Ưu tiên nguồn lực đầu tư cho đào tạo, bồi dưỡng con người trong Chương trình mục tiêu quốc gia về giáo dục

Theo Tờ trình, tổng nguồn lực huy động để thực hiện Chương trình giai đoạn 2026 - 2035 khoảng 580.133 tỷ đồng, trong đó ngân sách Trung ương khoảng 349.113 tỷ đồng, ngân sách địa phương 115.773 tỷ đồng, vốn đối ứng của các cơ sở giáo dục hơn 89.000 tỷ đồng, còn lại là các nguồn huy động hợp pháp khác. Chương trình được phân kỳ trong hai giai đoạn, với tối thiểu 174.673 tỷ đồng cho giai đoạn 2026 - 2030 và hơn 405.000 tỷ đồng cho giai đoạn 2031 - 2035. Những con số này cho thấy quy mô đầu tư rất lớn, song cơ cấu vốn lại đang bộc lộ những bất cập quan trọng mà nếu không kịp thời điều chỉnh sẽ khó tạo ra đột phá về chất lượng giáo dục, đào tạo.

Quan tâm tới hiệu quả phân bổ và giải ngân, nhiều đại biểu cho rằng cần gắn chặt phân bổ vốn với các chỉ tiêu đầu ra có thể đo lường, như số phòng học kiên cố được đưa vào sử dụng, tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn, số lượng người học được thụ hưởng các chương trình nâng cao năng lực, mức độ chuyển đổi số của cơ sở giáo dục. Việc “đo” theo đầu ra sẽ góp phần chấm dứt cơ chế “xin - cho”, tăng trách nhiệm giải trình, bảo đảm vốn đầu tư công vào giáo dục được sử dụng đúng mục tiêu, có tác động thực chất đến chất lượng đội ngũ và môi trường học tập.

Dưới góc nhìn cơ cấu nguồn vốn, các con số được nêu tại nghị trường khiến nhiều đại biểu trăn trở. Tỷ trọng vốn đầu tư công chiếm tới khoảng 83,91% trong giai đoạn 2026 - 2030 và lên tới hơn 90,27% trong giai đoạn 2031 - 2035, trong khi chi thường xuyên - bao gồm chi cho đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực chỉ khoảng 10,9% và tụt xuống còn 5,5% ở giai đoạn sau. Cơ cấu này, như các đại biểu phân tích, chưa tương xứng với yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, là nơi con người phải được đặt ở vị trí trung tâm.

Đại biểu Quốc hội Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) thảo luận tại Hội trường Quốc hội về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026-2035. Ảnh: nhandan.vn

ĐBQH Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) cho rằng, dự thảo xác định nguyên tắc đầu tư trọng tâm, trọng điểm, nhưng phạm vi hoạt động của chương trình lại rất rộng, dễ dẫn đến phân bổ dàn trải, kéo dài thời gian thực hiện và giảm hiệu quả đầu tư. Cần xem xét điều chỉnh lại tỉ trọng giữa vốn đầu tư công và chi thường xuyên theo hướng tăng tỉ lệ chi cho con người, nhất là kinh phí dành cho đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và cán bộ quản lý, thay vì dồn quá nhiều vốn vào đầu tư xây dựng cơ bản và mua sắm trang thiết bị. Việc cơ cấu lại sẽ phù hợp, góp phần tránh lãng phí, vừa giảm nguy cơ chậm giải ngân, việc tái cơ cấu theo hướng ưu tiên cho đào tạo, bồi dưỡng sẽ vừa phù hợp với chiến lược phát triển nguồn nhân lực, vừa góp phần hạn chế lãng phí, giảm nguy cơ chậm giải ngân - những “điểm nghẽn” đã nhiều lần được chỉ ra trong giải ngân vốn đầu tư công.

Không dừng lại ở vấn đề tỉ trọng vốn, đại biểu Thạch Phước Bình cũng lưu ý đến sức chịu đựng ngân sách của các địa phương. Với những tỉnh còn nhận bổ sung cân đối từ ngân sách Trung ương trên 60%, yêu cầu bố trí vốn đối ứng cho chương trình là áp lực rất lớn, có nguy cơ khiến các địa phương này bị “bỏ lại phía sau” trong tiến trình hiện đại hóa giáo dục nếu không được tính toán hợp lý. Từ đó, đề nghị được đưa ra là cần xem xét bỏ yêu cầu vốn đối ứng, hoặc hạ tỉ lệ đối ứng đối với các địa phương khó khăn; đồng thời phân bổ vốn phải thực sự dựa trên mức độ khó khăn, bảo đảm công bằng, hỗ trợ đúng đối tượng.

Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long cho biết, đối với vốn đối ứng của các địa phương, việc bố trí được tính toán trên cơ sở năng lực ngân sách từng địa phương, kèm theo nguyên tắc địa phương phải chủ động bảo đảm phần đầu tư cơ sở vật chất. Với các địa phương chưa tự cân đối được ngân sách, Trung ương sẽ hỗ trợ, đặc biệt đối với nhu cầu chi thường xuyên.

Một điểm nhấn quan trọng khác là yêu cầu bổ sung, làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu trong quá trình tổ chức thực hiện Chương trình. Thực tế cho thấy, nhiều chương trình chậm triển khai không phải do thiếu cơ chế, chính sách mà chủ yếu do thiếu trách nhiệm giải trình, thiếu kỷ luật, kỷ cương trong bố trí vốn và giải ngân. Việc quy định cụ thể trách nhiệm người đứng đầu khi để xảy ra chậm bố trí vốn, chậm giải ngân hoặc phát sinh nợ đọng kinh phí giáo dục, cùng với cơ chế giám sát độc lập, hệ thống báo cáo điện tử thống nhất, công khai tiến độ giải ngân, sẽ là “bộ lọc” quan trọng để ngăn ngừa lãng phí và thúc đẩy hiệu quả sử dụng ngân sách.

Theo đại biểu Trần Khánh Thu (Đoàn Hưng Yên), thực tế còn nhiều quy trình thủ tục phải có sự tham gia của bộ, cơ quan Trung ương dẫn đến chậm trễ trong hoàn thiện cơ chế, chính sách, đề xuất phân bổ nguồn lực, xử lý vướng mắc khó khăn, các địa phương gặp khó khăn trong xây dựng kế hoạch trung hạn của các nội dung vốn sự nghiệp và cân đối vốn đối ứng thực hiện Chương trình... Do vậy, để có thể đẩy nhanh tiến độ giải ngân, nâng cao chất lượng, hiệu quả của Chương trình, đại biểu đề nghị nghiên cứu, cân nhắc, giao tổng số vốn của cả Chương trình cho các địa phương. UBND cấp tỉnh sẽ căn cứ vào số vốn được giao, xây dựng kế hoạch, dự toán chi tiết toàn diện nhiệm vụ và trình Hội đồng nhân dân cấp tỉnh phê duyệt dự toán.

Trong tiến trình cải cách hành chính, chuyển đổi số, đổi mới quản trị công được đẩy mạnh, yêu cầu đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ càng trở nên cấp thiết. Đào tạo, bồi dưỡng không chỉ dừng lại ở việc cập nhật kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ cho giáo viên và cán bộ quản lý, mà còn phải chú trọng kỹ năng số, năng lực hoạch định, tổ chức thực hiện chương trình, năng lực quản lý tài chính, giám sát đầu tư, sử dụng dữ liệu trong điều hành. Với đội ngũ cán bộ, công chức trong các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục, đào tạo, nguồn lực bồi dưỡng còn cần hướng tới việc nâng cao tư duy chiến lược, năng lực tham mưu chính sách, năng lực giải trình và phục vụ người dân, học sinh, sinh viên.

Những kiến nghị tại nghị trường về điều chỉnh lại tỉ trọng giữa vốn đầu tư công và chi thường xuyên theo hướng tăng chi cho con người vì thế cần được nhìn nhận không chỉ như sự “tinh chỉnh kỹ thuật” trong cơ cấu ngân sách, mà là thông điệp nhất quán về ưu tiên chiến lược: đặt con người, đặt đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức - trước hết là giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục vào đúng vị trí trung tâm của mọi chương trình phát triển. Khi nguồn lực cho đào tạo, bồi dưỡng được bảo đảm, được phân bổ một cách minh bạch, hiệu quả, gắn với trách nhiệm giải trình của người đứng đầu, thì mỗi quyết sách về giáo dục mới thực sự có “độ bền” trong cuộc sống, góp phần xây dựng nền hành chính phục vụ, kiến tạo, hướng tới một xã hội học tập, một nền giáo dục chất lượng cao vì tương lai lâu dài của đất nước./.

Minh Trang