Bảo đảm quyền bầu cử của công dân trong công tác lập danh sách cử tri

Các địa phương ở thành phố Hải Phòng đã hoàn thành niêm yết danh sách cử tri chuẩn bị bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031. Nguồn: chinhphu.vn

Cơ sở hiến định của quyền bầu cử

Trong hệ thống các quyền chính trị của công dân, quyền bầu cử và ứng cử được Hiến pháp năm 2013 xác định là quyền cơ bản, thể hiện bản chất dân chủ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Điều 27 Hiến pháp năm 2013 quy định rõ: “Công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân. Việc thực hiện các quyền này do luật định”.

Quy định này khẳng định nguyên tắc mọi công dân đủ điều kiện theo quy định của pháp luật đều có quyền tham gia bầu cử, lựa chọn những người đại diện cho mình trong các cơ quan quyền lực nhà nước. Đồng thời, Hiến pháp cũng đặt nền tảng pháp lý để Quốc hội ban hành các đạo luật cụ thể hóa quyền bầu cử, trong đó có Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 (Luật Bầu cử). Theo quy định của Luật Bầu cử, việc tổ chức bầu cử phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của nền dân chủ đại diện. Điều 1 của Luật quy định: “Việc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân được tiến hành theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín”.

Các nguyên tắc này nhằm bảo đảm mọi công dân có quyền bầu cử đều được tham gia bỏ phiếu một cách bình đẳng và tự do, không bị phân biệt đối xử hay chịu bất kỳ sự ép buộc nào.

Vai trò của công tác lập danh sách cử tri

Trong toàn bộ quy trình bầu cử, lập danh sách cử tri là một khâu mang tính nền tảng. Đây là cơ sở để xác định chính xác số lượng cử tri tham gia bầu cử tại từng khu vực bỏ phiếu, đồng thời bảo đảm mỗi công dân chỉ thực hiện quyền bầu cử của mình một lần.

Điều 29 Luật Bầu cử quy định: “Mọi công dân có quyền bầu cử đều được ghi tên vào danh sách cử tri và được phát thẻ cử tri, trừ các trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 30 Luật này”. Theo đó, những trường hợp không được ghi tên, xóa tên hoặc bổ sung tên vào danh sách cử tri là Người đang bị tước quyền bầu cử theo bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, người bị kết án tử hình đang trong thời gian chờ thi hành án, người đang chấp hành hình phạt tù mà không được hưởng án treo, người mất năng lực hành vi dân sự thì không được ghi tên vào danh sách cử tri. Quy định này thể hiện nguyên tắc bảo đảm quyền bầu cử của công dân, đồng thời đặt ra yêu cầu đối với các cơ quan có thẩm quyền trong việc lập danh sách cử tri phải chính xác, đầy đủ và đúng quy định.

Luật cũng xác định rõ nguyên tắc mỗi công dân chỉ được ghi tên vào một danh sách cử tri tại nơi mình thường trú hoặc tạm trú. Quy định này nhằm tránh tình trạng trùng lặp, bảo đảm tính minh bạch và công bằng trong quá trình bầu cử.

Bảng niêm yết danh sách cử tri tại phường Đông Ngạc - thành phố Hà Nội. Nguồn: tcnnld.vn (tự chụp)

Thẩm quyền lập danh sách cử tri

Theo khoản 1 Điều 31 Luật Bầu cử, “Danh sách cử tri do Ủy ban nhân dân cấp xã lập theo từng khu vực bỏ phiếu”. Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm tổ chức rà soát dân cư, lập danh sách cử tri và niêm yết công khai để Nhân dân kiểm tra, phản ánh và kiến nghị khi cần thiết. Việc niêm yết công khai danh sách cử tri giúp bảo đảm tính minh bạch trong quá trình lập danh sách, đồng thời tạo điều kiện để cử tri thực hiện quyền giám sát.

Trong quá trình lập danh sách, chính quyền địa phương phải phối hợp với các cơ quan liên quan, đặc biệt là lực lượng công an, nhằm cập nhật đầy đủ các biến động về cư trú, nhân khẩu, bảo đảm thông tin cử tri chính xác và đầy đủ.

Pa no tuyên truyền của Ủy ban nhân dân phường Vũng Áng, tỉnh Hà Tĩnh về triển khai rà soát, lập danh sách cử tri trên địa bàn. Nguồn: vungang.hatinh.gov.vn

Các trường hợp đặc thù trong lập danh sách cử tri

Bên cạnh nguyên tắc chung, pháp luật về bầu cử cũng quy định một số trường hợp đặc thù trong việc lập danh sách cử tri nhằm bảo đảm mọi công dân đủ điều kiện đều có thể thực hiện quyền bầu cử của mình.

Cử tri là người tạm trú

Luật Bầu cử cho phép cử tri đang tạm trú tại địa phương được ghi tên vào danh sách cử tri tại nơi tạm trú để thực hiện quyền bầu cử. Quy định này nhằm tạo điều kiện cho những người đang sinh sống, làm việc xa nơi thường trú vẫn có thể tham gia bầu cử. Theo quy định của Luật, cử tri tạm trú và cử tri là quân nhân ở các đơn vị vũ trang nhân dân được ghi tên vào danh sách cử tri tại nơi tạm trú hoặc nơi đóng quân để bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh. Quy định này thể hiện tính linh hoạt của pháp luật bầu cử, đồng thời bảo đảm quyền bầu cử của công dân trong điều kiện di chuyển và cư trú đa dạng.

Công dân Việt Nam ở nước ngoài trở về

Trong thực tiễn, nhiều công dân Việt Nam đang sinh sống, học tập hoặc làm việc ở nước ngoài nhưng trở về nước vào thời điểm diễn ra bầu cử. Để bảo đảm quyền bầu cử của nhóm đối tượng này, Luật Bầu cử quy định cơ chế bổ sung tên vào danh sách cử tri.

Theo đó, công dân Việt Nam ở nước ngoài trở về Việt Nam trong khoảng thời gian từ sau khi danh sách cử tri đã được niêm yết đến trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ thì đến Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đăng ký thường trú hoặc tạm trú để xuất trình hộ chiếu có ghi quốc tịch Việt Nam để được ghi tên vào danh sách cử tri và nhận thẻ cử tri. Quy định này góp phần bảo đảm quyền bầu cử của công dân theo đúng tinh thần của Hiến pháp năm 2013.

Cử tri là người đang bị tạm giam, tạm giữ

Pháp luật bầu cử cũng quy định việc bảo đảm quyền bầu cử đối với những người đang bị tạm giam, tạm giữ hoặc đang chấp hành các biện pháp xử lý hành chính tại các cơ sở bắt buộc. Theo quy định của Luật Bầu cử, những người đang bị tạm giam, tạm giữ, người đang chấp hành biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc được ghi tên vào danh sách cử tri để bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh nơi người đó đang bị tạm giam, tạm giữ, đang chấp hành biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc. Quy định này phù hợp với nguyên tắc suy đoán vô tội và bảo đảm quyền công dân theo Hiến pháp.

Danh sách cử tri trong lực lượng vũ trang nhân dân

Đối với lực lượng vũ trang nhân dân, Luật Bầu cử quy định cơ chế riêng nhằm phù hợp với đặc thù tổ chức và hoạt động của các đơn vị Quân đội, Công an.

Khoản 2 Điều 31 Luật Bầu cử quy định: “Danh sách cử tri trong đơn vị vũ trang nhân dân do chỉ huy đơn vị lập theo đơn vị vũ trang nhân dân để đưa vào danh sách cử tri của khu vực bỏ phiếu nơi đơn vị đóng quân. Quân nhân có hộ khẩu thường trú ở địa phương gần khu vực đóng quân có thể được chỉ huy đơn vị cấp giấy chứng nhận để được ghi tên vào danh sách cử tri và tham gia bỏ phiếu ở nơi thường trú. Khi cấp giấy chứng nhận, chỉ huy đơn vị phải ghi ngay vào danh sách cử tri tại đơn vị vũ trang nhân dân bên cạnh tên người đó cụm từ “Bỏ phiếu ở nơi cư trú”. Quy định này vừa bảo đảm tính linh hoạt, vừa bảo đảm nguyên tắc mỗi cử tri chỉ bỏ phiếu một lần.

Lập danh sách cử tri tại các cơ sở đặc thù

Trong thực tế, một số cơ sở có số lượng lớn cử tri sinh sống hoặc làm việc tập trung như bệnh viện, cơ sở chăm sóc người cao tuổi, cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc hoặc trại tạm giam. Đối với các cơ sở có từ 50 cử tri trở lên, pháp luật cho phép xác định là khu vực bỏ phiếu riêng. Khi đó, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cơ sở đặt trụ sở sẽ chủ trì phối hợp với các cơ quan liên quan để lập danh sách cử tri. Việc thành lập khu vực bỏ phiếu riêng trong các trường hợp này giúp tạo điều kiện thuận lợi cho cử tri tham gia bỏ phiếu, đồng thời bảo đảm tính trật tự và an toàn trong quá trình tổ chức bầu cử.

Trường hợp công dân có đăng ký thường trú tại địa phương nhưng đã vắng mặt dài ngày ở nơi thường trú (sinh sống tại nơi khác hoặc lao động, học tập ở nước ngoài) mà chưa làm thủ tục thay đổi thông tin nơi cư trú, không khai báo tạm vắng với địa phương thì Ủy ban nhân dân cấp xã vẫn ghi tên công dân đó vào danh sách cử tri để họ thực hiện quyền bầu cử ở địa phương. Quy định này thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền chính trị của công dân theo Hiến pháp.

Để bảo đảm thống nhất trong việc lập, niêm yết danh sách cử tri, ngày 12/10/2025, Bộ trưởng Bộ Nội vụ đã ban hành Thông tư số 21/2025/TT-BNV hướng dẫn nghiệp vụ công tác tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Theo đó, Thông tư dành hẳn một điều (Điều 10) để quy định chi tiết về công tác lập, niêm yết danh sách cử tri.

Tăng cường ứng dụng dữ liệu dân cư trong quản lý cử tri

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, việc quản lý danh sách cử tri ngày càng được hỗ trợ bởi các hệ thống dữ liệu điện tử. Việc khai thác Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư giúp các địa phương cập nhật thông tin cử tri chính xác, hạn chế sai sót và trùng lặp. Sự kết nối giữa dữ liệu dân cư và hệ thống quản lý cử tri không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn góp phần bảo đảm quyền bầu cử của công dân được thực hiện đầy đủ và chính xác.

Lập danh sách cử tri là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong quá trình tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp. Việc thực hiện đúng các quy định của Hiến pháp năm 2013 và Luật Bầu cử năm 2015 không chỉ bảo đảm quyền bầu cử của công dân mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch và dân chủ của cuộc bầu cử.

Trong bối cảnh ngày 15/3/2026 sắp đến gần, việc tiếp tục hoàn thiện quy trình lập danh sách cử tri, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng và đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu số sẽ góp phần tổ chức thành công cuộc bầu cử bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, qua đó phát huy quyền làm chủ của Nhân dân và củng cố, tăng cường nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam./.

Hải Yến