Bộ Nội vụ trong thời kỳ xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam (1954-1975)

Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ ngày 07/5/1954, miền Bắc được hoàn toàn giải phóng, bước vào thời kỳ xây dựng Chủ nghĩa xã hội, đấu tranh thống nhất nước nhà, nhiều vấn đề mới trong công tác tổ chức bộ máy nhà nước, công chức, công vụ và các vấn đề xã hội khác được đặt ra. Bộ Nội vụ đã nhanh chóng bắt tay vào công tác xây dựng bộ máy chính quyền sau chiến tranh. 

Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Nội vụ Phan Kế Toại tại Đại hội Anh hùng Chiến sĩ thi đua lần thứ Hai, năm 1958. Ảnh tư liệu 

Với chức năng, nhiệm vụ của mình, Bộ Nội vụ đã nghiên cứu, chỉ đạo thực hiện, chấn chỉnh, tăng cường cơ quan dân cử địa phương, thực hiện bầu cử Hội đồng nhân dân và Uỷ ban hành chính các cấp; thành lập các khu tự trị Tây Bắc, Việt Bắc, tổ chức các tỉnh, thành phố; xây dựng, theo dõi thực hiện Luật Tổ chức Chính quyền địa phương; nghiên cứu, theo dõi, thực hiện chính sách cán bộ của Đảng, Chính phủ ở cơ quan nhà nước; xây dựng chế độ tiền lương, điều chỉnh biên chế; nghiên cứu theo dõi thực hiện quyền lập hội; nghiên cứu, theo dõi thực hiện chính sách đối với quân nhân phục viên về xã, Việt kiều về nước, công nhân Âu - Phi…, góp phần nhanh chóng củng cố chính quyền, giúp bộ máy nhà nước tổ chức, điều hành và động viên Nhân dân khôi phục, phát triển kinh tế - xã hội. Để đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ cách mạng trong thời kỳ mới, tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khoá II (từ ngày 06 đến ngày 15/7/1960) đã quyết định việc kiện toàn tổ chức bộ máy hành chính nhà nước các cấp, trong đó, Bộ Nội vụ là cơ quan của Hội đồng Chính phủ, có trách nhiệm quản lý công tác tổ chức và dân chính, có vai trò hết sức quan trọng trong việc xây dựng và kiện toàn bộ máy hành chính nhà nước từ Trung ương đến địa phương. 

Đặc biệt, Bộ Nội vụ đã tham mưu giúp Hội đồng Chính phủ trình Quốc hội thông qua Luật Tổ chức Hội đồng Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (ngày 14/7/1960). Luật có 12 điều quy định thể thức Hội đồng Chính phủ; xác định các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan trực thuộc và thể thức tổ chức các cơ quan này; xác định thể thức hoạt động của Hội đồng Chính phủ; quyền hạn của Hội đồng Chính phủ, Thường vụ Hội đồng Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, cơ quan trực thuộc. 

Ngày 29/9/1961, Hội đồng Chính phủ ban hành Nghị định số 130/CP quy định nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Bộ Nội vụ. Theo đó, Bộ Nội vụ là cơ quan của Hội đồng Chính phủ, có các nhiệm vụ: nghiên cứu và trình Hội đồng Chính phủ ban hành các chính sách, chế độ, thể lệ; chỉ đạo việc xây dựng và kiện toàn bộ máy nhà nước các cấp; nghiên cứu trình Hội đồng Chính phủ dự án điều chỉnh địa giới hành chính; chỉ đạo việc tổ chức bầu cử; quản lý Trường Hành chính Trung ương; thống kê lực lượng cán bộ, nhân viên hành chính, sự nghiệp; nghiên cứu và trình Hội đồng Chính phủ ban hành những chế độ đãi ngộ chung; chỉ đạo thực hiện các chính sách, chế độ đối với thương binh, liệt sĩ, Việt kiều về nước; quản lý công tác phòng cháy và chữa cháy... 

Thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao, Bộ Nội vụ đã ban hành nhiều thông tư, văn bản, đề án, hướng dẫn trên các lĩnh vực công tác, nổi bật là kiện toàn tổ chức bộ máy các cơ quan hành chính nhà nước; xây dựng và trình Chính phủ các nghị định quy định nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức của các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ; hướng dẫn, chỉ đạo thực hiện cải tiến tổ chức; tinh gọn bộ máy, tinh giản biên chế;... Bộ đã chỉ đạo thực hiện bỏ bớt cấp trung gian không cần thiết, đặc biệt là cấp phòng, bỏ những bộ phận tuy có tổ chức nhưng không có việc cụ thể, sáp nhập những bộ phận có nhiệm vụ chồng chéo hoặc có liên quan mật thiết với nhau.

Đặc biệt, nhằm thống nhất phương thức quản lý ngành Tổ chức nhà nước và song trùng giữa Bộ Nội vụ với địa phương, ngày 13/6/1963, Bộ Nội vụ ban hành Thông tư số 15-NV về việc chấn chỉnh tổ chức bộ máy làm công tác do Bộ Nội vụ chỉ đạo ở khu, tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, tập trung vào một đầu mối tổ chức thống nhất là Ban Tổ chức và Dân chính. Đây là dấu mốc quan trọng đánh dấu sự hoàn chỉnh của hệ thống tổ chức trong lĩnh vực công tác tổ chức nhà nước (Hệ thống này bao gồm: Bộ Nội vụ, Vụ Tổ chức cán bộ ở các Bộ, ngành và Ban Tổ chức và Dân chính ở các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương). Ngày 26/02/1970, thực hiện Quyết định số 40/CP của Hội đồng Chính phủ về việc chuyển nhiệm vụ quản lý công tác tổ chức nhà nước từ Bộ Nội vụ về Phủ Thủ tướng và Quyết định số 214/CP ngày 21/11/1970 về việc uỷ nhiệm cho Phủ Thủ tướng phê duyệt phân vạch địa giới hành chính xã, thị trấn, toàn bộ cơ cấu có liên quan chuyển về Phủ Thủ tướng. 

Trong năm 1973, miền Bắc nhanh chóng khôi phục kinh tế sau chiến tranh phá hoại, tiếp tục xây dựng chủ nghĩa xã hội, làm hậu phương lớn cho cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, để chuẩn bị cho một nhà nước thống nhất, ngày 20/02/1973, Hội đồng Chính phủ đã ban hành Nghị định số 29/CP thành lập Ban Tổ chức của Chính phủ, có nhiệm vụ giúp Thủ tướng Chính phủ nghiên cứu, xây dựng và kiện toàn bộ máy nhà nước các ngành, các cấp; quản lý chung công tác biên chế; quản lý công tác cán bộ các cơ quan nhà nước; hướng dẫn việc tổ chức bầu cử Hội đồng nhân dân và Uỷ ban hành chính các cấp; tổ chức đào tạo, bồi dưỡng cán bộ chính quyền các cấp; xây dựng chế độ thành lập và hoạt động của các Hội quần chúng, trình Chính phủ ban hành. 

Như vậy, mặc dù có sự điều chuyển tổ chức bộ máy đảm nhiệm các chức năng, nhiệm vụ quản lý công tác tổ chức của nhà nước ở Trung ương nhưng hệ thống ngành Tổ chức nhà nước vẫn được duy trì, các nhiệm vụ của ngành vẫn được triển khai thực hiện, tiếp tục tham gia vào việc xây dựng nhà nước ngày càng vững mạnh. Thời kỳ này, cán bộ, công chức ngành Tổ chức nhà nước đã đảm đương, hoàn thành nhiều nhiệm vụ to lớn, nổi bật là: kiện toàn tổ chức, bộ máy các cơ quan hành chính nhà nước, xây dựng và trình Hội đồng Chính phủ các nghị định quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức của các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ; giúp các Bộ xây dựng Điều lệ tổ chức; hướng dẫn, chỉ đạo thực hiện cải tiến tổ chức, tinh gọn bộ máy, tinh giản biên chế, cải tiến lề lối làm việc của các cơ quan nhà nước ở Trung ương và địa phương; chỉ đạo, hướng dẫn thực hiện công tác cán bộ phục vụ kế hoạch 05 năm lần thứ nhất; chỉ đạo công tác bầu cử, xây dựng, củng cố chính quyền địa phương; xây dựng chế độ quản lý và chỉ đạo thực hiện chỉ tiêu biên chế, tiền lương, chế độ chính sách và bảo hiểm xã hội; điều chỉnh địa giới hành chính và phê chuẩn phân vạch địa giới hành chính; công tác hộ tịch, quản lý hàng binh, Việt kiều; hướng dẫn, chỉ đạo thực hiện các chế độ, chính sách đối với thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ, quân nhân và gia đình quân nhân; đẩy mạnh công tác quản lý nhà đất, công tác phòng cháy và chữa cháy...

Nhìn lại chặng đường 21 năm (1954-1975) đầy thử thách nhưng cũng hết sức vẻ vang, có thể khẳng định rằng Bộ Nội vụ đã hoàn thành xuất sắc vai trò nòng cốt trong việc xây dựng nền hành chính cách mạng, góp phần quan trọng vào việc giữ vững hậu phương miền Bắc và đồng hành cùng nhân dân cả nước hướng tới mục tiêu thống nhất non sông. Những bài học kinh nghiệm trong công tác tổ chức bộ máy, quản lý cán bộ, thực hiện chính sách ưu đãi người có công và tăng cường hiệu lực, hiệu quả của bộ máy nhà nước trong giai đoạn ấy vẫn còn nguyên giá trị cho đến hôm nay. Trong hành trình 80 năm xây dựng và phát triển, giai đoạn 1954-1975 mãi mãi là một mốc son chói lọi, góp phần làm rạng danh truyền thống của Bộ Nội vụ.

Đức Dương