Ngành Tổ chức nhà nước trong thời kỳ thống nhất, xây dựng xã hội chủ nghĩa trên cả nước và bước đầu thực hiện công cuộc đổi mới (1975 - 2002)

Giai đoạn 1975 - 1992

Sau chiến thắng ngày 30/4/1975, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước, cán bộ, công chức của Ban Tổ chức của Chính phủ và ngành Tổ chức nhà nước đã làm tốt công tác tham mưu giúp Đảng, Chính phủ và quản lý, chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ chính trị được giao về tổ chức bộ máy nhà nước, công chức, công vụ trong thời kỳ mới. Hoạt động của ngành Tổ chức nhà nước đã góp phần kiện toàn Uỷ ban nhân dân và các cơ quan chuyên môn của tỉnh, thành phố; tinh giản bộ máy hành chính; xây dựng chính quyền cấp huyện và kiện toàn chính quyền cơ sở... 

Trong những năm 1980, thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ V với phương hướng đổi mới công tác tổ chức, Ban Tổ chức của Chính phủ đã tham mưu, giúp Hội đồng Bộ trưởng thực hiện công tác kiện toàn tổ chức bộ máy nhà nước, tạo được những chuyển biến bước đầu và thu được những kết quả nhất định trong việc xây dựng, kiện toàn bộ máy hành chính nhà nước. Tiêu biểu là các Bộ, ngành ở Trung ương và các địa phương đã chuyển biến một bước về nhận thức không chỉ ở số cán bộ lãnh đạo, cán bộ quản lý mà ngay cán bộ nghiệp vụ, công nhân viên nhà nước đều thấy việc sắp xếp lại tổ chức bộ máy quản lý nhà nước từ Trung ương đến địa phương là cần thiết và phù hợp với cơ chế quản lý mới. 

Việc sắp xếp lại tổ chức đã làm tinh gọn một bước bộ máy quản lý nhà nước, từ 66 cơ quan thuộc Hội đồng Bộ trưởng xuống còn 48 cơ quan; các cơ quan giúp việc Bộ trưởng ở các Bộ thuộc diện sắp xếp đã giảm từ 1/2 đến 2/3 tổ chức so với trước. Cơ quan chuyên môn cấp tỉnh từ 34 đến 35 tổ chức giảm còn 22 đến 27 tổ chức; cơ quan chuyên môn cấp huyện có từ 24 đến 25 tổ chức giảm còn 12 đến 16 tổ chức. 

Các tổ chức mới sau khi được sắp xếp lại đã bước đầu phân biệt chức năng quản lý nhà nước với chức năng quản lý sản xuất kinh doanh, giảm bớt sự chồng chéo giữa các cơ quan với nhau, bớt được các công việc sự vụ, làm thay cấp dưới. Đặc biệt, có một số cán bộ, công chức của Ban được cử làm chuyên gia sang nước bạn Campuchia giúp bạn trong công tác tổ chức nhà nước. 

Trưởng Ban Ban Tổ chức của Chính phủ từ 1/1979 - 10/1988 là ông Vũ Trọng Kiên; ông Trần Công Tuynh giữ Quyền Trưởng Ban từ 10/1988 - 10/1989; ông Phan Ngọc Tường được bổ nhiệm làm Trưởng Ban từ tháng 11/1989.

Trong những năm đầu đổi mới, vai trò trong công tác tổ chức nhà nước của Ban Tổ chức của Chính phủ, ngành Tổ chức nhà nước ngày càng rõ nét và được ghi nhận bằng việc ngày 07/5/1990, Hội đồng Bộ trưởng đã ban hành Nghị định số 135/HĐBT quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Ban Tổ chức - Cán bộ của Chính phủ. Ông Phan Ngọc Tường  tiếp tục được bổ nhiệm làm Trưởng Ban. Theo đó, Ban Tổ chức - Cán bộ của Chính phủ là cơ quan trực thuộc Hội đồng Bộ trưởng, có nhiệm vụ: xây dựng để Hội đồng Bộ trưởng xem xét và trình Quốc hội, Hội đồng nhà nước quyết định cơ cấu tổ chức của Hội đồng Bộ trưởng và hệ thống tổ chức chính quyền các cấp; xây dựng các quy chế về thành lập, sáp nhập, giải thể các cơ quan hành chính nhà nước; xây dựng, trình Hội đồng Bộ trưởng ban hành các chức danh, tiêu chuẩn viên chức nhà nước; quy định việc thành lập hội; chỉ đạo bầu cử Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân các cấp; phân vạch địa giới hành chính các cấp; xây dựng kế hoạch, quy chế về công tác cán bộ thuộc các cơ quan hành chính nhà nước; ... 

Giai đoạn này, Ban Tổ chức - Cán bộ của Chính phủ đã thực hiện tốt chức năng tham mưu, giúp Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và chỉ đạo thực hiện tốt việc kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước Việt Nam thống nhất; bước đầu đổi mới công tác xây dựng nền hành chính nhà nước; đổi mới một bước bộ máy chính quyền nhà nước từ Trung ương đến địa phương; từng bước xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức nhà nước; tinh giản biên chế... đáp ứng yêu cầu mới của sự nghiệp cách mạng trong từng giai đoạn nhất định, đưa đất nước vượt ra khỏi khủng hoảng về kinh tế - xã hội, góp phần từng bước tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước trong thời kỳ đổi mới đất nước và thúc đẩy sự chuyển đổi nền kinh tế từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự quản lý của nhà nước, tạo đà cho sự phát triển của đất nước trong những năm sau này.

Giai đoạn 1992 - 2002 

Ngày 30/9/1992, Nghị quyết Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khoá IX quyết định Ban Tổ chức - Cán bộ của Chính phủ là cơ quan ngang Bộ với tên gọi là Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ. Ngày 09/11/1994, Chính phủ ban hành Nghị định số 181/CP quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ. Theo đó, Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ có chức năng quản lý nhà nước về các lĩnh vực: tổ chức bộ máy nhà nước; công chức, viên chức nhà nước; lập hội quần chúng và tổ chức phi chính phủ; phân vạch địa giới hành chính và công tác lưu trữ tài liệu quốc gia. 

Bộ trưởng - Trưởng Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ từ năm 1992 - 1996 tiếp tục là ông Phan Ngọc Trường. Tháng 12/1996, ông Đỗ Quang Trung được bổ nhiệm làm Bộ trưởng - Trưởng Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ. 

Bộ trưởng - Trưởng ban Tổ chức - Cán bộ của Chính phủ Phan Ngọc Tường chủ trì Hội thảo khoa học về đổi mới bộ máy hành chính nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Ảnh tư liệu

Với chức năng, nhiệm vụ của mình, Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ đã triển khai tổ chức bộ máy hành chính nhà nước theo tinh thần của Hiến pháp 1992 và Luật Tổ chức Chính phủ 1992 (sửa đổi năm 2001), xây dựng các văn bản pháp lý điều chỉnh tổ chức bộ máy của Chính phủ và tổ chức bộ máy chính quyền địa phương các cấp. Tham mưu, đề xuất giúp Chính phủ xây dựng, trình Quốc hội thông qua Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân (sửa đổi năm 2003); Luật Bầu cử Hội đồng nhân dân các cấp năm 1994 (sửa đổi năm 2003); xây dựng và trình Uỷ ban Thường vụ Quốc hội thông qua Pháp lệnh về nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân các cấp; Pháp lệnh Cán bộ, công chức; Thường trực Ban Chỉ đạo tiền lương Nhà nước; Thường trực Ban Chỉ đạo cải cách hành chính của Chính phủ...

Từ một cơ quan trực thuộc Chính phủ, Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ đã trở thành một cơ quan ngang Bộ, thực hiện chức năng quản lý nhà nước về tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ, công chức và cải cách nền hành chính nhà nước. 

Thủ tướng Phan Văn Khải phát biểu tại Lễ kỷ niệm 57 năm ngày truyền thống ngành Tổ chức nhà nước (28-8-1945 - 28-8-2002). Ảnh tư liệu

Giai đoạn này, Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ có vai trò to lớn trong việc tham mưu giúp Đảng, Chính phủ hình thành đường lối cải cách cơ bản bộ máy nhà nước; trong đó, trọng tâm là cải cách nền hành chính nhà nước. Nghị quyết số 38/CP ngày 04/5/1994 của Chính phủ về cải cách một bước thủ tục hành chính trong việc giải quyết công việc của công dân và tổ chức đã đánh dấu bước đầu thực hiện chủ trương, đường lối trong Cương lĩnh năm 1991 của Đảng và Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 1991-2000. Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ đã đóng góp tích cực vào công cuộc cải cách nền hành chính nhà nước trên các lĩnh vực: cải cách tổ chức bộ máy Chính phủ; củng cố chính quyền địa phương; xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, góp phần trực tiếp nâng cao một bước năng lực, hiệu lực, hiệu quả của nền hành chính nhà nước, tạo đà thuận lợi cho việc tiếp tục đẩy mạnh cải cách bộ máy hành chính nhà nước, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đáp ứng yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước trong những năm đầu của thế kỷ XXI.

Cũng trong giai đoạn này, nhiều cán bộ, công chức của Ban đã được cử sang nước bạn Lào làm chuyên gia, giúp bạn trong công tác tổ chức nhà nước và cải cách nền hành chính nhà nước Lào. Nhằm ghi nhận những đóng góp to lớn của ngành Tổ chức nhà nước đối với đất nước, ngày 17/4/2002, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Quyết định số 279/QĐ-TTg về Ngày truyền thống ngành Tổ chức nhà nước, theo đó, lấy ngày 28 tháng 8 hằng năm là “Ngày truyền thống của ngành Tổ chức nhà nước”.

***

Thời kỳ 1975 - 2002 đánh dấu bước trưởng thành vượt bậc của ngành Tổ chức nhà nước cả về vị thế, chức năng và năng lực tham mưu chiến lược. Từ việc củng cố bộ máy quản lý nhà nước thời kỳ đầu sau thống nhất, đến triển khai các nhiệm vụ cải cách nền hành chính, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, khẳng định vai trò nòng cốt trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy chính quyền các cấp. Những đóng góp đó không chỉ góp phần đưa đất nước vượt qua giai đoạn khủng hoảng, mà còn đặt nền móng cho sự nghiệp cải cách hành chính, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế trong những giai đoạn tiếp theo.

Đức Dương