

Củng cố nền móng bộ máy chính quyền trong thời chiến

Ngày 06/01/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử nước ta đã được tổ chức, bầu ra Quốc hội khóa I với 333 đại biểu - một thắng lợi to lớn của nền dân chủ non trẻ. Chỉ sau đó gần hai tháng, ngày 02/3/1946, tại kỳ họp thứ nhất, Chính phủ Liên hiệp kháng chiến ra đời, đánh dấu bước phát triển mới trong quá trình xây dựng nhà nước dân chủ nhân dân.
Giữ vị trí then chốt trong bộ máy Chính phủ lúc bấy giờ là Bộ Nội vụ. Sau khi đồng chí Võ Nguyên Giáp, Bộ trưởng Bộ Nội vụ đầu tiên chuyển sang phụ trách công tác khác, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã  giới thiệu Bộ trưởng Bộ Nội vụ mới được bổ nhiệm: “Một người đạo đức danh vọng mà toàn thể quốc dân ai cũng biết: Cụ Huỳnh Thúc Kháng”. 

Nhiệm vụ chủ yếu của Bộ Nội vụ thời kỳ này như: tổ chức cuộc tản cư, di chuyển chiến lược; từng bước hoàn chỉnh cơ cấu chính quyền kháng chiến; xây dựng và quản lý tổ chức bộ máy các cơ quan của Chính phủ; ban hành quy chế tổ chức các Bộ, ngành; xây dựng và quản lý chính quyền địa phương các cấp; xây dựng chế độ công chức, công vụ mới và quản lý cán bộ, công chức; …

Nhằm tiếp tục củng cố chính quyền, ngày 03/5/1946, theo đề nghị của Bộ trưởng Bộ Nội vụ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 57/SL quy định việc tổ chức các Bộ và Sắc lệnh số 58/SL quy định về tổ chức và chức năng thuộc cơ quan Bộ Nội vụ. Cơ cấu tổ chức của Bộ Nội vụ gồm có Văn phòng; Nha Thanh tra; Nha Công chức và Kế toán; Nha Pháp chính; Nha Thông tin tuyên truyền; Việt Nam Công an vụ và Nha Dân tộc thiểu số. Như vậy, tổ chức bộ máy của Bộ Nội vụ đã được kiện toàn thêm một bước; đặc biệt, có hai Nha mới được thành lập là Nha Thông tin tuyên truyền và Nha Dân tộc thiểu số. Văn phòng Bộ Nội vụ là cơ quan trực tiếp giúp việc cho Bộ trưởng về nhiệm vụ chính trị, do một Đổng lý đứng đầu. 
Ngày 29/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 82/SL cử Bộ trưởng Bộ Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng ký thay Chủ tịch những công văn thường ngày và chủ toạ Hội đồng Chính phủ trong khi Chủ tịch Chính phủ đi vắng từ ngày 31/5/1945 đến 21/10/1946 - Một lần nữa, khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của Bộ Nội vụ trong Chính phủ và trong tổ chức bộ máy nhà nước. 

Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ cuối năm 1946, Bộ Nội vụ đứng trước một sứ mệnh đặc biệt khó khăn và nặng nề: tổ chức toàn bộ cuộc tản cư chiến lược. Bộ không chỉ phụ trách sơ tán các cơ quan đầu não của Đảng, Chính phủ, Quốc hội lên chiến khu Việt Bắc, mà còn đảm trách việc di dân, di chuyển an toàn cho cán bộ, chiến sĩ và nhân dân, đảm bảo duy trì được bộ máy lãnh đạo, tránh sự tấn công của địch.

Trong bối cảnh thù trong, giặc ngoài, bộ máy còn non trẻ, lực lượng cán bộ còn mỏng, việc tổ chức một cuộc tản cư quy mô toàn quốc, bảo vệ đầu não kháng chiến là một kỳ tích. Và thành công đó mang đậm dấu ấn của Bộ Nội vụ - cơ quan đầu mối, tổ chức, chỉ đạo hiệu quả trong từng bước đi của cuộc di chuyển chiến lược mang tính sống còn ấy.

Trong thời gian này, Bộ Nội vụ có sự thay đổi về nhân sự do Bộ trưởng Huỳnh Thúc Kháng ốm nặng, qua đời. Tại phiên họp ngày 30/4/1947, Hội đồng Chuyên viên Phòng Chính phủ đã thông qua đề nghị của Chủ tịch Hồ Chí Minh cử ông Tôn Đức Thắng, một cán bộ Đảng lão thành có uy tín rất lớn, giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Tới ngày 09/11/1947, theo đề nghị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông Phan Kế Toại, một nhân sĩ yêu nước từng giữ chức Khâm sai đại thần của triều Nguyễn tại Bắc Kỳ, được cử giữ chức quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ thay cho ông Tôn Đức Thắng được cử giữ chức Thanh tra đặc biệt toàn quốc.

Hội đồng Chính phủ họp tại chiến khu Việt Bắc. Từ trái sang: Bộ trưởng Phan Anh (người cắt tóc ngắn, mặc áo bà ba màu thẫm), Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Phan Kế Toại (người cầm quạt), Chủ tịch Hà Nội Trần Duy Hưng (người trẻ tuổi đeo kính trắng), Thứ trưởng Bộ Y tế Tôn Thất Tùng... Ảnh tư liệu

Đổi mới tổ chức, kiện toàn chính quyền các cấp để phục vụ hiệu quả kháng chiến

Ngày 25/01/1949, theo đề xuất của Bộ Nội vụ, Hội đồng Chính phủ đã quyết định lập bốn Ban lớn, thực hiện liên thông hoạt động giữa các Bộ. Đây là một giải pháp sáng tạo cực kỳ quan trọng nhằm tạo ra cơ chế vận hành vừa chặt chẽ, vừa linh hoạt, phù hợp với đòi hỏi của thực tiễn, do đó, đã phát huy cao độ công năng của hệ thống chính quyền kháng chiến. Bốn Ban đó là: Ban Quân sự gồm: Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng tư lệnh; Ban Nội chính gồm: Bộ Nội vụ, Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao; Ban Kinh tế gồm: Bộ Kinh tế, Bộ Tài chính, Bộ Giao thông công chính, Bộ Canh nông, Bộ Lao động; Ban Giáo dục - Văn hoá - Xã hội gồm: Bộ Giáo dục, Bộ Y tế, Bộ Thương binh, Cứu tế. 

Đồng thời với việc cải tiến cơ chế liên thông trong vận hành chính quyền Trung ương, Bộ Nội vụ đã đề ra nhiều quyết sách phù hợp mang lại hoạt động hiệu quả của hệ thống chính quyền các cấp. Đây cũng là nguyên tắc cơ bản để Bộ Nội vụ triển khai chủ trương, kế hoạch củng cố và hoàn thiện hệ thống tổ chức chính quyền từ Trung ương đến địa phương trong những năm 1947-1950. Thông qua cách tổ chức lại chính quyền địa phương, chính quyền Trung ương bắt đầu thực hiện phân quyền hành chính mạnh cho các cấp dưới. 

Ngày 01/10/1947, theo đề nghị của Bộ Nội vụ về việc hợp nhất Uỷ ban kháng chiến và Uỷ ban hành chính thành Uỷ ban kháng chiến hành chính, Chính phủ ban hành Sắc lệnh số 91/SL thống nhất tên gọi Uỷ ban kháng chiến kiêm hành chính ở tất cả các cấp chính quyền cơ sở. Trên cơ sở đó, Bộ Nội vụ chỉ đạo việc mở rộng thành phần tham gia chính quyền bằng việc mời thêm các thân hào, thân sĩ vào Uỷ ban để thực hiện chính sách đại đoàn kết và tăng cường lực lượng chuyên môn. 

Như vậy, chỉ trong một thời gian rất ngắn, Bộ Nội vụ đã chỉ đạo, hướng dẫn kịp thời việc tổ chức, sắp xếp lại các cơ quan kháng chiến hành chính cho phù hợp với hoàn cảnh đất nước có chiến tranh. Trên cơ sở đó, hệ thống tổ chức chính quyền ở các khu, tỉnh được kiện toàn lại; địa giới hành chính ở một số nơi cũng được phân định lại hợp lý hơn. 

Đồng thời, Bộ Nội vụ cũng đã có đóng góp to lớn trong việc tiếp tục củng cố, xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân các cấp, biến chính quyền thành công cụ hữu hiệu chỉ huy và tổ chức cuộc kháng chiến, kiến quốc. Đây là kết quả của một loạt các cải cách về cơ chế tổ chức của chính quyền do Bộ Nội vụ nghiên cứu và đề xuất, nhằm làm cho chính quyền nhà nước Việt Nam phù hợp nhất với điều kiện chiến tranh ở từng vùng; đồng thời, phát huy được cao nhất công năng và tính ưu việt của chính quyền cách mạng. 

Các thành viên Hội đồng Chính phủ kháng chiến ở Việt Bắc, năm 1951. Ảnh tư liệu

Việc kiện toàn bộ máy chính quyền theo hướng vừa gọn, nhẹ, vừa chuyên nghiệp, chính quy đã làm cho các hoạt động của Bộ đi vào chiều sâu, thiết thực và hiệu quả hơn. Công tác công chức, cán bộ cũng đã có bước tiến đáng kể theo hướng thống nhất, chính quy hoá với sự ra đời của Quy chế công chức. Trên phương diện pháp chính, đóng góp to lớn nhất của Bộ Nội vụ là tiếp tục hoàn chỉnh hệ thống văn bản pháp quy, làm chỗ dựa pháp lý cho toàn bộ hoạt động của hệ thống chính quyền dân chủ nhân dân. Qua đó, công tác xây dựng và vận hành chính quyền ngày một trở nên chính quy, bài bản và hiệu quả hơn. 

Thời kỳ này, Bộ Nội vụ còn tiếp tục được giao phụ trách công tác gìn giữ an ninh chính trị và trật tự, trị an. Để hoàn thành nhiệm vụ quan trọng này, trong điều kiện chiến tranh, Bộ Nội vụ đã đặc biệt quan tâm xây dựng lực lượng công an cách mạng vững mạnh về mọi mặt, nhất là thông qua một loạt biện pháp từ đổi mới cơ chế tổ chức, chỉ huy, cho tới tăng cường bồi dưỡng nghiệp vụ và bản lĩnh chính trị cho cán bộ, chiến sĩ công an.

Chăm lo xây dựng đội ngũ công chức cách mạng

Song song với việc kiện toàn hệ thống chính quyền, Bộ Nội vụ đã trình Chính phủ ban hành Sắc lệnh số 188/SL ngày 29/5/1948 xếp ngạch và hạng lương cho công chức. Tiếp đó, ngày 20/5/1950, Chính phủ ban hành Sắc lệnh số 76/SL về Quy chế công chức, bao gồm 07 chương, 92 điều, quy định về nghĩa vụ, quyền lợi, trách nhiệm của công chức; đồng thời, xác định những nguyên tắc căn bản và tổng hợp các vấn đề về công chức cũng như các vấn đề về khen thưởng và xử phạt công chức. 

Việc ra đời Quy chế công chức đã đánh dấu một bước tiến quan trọng về xây dựng đội ngũ công chức nhà nước trong điều kiện có chiến sự. Sự đồng bộ giữa nhân sự và cơ cấu tổ chức của hệ thống cơ quan nhà nước là điều kiện cần thiết để bộ máy chính quyền vận hành có hiệu quả. Thành tích to lớn, quan trọng của Bộ Nội vụ thời kỳ này chính là tổ chức thành công cuộc tản cư, di chuyển chiến lược, đảm bảo giữ gìn và duy trì tốt cơ sở vật chất tối quan trọng cho toàn bộ cuộc kháng chiến. Trong đó, việc Bộ phối hợp tổ chức, bảo vệ thành công việc sơ tán toàn bộ cơ quan lãnh đạo Trung ương lên Việt Bắc thực sự là một kỳ tích. 

Bên cạnh những công tác trên, công tác thông tin, tuyên truyền cũng là một mặt trận mà Bộ Nội vụ với tư cách là cơ quan quản lý, điều hành có đóng góp to lớn. Bằng đường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện, lâu dài, dựa vào sức mình là chính, đồng thời tranh thủ sự đồng tình và ủng hộ của bạn bè quốc tế, Đảng đã lãnh đạo Nhân dân ta lần lượt đánh bại các kế hoạch chiến tranh của thực dân Pháp, giành thắng lợi mà đỉnh cao là chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, buộc Chính phủ Pháp phải ký kết Hiệp định Giơ ne-vơ, chấm dứt sự thống trị của thực dân Pháp ở nước ta. Sau khi Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết ngày 20/7/1954 về đình chỉ chiến tranh, khôi phục hòa bình ở Đông Dương, bãi bỏ quyền cai trị của người Pháp, công nhận nền độc lập của ba quốc gia Việt Nam, Lào và Campuchia, Bộ Nội vụ đã góp phần quan trọng giúp Đảng, Nhà nước hoàn thành tốt việc chỉ đạo, tổ chức công tác tiếp quản Thủ đô, vùng mới giải phóng, góp phần ổn định tình hình chính trị, chính quyền và đời sống cho Nhân dân.

***

Thời kỳ kháng chiến chống Pháp là một giai đoạn đầy gian khổ, thử thách nhưng cũng rất đỗi vinh quang trong lịch sử dân tộc. Trong bức tranh ấy, Bộ Nội vụ đã thể hiện vai trò đặc biệt quan trọng - không chỉ là một cơ quan tổ chức nhà nước, mà còn là một “trung tâm chỉ huy hành chính” trong thời chiến, đóng góp xứng đáng vào thắng lợi của cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc.

Đức Dương