Thiếu nhân lực chuyên môn giáo dục ở xã, phường: Đòi hỏi cấp bách về đào tạo, bồi dưỡng và biệt phái cán bộ

Thực tiễn tại địa phương

Thực tiễn từ xã Phú Lý (tỉnh Đồng Nai) cho thấy bức tranh này rất cụ thể. Sau sáp nhập, Phú Lý là một trong số ít địa bàn của tỉnh chưa có các phòng chuyên môn, nên cán bộ, công chức Ủy ban nhân dân xã phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ vốn thuộc chức năng các phòng này. Ở lĩnh vực văn hóa - xã hội, địa phương thiếu cán bộ có chuyên môn và năng lực quản lý giáo dục, dẫn đến khó khăn trong điều hành và tham mưu các chương trình, kế hoạch phát triển giáo dục. Việc chỉ đạo chuyên môn được thực hiện theo “đường vòng”: từ Sở Giáo dục và Đào tạo đến Ủy ban nhân dân xã, rồi qua Phòng Văn hóa - Xã hội mới tới các trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở; trong khi bộ phận tham mưu chưa có cán bộ chuyên trách giáo dục, nên tiến độ triển khai nhiều nhiệm vụ còn lúng túng, chậm trễ.

Trong bối cảnh đó, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã phải trực tiếp phụ trách toàn bộ công việc thuộc lĩnh vực văn hóa - xã hội, trong đó có giáo dục. Để bảo đảm các chính sách, hoạt động giáo dục không bị gián đoạn, lãnh đạo xã và một số cán bộ phải chủ động liên hệ với các xã lân cận hoặc xã/phường có cán bộ từng công tác tại phòng giáo dục và đào tạo cũ để trao đổi, học hỏi, rồi sau đó mới hướng dẫn lại cho các cơ sở giáo dục trên địa bàn. Hình ảnh đó cho thấy, ở không ít nơi, cấp xã vẫn đang phải “tự bơi” để thích ứng với khối lượng nhiệm vụ giáo dục ngày càng lớn trong khi thiếu hẳn một “đầu mối chuyên môn” đúng nghĩa.

Đoàn công tác của Bộ Nội vụ đến khảo sát tình hình thực hiện chính quyền hai cấp tại phường Tân An, tỉnh Tây Ninh. Ảnh: tanan.tayninh.gov.vn.

Tại tỉnh Tây Ninh, khó khăn hiện lên qua con số rất cụ thể: toàn tỉnh có 96 công chức phụ trách giáo dục cấp xã, phường nhưng chỉ 36 người được đào tạo chuyên môn ngành sư phạm. Khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai, đội ngũ này nhanh chóng bộc lộ sự quá tải và hạn chế. Ở phường Tân An, cán bộ phụ trách Phòng Văn hóa - Xã hội được giao tham gia quản lý hoạt động giáo dục nhưng đa số chưa được đào tạo sâu về lĩnh vực này.

Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Tân An đã chỉ ra hàng loạt khó khăn: công tác tham mưu, tiếp nhận chuyên môn còn nhiều hạn chế do không được đào tạo, bồi dưỡng bài bản về giáo dục; việc tiếp cận, hiểu đúng và áp dụng chính xác các văn bản, quy định của Bộ, Sở Giáo dục và Đào tạo mất nhiều thời gian, làm chậm tiến độ thực hiện nhiệm vụ và tiềm ẩn rủi ro sai sót. Công tác phối hợp với các trường học trên địa bàn chưa thật sự hiệu quả, việc cập nhật chính sách, tổng hợp báo cáo, thống kê dữ liệu giáo dục còn chậm, thiếu thống nhất; giám sát, kiểm tra hoạt động dạy và học, tham mưu các chính sách hỗ trợ học sinh, giáo viên cũng chưa sát thực tiễn.

Dù sau một thời gian “vừa làm, vừa học”, cán bộ Phòng Văn hóa - Xã hội phường Tân An đã tích lũy được kinh nghiệm để bảo đảm hoạt động giáo dục tương đối ổn định, nhưng khối lượng công việc lớn, nhiều đầu việc cùng lúc khiến tiến độ thực hiện một số nhiệm vụ vẫn chưa đáp ứng yêu cầu. Điều này phản ánh một thực tế: không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực tự thân của cán bộ cơ sở trong khi yêu cầu chuyên môn ngày càng tăng, chính sách ngày càng phức tạp.

Ở xã Lũng Phìn (tỉnh Tuyên Quang), bức tranh lại được nhìn từ góc độ địa bàn miền núi, nhiều khó khăn. Cả Phòng Văn hóa - Xã hội chỉ có một cán bộ có chuyên môn giáo dục được biệt phái về công tác, nhưng phải gánh vác tất cả các nhiệm vụ liên quan đến giáo dục - đào tạo trên địa bàn. Với chín trường học, khối lượng công việc rất lớn, yêu cầu chuyên môn ngày càng cao, cán bộ này thường xuyên phải làm ngoài giờ. Xã lại chưa được phân cấp thẩm quyền tuyển dụng, sử dụng và quản lý đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý, viên chức, người lao động trong các cơ sở giáo dục, nên việc điều động, sắp xếp giáo viên giữa các trường gặp rất nhiều khó khăn.

Mô hình mới, yêu cầu mới nhưng năng lực chưa theo kịp

Từ những lát cắt cụ thể có thể thấy, cùng một vấn đề thiếu nhân lực có chuyên môn giáo dục, nhưng mỗi địa phương lại chịu tác động theo một cách khác nhau: nơi thiếu cán bộ chuyên trách, lãnh đạo xã phải trực tiếp kiêm nhiệm; nơi có cán bộ phụ trách nhưng không được đào tạo đúng chuyên ngành; nơi có cán bộ chuyên môn được biệt phái nhưng khối lượng công việc quá tải, cơ chế phân cấp nhân sự lại chưa theo kịp. Điểm chung là mô hình chính quyền hai cấp đã “giao việc” đầy đủ, thậm chí nặng nề hơn, nhưng “điểm tựa con người” ở cấp xã, phường chưa được đầu tư xứng đáng.

Nguyên nhân của thực trạng này trước hết xuất phát từ việc chuyển đổi mô hình tổ chức trong một thời gian ngắn, trong khi yêu cầu về tổ chức bộ máy và nhân sự thay đổi sâu rộng. Sau sáp nhập, nhiều địa phương như Phú Lý vừa phải hoàn thiện bộ máy, thành lập phòng chuyên môn, vừa phải bảo đảm nhiệm vụ thường xuyên; thời gian chuẩn bị nguồn cán bộ, nhất là cán bộ có chuyên môn đặc thù như giáo dục, không đủ dài để đáp ứng ngay yêu cầu.

Bên cạnh đó, tư duy bố trí cán bộ ở cấp xã trong thời gian dài vẫn nặng về tính “đa năng”, “kiêm nhiệm”. Công chức văn hóa - xã hội thường đồng thời phụ trách nhiều lĩnh vực: lao động - thương binh, y tế, dân số, văn hóa, thể thao, gia đình, thông tin truyền thông…, nay thêm giáo dục là một lĩnh vực có hệ thống văn bản dày đặc, yêu cầu chuyên môn sâu. Khi mọi thứ đều “kiêm nhiệm”, rất khó đòi hỏi sự chuyên sâu, tính chuyên nghiệp trong tham mưu, tổ chức thực hiện chính sách giáo dục.

Nguồn lực dành cho đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ phụ trách giáo dục cấp xã cũng chưa tương xứng. Ngay tại Tây Ninh, dù Sở Giáo dục và Đào tạo đã phối hợp với Trường Cán bộ Quản lý Giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh chiêu sinh mở các lớp bồi dưỡng năm 2025 cho công chức phường, xã phụ trách giáo dục, nhưng công tác bồi dưỡng vẫn bị đánh giá là còn hạn chế do kinh phí eo hẹp, việc tổ chức các lớp tập huấn chưa duy trì thường xuyên, cơ chế tài chính chưa linh hoạt để chủ động lựa chọn đối tác, nội dung, hình thức phù hợp.

Một vấn đề khác là nội dung, phương pháp bồi dưỡng ở một số nơi còn thiếu tính cập nhật, chưa thật sự sát với nhu cầu thực tiễn của cấp xã; sự phối hợp giữa các cấp, các ngành đôi lúc chưa đồng bộ; liên kết với các tổ chức xã hội, đoàn thể chưa được phát huy mạnh mẽ, khiến cán bộ quản lý giáo dục cấp xã khó tiếp cận kịp thời kiến thức, kỹ năng mới. Trong khi đó, yêu cầu mới đặt ra là phải biết sử dụng dữ liệu giáo dục, ứng dụng công nghệ thông tin, phân tích số liệu, xử lý các tình huống phức tạp về an toàn trường học, bạo lực học đường, vận động học sinh trở lại lớp, xã hội hóa giáo dục...

Đào tạo, bồi dưỡng là “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt để nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ làm công tác giáo dục ở cơ sở

Từ thực tiễn tại Phú Lý, Tân An, Lũng Phìn có thể rút ra một nhận định: nếu không coi đào tạo, bồi dưỡng là “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt để nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ làm công tác giáo dục ở cơ sở, mô hình chính quyền hai cấp rất dễ rơi vào tình trạng “thiếu hơi”, nhất là ở khâu tổ chức thực hiện chính sách giáo dục. Đào tạo, bồi dưỡng ở đây không chỉ là bổ sung kiến thức, cập nhật văn bản mà phải là quá trình trang bị năng lực tổng hợp cho đội ngũ, từ quản lý nhà nước về giáo dục trong mô hình hai cấp, đến kỹ năng phối hợp liên ngành, kỹ năng truyền thông, kỹ năng số và bản lĩnh, đạo đức công vụ.

Chính từ yêu cầu đó, lãnh đạo nhiều địa phương đã kiến nghị xây dựng các chương trình bồi dưỡng thống nhất toàn quốc dành riêng cho công chức phụ trách giáo dục cấp xã. Xã Lũng Phìn đề xuất các nhóm nội dung gồm: kiến thức nền tảng về quản lý nhà nước trong bối cảnh chính quyền hai cấp; quản trị, lãnh đạo cơ sở giáo dục hiện đại; kỹ năng hành chính và phối hợp liên cấp; đạo đức công vụ, văn hóa lãnh đạo trong giáo dục, hướng tới người cán bộ “vừa có tâm, vừa có tầm”, có bản lĩnh chính trị và khát vọng đổi mới. Những gợi mở này hoàn toàn có thể là cơ sở để Bộ Nội vụ, Bộ Giáo dục và Đào tạo nghiên cứu xây dựng khung chương trình bồi dưỡng theo vị trí việc làm, áp dụng thống nhất trong toàn quốc, giao địa phương linh hoạt triển khai.

Kinh nghiệm thực tế ở Đồng Nai cũng cho thấy, song song với bồi dưỡng, việc tổ chức cơ chế hỗ trợ chuyên môn thường xuyên là rất cần thiết. Sở Giáo dục và Đào tạo và Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Nai đã xây dựng cơ chế kết nối chuyên môn giữa Sở và cán bộ phụ trách giáo dục cấp xã, phường thông qua hệ thống hội nghị trực tuyến, phần mềm quản lý, nhóm chuyên môn vùng; đồng thời phát huy vai trò của hiệu trưởng các trường học trong việc tham mưu, hỗ trợ chuyên môn cho Ủy ban nhân dân xã. Mô hình “vừa bồi dưỡng, vừa kèm cặp, hỗ trợ” này giúp giảm bớt tình trạng cán bộ cơ sở phải tự mò mẫm, đồng thời tạo môi trường để họ học hỏi liên tục.

Biệt phái cán bộ - giải pháp “đệm” cho giai đoạn chuyển tiếp

Một giải pháp được nhiều địa phương nhấn mạnh là biệt phái, luân chuyển cán bộ quản lý giáo dục có năng lực về hỗ trợ cấp xã, phường. Ở Lũng Phìn, cán bộ có chuyên môn giáo dục được biệt phái về Phòng Văn hóa - Xã hội đã góp phần nâng cao hiệu quả triển khai các chính sách, hoạt động giáo dục và đào tạo trên địa bàn; song với khối lượng công việc lớn, địa phương vẫn kiến nghị cơ quan có thẩm quyền điều phối thêm cán bộ, công chức phù hợp để chia sẻ gánh nặng, bảo đảm chất lượng tham mưu, quản lý.

Từ góc độ quản trị công, có thể xem biệt phái như một “giải pháp đệm” trong giai đoạn chuyển tiếp: khi chưa chuẩn bị đủ nguồn cán bộ tại chỗ, có thể tạm thời điều động những người có kinh nghiệm từ sở, phòng giáo dục hoặc trường học lớn về hỗ trợ cơ sở, đồng thời gắn biệt phái với nhiệm vụ “cầm tay chỉ việc”, đào tạo lại đội ngũ tại chỗ. Vấn đề là phải thiết kế rõ thời hạn, trách nhiệm, quyền hạn, cơ chế đãi ngộ và tiêu chí đánh giá kết quả biệt phái để không biến đây thành “giải pháp hình thức”, mà thực sự góp phần nâng chất lượng quản lý giáo dục ở cơ sở.

Nhìn rộng hơn, những câu chuyện ở Phú Lý, Tân An, Lũng Phìn không chỉ là vấn đề của riêng một vài địa phương, mà là lời nhắc rõ ràng rằng: cải cách mô hình tổ chức chính quyền nếu không gắn chặt với chiến lược đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng đội ngũ thì rất dễ rơi vào tình trạng “cải cách trên giấy”. Ở bình diện chính sách, đã đến lúc cần xác định dứt khoát vị trí, vai trò của công chức phụ trách giáo dục cấp xã trong hệ thống vị trí việc làm, có tiêu chuẩn, khung năng lực rõ ràng; đưa nội dung đào tạo, bồi dưỡng lực lượng này vào các chương trình, kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức, viên chức hằng năm của các địa phương như một nhiệm vụ trọng tâm, không thể bị cắt giảm khi khó khăn về ngân sách.

Ở bình diện thực tiễn, nếu tiếp tục để các xã, phường thiếu cán bộ có chuyên môn giáo dục, hoặc chỉ bố trí cán bộ kiêm nhiệm, tự mày mò để xử lý một khối lượng nhiệm vụ ngày càng lớn, thì dù chúng ta có thiết kế mô hình chính quyền hai cấp hợp lý đến đâu, chủ trương đổi mới giáo dục cũng có nguy cơ bị “tắc” ngay tại cấp gần dân nhất. Đào tạo, bồi dưỡng và biệt phái cán bộ có chuyên môn giáo dục xuống cơ sở vì thế không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là thước đo cho thấy mức độ chúng ta coi trọng “chân đế nhân lực” trong tiến trình cải cách bộ máy và đổi mới giáo dục.

***

Có thể nói, chính sách về mô hình chính quyền hai cấp đã đi một bước rất dài, nhưng không ít nơi, năng lực của đội ngũ làm công tác giáo dục ở cấp xã vẫn đang phải “chạy theo”. Thu hẹp khoảng cách đó không thể bằng khẩu hiệu, mà phải bằng những quyết sách cụ thể, nhất quán và bền bỉ về đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng cán bộ. Khi cấp xã, phường có được những cán bộ hiểu sâu về giáo dục, vững vàng về quản lý, được cập nhật tri thức và hỗ trợ thường xuyên, thì mô hình chính quyền hai cấp mới thực sự có nền tảng vững chắc; và khi đó, trường học, thầy cô, học sinh sẽ không còn phải “đứng một mình” trong nỗ lực thực hiện các mục tiêu đổi mới giáo dục ở cơ sở./.

Lưu Nga