Những đóng góp quan trọng của Bộ trưởng Bộ Nội vụ Phan Kế Toại đối với cách mạng Việt Nam giai đoạn 1947 - 1954

Sau thành công của Cách mạng tháng Tám năm 1945, cụ Phan Kế Toại tham gia Việt Minh. Với chính sách đại đoàn kết dân tộc và trọng dụng nhân tài của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cụ Phan Kế Toại được mời tham gia Chính phủ lâm thời và sau đó là Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Việc mời cụ Phan Kế Toại vào các vị trí then chốt không chỉ giúp chính quyền mới kế thừa và phát huy kinh nghiệm hành chính quý báu, mà còn tăng cường tính hợp pháp, tính đại diện và uy tín của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cả trong nước và trên trường quốc tế.

Bộ trưởng Bộ Nội vụ Phan Kế Toại. Ảnh: Tư liệu

Từ ngày đầu nhậm chức Quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ

Ngày 09/11/1947, trên chiến khu Việt Bắc, “tại phiên họp Hội đồng Chính phủ, theo đề nghị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Hội đồng đã nhất trí cử ông Phan Kế Toại giữ chức Quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ, thay cho cụ Tôn Đức Thắng đi nhận công tác khác”(1). Sau đó, chính thức giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ cho đến ngày 30/4/1963.

Đầu năm 1948, cơ quan Bộ Nội vụ chỉ có khoảng 20 cán bộ, cơ cấu tổ chức bộ máy của Bộ bao gồm Văn phòng và các nha. Bộ Nội vụ được Chính phủ và Hồ Chủ tịch giao kiêm nhiệm phụ trách rất nhiều công việc nội chính khác nhau, từ xây dựng, bảo vệ, theo dõi tổ chức và hoạt động của hệ thống chính quyền, bảo vệ an ninh, cho tới phụ trách tản cư, phụ trách Hoa kiều và kiều vụ, công tác thông tin tuyên truyền, vấn đề hàng binh và trại giam.v.v... Trên cương vị Quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ, cụ Phan Kế Toại đã đề ra các giải pháp quan trọng để kiện toàn tổ chức và hoạt động của Bộ Nội vụ. Từ giữa năm 1948, Bộ Nội vụ bổ sung thêm một số cán bộ cho Nha Công chức Kế toán, Nha Pháp chính. Nhờ đó công tác của cơ quan Bộ đã được tiến hành nhanh chóng, hiệu quả hơn.

Năm 1949, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của cụ Phan Kế Toại, Bộ Nội vụ đã nghiên cứu cải tổ toàn bộ cơ cấu tổ chức và cơ chế phân công nhiệm vụ, vận hành công việc của cơ quan Bộ, lấy việc kiện toàn Bộ làm thí điểm cho việc kiện toàn cơ cấu và cơ chế vận hành của các bộ khác theo yêu cầu của Chính phủ. Từ tháng 5/1949 toàn bộ cơ quan Bộ Nội vụ được tổ chức lại theo một cơ chế điều hành công việc mới, hợp lý hơn. Tất cả công việc của Văn phòng và các nha sự vụ đều được gộp lại và phân công cho các phòng. Cùng với việc tổ chức lại cơ quan Bộ, cách thức làm việc của mỗi cán bộ cơ quan Bộ Nội vụ cũng được đổi mới, chuẩn hóa và chính quy hơn. Chính sự cải tiến về tổ chức và cơ chế điều hành, công việc của cơ quan Bộ Nội vụ đã được thực hiện hiệu quả hơn.

Ngay từ buổi đầu thành lập chính quyền cách mạng, đặc biệt trong thời kỳ kháng chiến, Bộ Nội vụ đã tham mưu cho Chính phủ liên hiệp kháng chiến xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức và chế độ công vụ của chính thể Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Bộ trưởng Phan Kế Toại đã chỉ đạo nghiên cứu trình Hồ Chủ tịch ký ban hành Sắc lệnh số 188/SL ngày 29/5/1948 quy định về chế độ công chức mới và đặt một thang lương chung cho các ngạch lương và các hạng công chức Việt Nam; Sắc lệnh số 76/SL ngày 20/5/1950 ban hành quy chế công chức Việt Nam. Các sắc lệnh này là cơ sở pháp lý quan trọng để xây dựng một nền hành chính dân chủ, một chế độ công vụ phục vụ nhân dân, một đội ngũ công chức nhà nước thực sự là công bộc của nhân dân.

Ngày 14/3/1950, Bộ trưởng Phan Kế Toại trực tiếp ký ban hành Nghị định số 97-NV/2 và Nghị định số 98-NV/2 quy định về mở một kỳ thi tuyển cán sự hành chính tập sự và tham sự.

Cũng trong thời kỳ kháng chiến, Bộ Nội vụ còn được giao phụ trách công tác giữ gìn an ninh chính trị và trật tự trị an. Để hoàn thành nhiệm vụ trong điều kiện có chiến tranh, Bộ trưởng Phan Kế Toại đã tham mưu cho Chính phủ xây dựng lực lượng công an cách mạng vững mạnh về mọi mặt, xứng đáng là lực lượng tinh thông về nghiệp vụ, vững vàng về bản chất chính trị trong xây dựng và bảo vệ chính quyền dân chủ nhân dân. Bộ trưởng đã trực tiếp ký ban hành Nghị định số 438/NĐ, ngày 10/10/1950 về tổ chức Ban Công an xã. Những tháng cuối năm 1950 là thời điểm quan trọng đánh dấu bước phát triển nhảy vọt của sự nghiệp kháng chiến kiến quốc, chúng ta chuyển sang thế tiến công, tiến tới giành thắng lợi quyết định trên chiến trường. Thời kỳ này Bộ Nội vụ, đứng đầu là Bộ trưởng Phan Kế Toại tiếp tục tham mưu cho Chính phủ kiện toàn bộ máy chính quyền từ trung ương tới địa phương, đề xuất các giải pháp quan trọng củng cố chính quyền cách mạng, giữ vững ổn định chính trị, xây dựng hậu phương kháng chiến vững mạnh. Bộ máy chính quyền cấp xã được Bộ Nội vụ chú trọng. Trong những năm cuối của cuộc kháng chiến, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ trưởng Phan Kế Toại, Bộ đã dành nhiều công sức nghiên cứu, hướng dẫn và đề ra các biện pháp củng cố chính quyền xã nói riêng, chính quyền các cấp nói chung. Bộ trưởng Phan Kế Toại đã chỉ đạo nghiên cứu ban hành các thông tư: Thông tư số 03/TC-TT ngày 27/02/1953 ấn định các nguyên tắc về tổ chức chính quyền ở các thị xã, thị trấn; Thông tư số 03/TC-TT ngày 16/02/1954 ấn định các nguyên tắc về tổ chức chính quyền ở các thị xã và thị trấn; Thông tư số 12/HX-TT ngày 16/12/1954 về chỉnh đốn chính quyền huyện.

Cùng với việc tham mưu đề xuất xây dựng củng cố chính quyền các cấp giai đoạn từ cuối năm 1950 đến năm 1954, Bộ Nội vụ tiếp tục tham mưu cho Chính phủ đẩy mạnh công tác xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức theo các quy định tại Quy chế công chức Việt Nam. Bộ trưởng Phan Kế Toại đã chỉ đạo nghiên cứu và trực tiếp ký ban hành Thông tư số 40/NV6-TT ngày 15/10/1950 về thăng thưởng cho công chức nhân ngày 01/5/1950; Nghị định số 357-NV/6 ngày 20/10/1950 về việc uỷ quyền quản trị những công chức thuộc Bộ Nội vụ cho Ủy ban Kháng chiến- Hành chính liên khu; Thông tư số 52/NV6-TT ngày 09/11/1950 thi hành kỷ luật đối với công chức phạm lỗi; Thông tư số 56/NV6-TT ngày 01/11/1950 về việc cho công chức thôi việc được hưởng một khoản trợ cấp; Thông tư số 5/NV2A-TT ngày 02/02/1951 quy định đặt huy hiệu công chức kháng chiến...

Đó là những đóng góp quan trọng của Bộ trưởng Bộ Nội vụ Phan Kế Toại trong việc xây dựng nền công vụ và chế độ công chức phục vụ kháng chiến, phục vụ nhân dân, đặt nền móng cho việc xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức và chế độ công vụ của chính thể Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.

Sau Hiệp định đình chiến, Bộ Nội vụ dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ trưởng Phan Kế Toại đã tham mưu cho Chính phủ và Hồ Chủ tịch đề ra các nhiệm vụ, giải pháp nhanh chóng tiếp quản Thủ đô, tiếp quản vùng giải phóng, góp phần ổn định chính trị, ổn định chính quyền và đời sống nhân dân, tạo cơ sở để nước ta bước sang giai đoạn lịch sử mới khôi phục kinh tế, cải tạo quan hệ sản xuất, đấu tranh thống nhất nước nhà.

Tháng 10/1954, Bộ Nội vụ cũng như các cơ quan Trung ương, Chính phủ về tiếp quản Thủ đô Hà Nội. Kể từ thời điểm này, Bộ Nội vụ cùng các cơ quan Chính phủ bước vào một giai đoạn cách mạng mới: “Nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân là đấu tranh củng cố hòa bình, thực hiện thống nhất, hoàn toàn độc lập dân chủ trong cả nước”.(2)

Bài phát biểu của Bộ trưởng Bộ Nội vụ Phan Kế Toại trong buổi họp toàn thể cơ quan lần đầu tiên sau khi Bộ Nội vụ trở về Thủ đô. Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Phông Bộ Nội vụ, Hồ sơ 87, tờ 121-122.

Đến ngày cùng Bộ Nội vụ tiếp quản Thủ đô sau 8 năm theo Chính phủ kháng chiến cứu nước

Ngày 05/11/1954, Bộ Nội vụ họp toàn thể cơ quan lần đầu tiên tại Hà Nội. Tại buổi họp này, Bộ trưởng Phan Kế Toại đã có Lời phát biểu hết sức thân tình và đầy trách nhiệm của người đứng đầu Bộ Nội vụ mà đến nay vẫn còn nguyên giá trị đối với việc xây dựng nền công vụ và chế độ công chức phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân.

Nội dung Lời phát biểu như sau: Cách đây 8 năm, Bộ Nội vụ chúng ta đã rời bỏ tòa nhà này và tạm từ biệt Thủ đô để cùng với nhân dân và theo Chính phủ kháng chiến cứu nước.

Ngày nay,

- Nhờ sự lãnh đạo sáng suốt của Hồ Chủ tịch, của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Đảng Lao động Việt Nam;

- Nhờ sự đoàn kết nhất trí của nhân dân;

- Nhờ sự chiến đấu anh dũng của quân đội;

- Nhờ sự ủng hộ của các nước bạn và của nhân dân yêu chuộng hòa bình thế giới;

Hòa bình đã thắng lợi, Bộ chúng ta lại được cùng Chính phủ trở về Thủ đô.

Nhìn thấy cảnh Hà Nội tưng bừng dưới cả rừng cờ đỏ sao vàng, chúng ta vô cùng vui mừng phấn khởi, nhưng chúng ta cũng luôn luôn nhớ rằng: đế quốc Mỹ vẫn quyết theo đuổi chính sách xâm lược Đông Dương và tìm đủ mưu mô phá hoại hiệp định đình chiến; trong khi theo đuổi chính sách ấy, đế quốc Mỹ lại có những bọn đồng minh trong một vài giới cầm quyền Pháp, cho nên chúng ta cần phải tiếp tục đấu tranh lâu dài và gian khổ mới củng cố được hòa bình, thực hiện được thống nhất và hoàn thành được độc lập và dân chủ trong toàn quốc.

Cuộc đấu tranh chính trị gay go này đòi hỏi sự đoàn kết rộng rãi giữa các tầng lớp nhân dân và những cố gắng không ngừng của mọi người dưới sự lãnh đạo của Hồ Chủ tịch, của Đảng và Chính phủ.

Vì chủ trương đoàn kết ấy mà hôm nay gia đình Nội vụ ta lại thêm được một số anh chị em mới nữa.

Tôi có lời thăm hỏi các anh chị em và mong rằng các anh chị em sẽ góp được một phần xứng đáng vào việc thực hiện nhiệm vụ của Bộ trong giai đoạn mới này.

Nhiệm vụ ấy gồm có hai phần chính:

- Một là tiếp tục xây dựng và củng cố chính quyền dân chủ nhân dân;

- Hai là góp phần vào việc gìn giữ trật tự an ninh chung và tăng cường đoàn kết của toàn dân.

- Chính quyền của ta là chính quyền của nhân dân, do nhân dân cử ra và chỉ có một mục đích là phụng sự lợi ích nhân dân.

8, 9 năm nay đã như thế. Từ nay trở đi lại càng phải giữ vững và phát huy tính chất ấy của chính quyền chúng ta.

Hồ Chủ tịch nói: “Chế độ của ta là chế độ dân chủ. Nhân dân là chủ, Chính phủ là đầy tớ của nhân dân”.

Lời dạy tuy vắn tắt, nhưng bao hàm một ý nghĩa rất rộng, rất sâu xa. Lời dạy ấy chỉ rõ chỗ khác nhau căn bản giữa chính quyền của ta và chính quyền của Pháp và Bảo đại. Tất cả anh chị em chúng ta phải luôn luôn ghi nhớ, nhận thức cho thật đầy đủ để thi hành cho đúng.

Về tổ chức và bộ máy của chính quyền của chúng ta hiện nay, chúng ta cần nhận rõ rằng:

- Trước đây tổ chức chính quyền của ta phải thích hợp với điều kiện kháng chiến, nay lại cần kiện toàn cho thích hợp với công cuộc kiến thiết và đấu tranh hòa bình.

- Trước đây chúng ta chú trọng xây dựng và củng cố chính quyền ở nông thôn, nay chúng ta lại cần chú trọng cả việc xây dựng chính quyền thành thị nữa.

Đó là 2 đặc điểm làm cho nhiệm vụ xây dựng chính quyền của Bộ nặng nề phức tạp hơn trước.

Về mặt gìn giữ trật tự an ninh chung và tăng cường đoàn kết toàn dân, nhiệm vụ của Bộ ta từ nay càng nặng nề hơn trước nhiều; vì hòa bình đã trở lại, quyền tự do dân chủ được mở rộng thêm. Yêu cầu của nhân dân đối với chính quyền sẽ nhiều thêm, Bộ Nội vụ một mặt cần theo dõi sát hơn, liên tục hơn, sự hoạt động của Hội đồng nhân dân và Ủy ban hành chính, một mặt cần thu thập và tìm hiểu sâu rộng hơn mọi nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân.

Ngoài hai nhiệm vụ chính trên Bộ còn phải góp phần vào việc xây dựng những chủ trương chính sách chung của Chính phủ.

Để làm trọn những nhiệm vụ ấy, các anh chị em cũ cần ôn lại hàng ngày những lời của Hồ Chủ tịch dạy về đường lối, chính sách của Chính phủ, về đạo đức và tư cách của người cán bộ kháng chiến để nêu cao gương mẫu cần, kiệm, liêm chính, kiên quyết chấp hành đúng các chủ trương của Chính phủ, của Bộ ta.

Còn anh chị em mới, anh chị em đã tự nguyện phục vụ Chính phủ Dân chủ Cộng hòa, anh chị em cần thấy rõ đâu là tà, đâu là chính.

Từ nay, anh chị em không còn là những người làm công, phải tùy lụy hai ba bốn chủ nữa mà là những người cán bộ và nhân viên của một chế độ dân chủ, được cùng những anh chị em cán bộ, nhân viên cũ, chia một phần quyền hạn và trách nhiệm trong bộ máy của nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đó là một điều rất quang vinh cho các anh chị em.

Tôi mong rằng tất cả các anh chị em, dù cũ hay mới, chúng ta cũng cùng đi một đường chính nghĩa là đường của Hồ Chủ tịch chỉ bảo, cùng nhằm một mục đích vinh quang là củng cố hòa bình, thực hiện thống nhất, hoàn thành độc lập và dân chủ trong toàn quốc, cho nên chúng ta phải cùng nhau đoàn kết tương trợ, nỗ lực công tác để mỗi người đều làm tròn được nhiệm vụ mà Chính phủ và nhân dân mong đợi...

Ghi chú:

(1) Biên niên lịch sử Bộ Nội vụ (1945-2005), Nxb Đại học Sư phạm, H.2007, tr.70.

(2) Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Phông Quốc hội, Hồ sơ 11, tờ 26-27.

Trí Đức (tổng hợp)