Tăng cường quản lý nhà nước đối với Công giáo trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay

Từ khóa: Công giáo; chuyển đổi số; tăng cường quản lý nhà nước.

Abstracts: The article focuses on analyzing the practical aspects of state governance over Catholicism while clarifying the renewal requirements posed by the digital transformation process. On that basis, it proposes several orientations to enhance governance effectiveness, thereby contributing to the establishment of a legal and social environment in which Catholicism can fully promote its role, while the State ensures stability, development, and strengthened engagement with religious communities.

Keywords: Catholicism; digital transformation; strengthening state governance.

Trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế, tôn giáo nói chung và Công giáo nói riêng ngày càng trở thành nội dung quan trọng của công tác quản lý nhà nước. Với truyền thống lâu đời, tổ chức chặt chẽ và mạng lưới tín hữu rộng khắp, cộng đồng Công giáo Việt Nam giữ vai trò đáng kể trong đời sống văn hóa - xã hội, không chỉ ở phương diện đức tin mà còn qua các hoạt động bác ái, giáo dục, y tế và công tác xã hội. Điều này đòi hỏi Nhà nước có phương thức quản lý phù hợp, vừa bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, vừa duy trì ổn định xã hội và tạo điều kiện để tôn giáo phát huy giá trị nhân văn. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ và tiến trình chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản cách thức con người kết nối, giao tiếp và tổ chức hoạt động cộng đồng. Đời sống tôn giáo không nằm ngoài xu thế đó, từ việc giáo dân tiếp cận thông tin mục vụ qua internet, tham dự thánh lễ trực tuyến đến sinh hoạt hội đoàn và trao đổi mục vụ trên không gian mạng. Những thay đổi này giúp mở rộng phạm vi hoạt động của tôn giáo nhưng đồng thời đặt ra nhiều yêu cầu mới trong công tác quản lý nhà nước, đặc biệt trong việc đảm bảo tính minh bạch, an toàn thông tin, định hướng dư luận và giữ vững kỷ cương pháp luật trong lĩnh vực tôn giáo.

1. Bối cảnh mới và sự thay đổi trong đời sống Công giáo

Những thập niên gần đây, qua các kỳ Đại hội Đảng đã chứng kiến sự thay đổi đáng kể, bước “đột phá” trong nhận thức, quan điểm và chính sách của Đảng, Nhà nước ta đối với tôn giáo. Việc khẳng định “tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, đang và sẽ tồn tại cùng dân tộc, đồng bào các tôn giáo là một bộ phận của khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Thực hiện nhất quán chính sách, pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo, phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp và các nguồn lực của các tôn giáo cho sự nghiệp phát triển đất nước” đã mở ra môi trường thuận lợi hơn cho các tôn giáo, trong đó có Công giáo hoạt động và phát triển. Tuy nhiên, tính chất năng động, biến đổi với nhiều xu hướng khác nhau của bối cảnh xã hội hiện nay đã khiến sinh hoạt tôn giáo trở nên đa dạng, phức tạp và phong phú hơn nhiều so với trước đây.

Chuyển đổi số đã tạo nên một không gian mới cho đời sống tôn giáo. Nếu như trước kia, các hoạt động tôn giáo chủ yếu diễn ra tại nhà thờ, cơ sở mục vụ hoặc khuôn viên giáo xứ, thì nay, không gian mạng đã trở thành một phần không thể tách rời. Việc cử hành thánh lễ trực tuyến trong thời kỳ dịch bệnh chỉ là một phần nhỏ của sự chuyển đổi này; quan trọng hơn là sự hình thành các cộng đồng tín hữu ảo, những nhóm học hỏi giáo lý trực tuyến, sự lan tỏa các nội dung Kinh Thánh, bài giảng… qua mạng xã hội, cùng nhiều hoạt động hỗ trợ mục vụ được tổ chức thông qua các nền tảng truyền thông số. Công giáo vốn có truyền thống về hệ thống truyền thông nội bộ mạnh, do đó, việc thích nghi với công nghệ diễn ra nhanh chóng, tạo nên một diện mạo sinh hoạt tôn giáo đa dạng hơn, cởi mở hơn và tiếp cận giáo dân hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, sự mở rộng không gian hoạt động cũng đi kèm với nhiều thách thức. Không phải mọi nội dung tôn giáo lan truyền trên mạng đều được kiểm chứng; những thông tin xuyên tạc chính sách tôn giáo, bóp méo sự kiện, kích động tâm lý chống đối xuất hiện ngày càng nhiều. Ngoài ra, trí tuệ nhân tạo (AI) bên cạnh những ưu việt mang lại nhưng cũng bị lợi dụng nhằm phục vụ mục đích đưa tin, hình ảnh sai lệch về bài giảng, phát ngôn của một số giám mục, chức sắc có uy tín trong Công giáo cả trong và ngoài nước gây dư luận trái chiều, hoang mang trong cộng đồng Công giáo, ảnh hưởng đến uy tín của chức sắc bị giả mạo. Không gian mạng cũng mở ra cơ hội để phần tử xấu lợi dụng tôn giáo để xuyên tạc chủ trương, chính sách, pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo, phát tán trên không gian mạng, vu cáo Việt Nam đàn áp tôn giáo, vi phạm dân chủ, nhân quyền. Bên cạnh đó, sự khác biệt về mức độ tiếp cận công nghệ giữa các vùng miền tạo nên khoảng cách trong khả năng tham gia đời sống tôn giáo số của giáo dân. Do đó, công tác quản lý nhà nước đối với Công giáo cần có cách tiếp cận mới, chủ động hơn và dựa trên nền tảng số.

2. Thực tiễn công tác quản lý nhà nước đối với Công giáo và những thách thức đặt ra

Nhìn lại những năm gần đây, có thể thấy rằng khuôn khổ pháp lý về tín ngưỡng, tôn giáo đã từng bước được hoàn thiện, đặc biệt từ khi Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 được ban hành cùng với hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành như Nghị định số 162/2017/NĐ-CP, Nghị định số 95/2023/NĐ-CP và mới đây là Nghị định số 124/2025/NĐ-CP ngày 11/6/2025 quy định về phân quyền, phân cấp, phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương hai cấp trong công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo. Các hoạt động mục vụ của Công giáo được thực hiện thuận lợi hơn, các thủ tục như phong chức, bổ nhiệm, thuyên chuyển chức sắc, chức việc, sửa chữa cơ sở thờ tự, tổ chức đại hội, đăng ký chương trình hoạt động hàng năm và hoạt động tôn giáo thường xuyên đều có cơ chế pháp lý minh bạch. Chính quyền nhiều địa phương đã chủ động đối thoại với Giáo hội, xây dựng mối quan hệ hợp tác dựa trên sự tin cậy, đối thoại và tôn trọng, vì mục tiêu chung là mang lại hạnh phúc cho quần chúng nhân dân, trong đó có tín đồ Công giáo.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy công tác quản lý nhà nước về tôn giáo vẫn còn những hạn chế. Đáng chú ý là sự chênh lệch về trình độ và hiểu biết của đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo ở các địa phương, dẫn đến việc áp dụng pháp luật chưa thật sự thống nhất. Ở những nơi cán bộ nắm vững đặc thù sinh hoạt Công giáo, các vấn đề nảy sinh được xử lý kịp thời và phù hợp; ngược lại, tại những địa bàn thiếu cán bộ am hiểu, các vụ việc dễ bị kéo dài hoặc trở nên phức tạp. Bên cạnh đó, việc thiếu hệ thống dữ liệu chung về tổ chức tôn giáo, thông tin về chức sắc, tu sĩ, cơ sở tôn giáo chủ yếu vẫn ở dạng hồ sơ giấy, dẫn đến khó khăn cho tra cứu và công tác quản lý.

Ngoài ra, những diễn biến trên không gian mạng ngày càng ảnh hưởng đến nhận thức và tâm lý tôn giáo. Nhiều nội dung được chia sẻ theo hướng bóp méo chính sách, kích động tâm lý bất bình hoặc tạo ra sự ngờ vực trong giáo dân. Việc quản lý thông tin tôn giáo trên các nền tảng số vẫn còn lúng túng; cơ chế phối hợp giữa các cơ quan trong xử lý thông tin sai lệch chưa thực sự rõ ràng, dẫn đến tình trạng bị động trong xử lý khủng hoảng truyền thông. Những vấn đề này đòi hỏi công tác quản lý nhà nước về tôn giáo phải đổi mới mạnh mẽ, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ.

3. Yêu cầu đổi mới và định hướng tăng cường công tác quản lý nhà nước đối với Công giáo trong bối cảnh chuyển đổi số

Sự thay đổi nhanh chóng của đời sống tôn giáo đòi hỏi Nhà nước phải đổi mới mô hình quản lý truyền thống dựa trên giải quyết theo thủ tục hành chính đảm bảo luật định sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên đồng hành, hỗ trợ và kiến tạo môi trường hoạt động. Một phương thức quản lý hiện đại không thể chỉ dựa vào các cuộc họp trực tiếp hay các quy trình thủ tục giấy tờ kéo dài, mà đòi hỏi ứng dụng công nghệ để tăng tính minh bạch, giảm thời gian xử lý và tạo cơ chế tương tác hai chiều giữa Nhà nước và tổ chức tôn giáo.

Vì vậy, chuyển đổi số trở thành công cụ quan trọng giúp Nhà nước tăng cường hiệu quả quản lý, đồng thời tạo điều kiện cho Công giáo hoạt động thuận lợi và đúng pháp luật. Do đó, yêu cầu cấp thiết phải xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu tôn giáo thống nhất trong cả nước, liên thông giữa các cấp quản lý và đảm bảo tính cập nhật theo thời gian thực. Khi dữ liệu được số hóa, những công việc vốn mất nhiều thời gian như giải quyết thủ tục phong chức, cấp giấy đăng ký sinh hoạt tôn giáo, xác minh nhân sự tôn giáo… sẽ được thực hiện nhanh và chính xác hơn.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số giúp Nhà nước thực hiện tốt chức năng truyền thông chính sách, cơ quan quản lý có thể chủ động sử dụng không gian mạng để cung cấp thông tin kịp thời, chính xác, qua đó giúp các chức sắc, tín đồ hiểu đúng quy định pháp luật, tránh bị tác động bởi thông tin sai lệch. Điều này đặc biệt quan trọng đối với Công giáo, một tôn giáo có đông tín hữu, có hệ thống truyền thông nội bộ mạnh và có khả năng lan tỏa thông tin rộng khắp.

Ở góc độ khác, chuyển đổi số đặt ra những yêu cầu mới đối với đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo. Bên cạnh kiến thức pháp luật và hiểu biết về giáo lý, giáo luật cũng như đời sống sinh hoạt Công giáo, cán bộ cần thành thạo công nghệ để vận hành các hệ thống quản lý số. Đồng thời, năng lực truyền thông, khả năng đối thoại và kỹ năng xử lý thông tin trên môi trường mạng trở thành những tiêu chí quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác quản lý nhà nước về tôn giáo trong bối cảnh số.

Xuất phát từ những yêu cầu trên, việc đổi mới công tác quản lý nhà nước đối với Công giáo cần được thực hiện một cách toàn diện và nhất quán, cụ thể:

 Một là, Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý phù hợp với hoạt động tôn giáo trong môi trường số. Những quy định liên quan đến hoạt động truyền thông tôn giáo trên không gian mạng, việc cử hành nghi lễ trực tuyến, quản lý thông tin tôn giáo trên các nền tảng số hay yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân của tín đồ cần được bổ sung, hoàn thiện nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu tôn giáo số hóa phải được xem là nhiệm vụ trọng tâm. Cơ sở dữ liệu toàn diện, liên thông không chỉ hỗ trợ trong công tác quản lý mà còn là nền tảng để hiện đại hóa toàn bộ hoạt động tôn giáo. Khi dữ liệu được cập nhật và quản lý minh bạch giúp các cơ quan nhà nước dễ dàng tra cứu, đồng thời giảm thủ tục hành chính, tăng cường tính chủ động trong hoạt động mục vụ.

Hai là, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực tôn giáo cần được đẩy mạnh theo hướng trực tuyến hóa. Việc tiếp nhận hồ sơ điện tử, công bố quy trình xử lý trên hệ thống trực tuyến không chỉ giảm áp lực cho cơ quan quản lý mà còn tạo sự minh bạch và công bằng đối với tổ chức tôn giáo, đặc biệt trong việc sửa chữa cơ sở thờ tự hay phong chức, bổ nhiệm chức sắc…

Ba là, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo. Khi công nghệ trở thành bộ phận của quản trị nhà nước, cán bộ không chỉ cần kỹ năng hành chính mà còn phải biết vận hành các hệ thống số, nắm vững kiến thức về an ninh mạng và xử lý thông tin nhanh, chính xác. Đồng thời, việc am hiểu giáo lý, giáo luật và đặc thù sinh hoạt Công giáo sẽ giúp họ tương tác hiệu quả hơn với chức sắc, tu sĩ và giáo dân.

Bốn là, Nhà nước cần tăng cường vai trò của truyền thông chính sách trong lĩnh vực tôn giáo. Việc chủ động cung cấp thông tin chính xác, dễ hiểu và kịp thời về các quy định liên quan đến tôn giáo giúp định hướng dư luận, giúp các tổ chức tôn giáo và giáo dân hiểu đúng các quy định pháp luật. Trong bối cảnh thông tin sai lệch lan truyền nhanh trên không gian mạng, một hệ thống truyền thông chính sách mạnh, nhất quán và dễ tiếp cận sẽ góp phần giữ vững ổn định tôn giáo, giảm thiểu hiểu lầm và ngăn ngừa việc thao túng dư luận. Bên cạnh đó, cần xây dựng kênh truyền thông chính thống về tôn giáo với nội dung khoa học, khách quan, nhằm thu hẹp khoảng trống thông tin và hạn chế sự lan truyền của tin giả, xuyên tạc. Đồng thời, Nhà nước cần hỗ trợ các tổ chức Công giáo nâng cao năng lực quản lý trang web, fanpage và các nền tảng truyền thông nội bộ để lan tỏa giá trị tích cực của tôn giáo và giảm nguy cơ bị tác động bởi các nguồn thông tin không đáng tin cậy.

Năm là, tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và đồng hành cùng các tổ chức tôn giáo trong hoạt động xã hội. Công nghệ số chỉ là công cụ, điều cốt lõi là xây dựng một mô hình quản trị nhân văn, trong đó Nhà nước đóng vai trò hỗ trợ, còn Công giáo tiếp tục phát huy vai trò trong việc củng cố đạo đức xã hội, chăm lo cộng đồng tín hữu và thúc đẩy phát triển bền vững. Qua đó, Công giáo trở thành nguồn lực tích cực đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.

Công tác quản lý nhà nước đối với Công giáo đang đứng trước bước chuyển quan trọng trong bối cảnh chuyển đổi số. Sự vận động của đời sống xã hội đòi hỏi Nhà nước đổi mới phương thức quản lý, từ mô hình hành chính truyền thống sang quản trị hiện đại, linh hoạt và dựa trên cơ sở dữ liệu được chuẩn hoá. Khi công nghệ được ứng dụng hiệu quả, hoạt động mục vụ trở nên thuận lợi, minh bạch và an toàn hơn; các giá trị tích cực của Công giáo có điều kiện phát huy; đồng thời Nhà nước thực hiện tốt hơn vai trò bảo đảm ổn định xã hội và tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Với hệ thống pháp lý đồng bộ, dữ liệu đầy đủ, năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý nhà nước về tôn giáo đáp ứng yêu cầu mới và sử dụng truyền thông hiệu quả, sẽ góp phần quan trọng trong nâng cao chất lượng công tác quản lý nhà nước về tôn giáo nói chung và Công giáo nói riêng, đóng góp tích cực vào sự phát triển của xã hội./.

Trần Bình Nguyên - Phó Trưởng phòng Công giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ