Hoàn thiện hệ thống pháp luật kiến tạo: Đột phá từ tư duy đến hành động

Nhìn thẳng vào những bất cập của hệ thống pháp luật

Thực tế cho thấy, hệ thống pháp luật nước ta thời gian qua đã đóng góp quan trọng vào việc ổn định chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và quyền con người, quyền công dân. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, nhiều hạn chế dần bộc lộ rõ.

Trước hết là tình trạng quy định còn mang tính nguyên tắc, thiếu cụ thể, dẫn đến khó khăn trong tổ chức thực hiện. Không ít luật chỉ dừng ở việc “định hướng”, trong khi các cơ chế thực thi lại chưa rõ ràng, khiến địa phương và doanh nghiệp lúng túng khi áp dụng.

Bên cạnh đó, quá trình xây dựng pháp luật ở một số lĩnh vực chưa được chuẩn bị kỹ lưỡng về chính sách. Việc đánh giá tác động còn hình thức, thiếu chiều sâu, dẫn đến tình trạng văn bản vừa ban hành đã phải sửa đổi, bổ sung. Thực trạng này cho thấy chất lượng lập pháp chưa thực sự ổn định, thiếu tính dự báo dài hạn.

Một vấn đề đáng chú ý khác là tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa các quy định pháp luật. Điều này không chỉ gây khó khăn trong thực thi mà còn làm gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường đầu tư, kinh doanh.

Ngoài ra, cũng có ý kiến thẳng thắn chỉ ra biểu hiện lợi ích cục bộ trong quá trình xây dựng pháp luật, khi một số quy định được thiết kế thiên về thuận lợi cho cơ quan quản lý hơn là phục vụ người dân và doanh nghiệp. Đây là điểm nghẽn cần được xử lý một cách căn cơ để bảo đảm tính khách quan và minh bạch của hệ thống pháp luật.

Hoàn thiện hệ thống pháp luật kiến tạo: Đột phá từ tư duy đến hành động.

Tư duy lập pháp: từ “quản lý” sang “kiến tạo”

Theo ông Ngô Tự Nam, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội: yếu tố quan trọng nhất của một đạo luật không nằm ở số lượng điều khoản hay mức độ chặt chẽ về kỹ thuật, mà chính là chất lượng chính sách được thiết kế trong đó. Một chính sách chỉ thực sự có giá trị khi đi vào cuộc sống, được doanh nghiệp chấp nhận và người dân đồng thuận.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy cách tiếp cận trong xây dựng pháp luật hiện nay ở một số lĩnh vực vẫn còn nặng về quản lý, chú trọng kiểm soát quy trình hơn là thúc đẩy kết quả phát triển. Điều này dẫn đến việc ban hành các quy định mang tính “ràng buộc”, thậm chí gây khó khăn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Định hướng chuyển đổi đã được Tổng Bí Thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: cần chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy thiết kế, kiến tạo thể chế phát triển. Điều này đồng nghĩa với việc pháp luật không chỉ là công cụ kiểm soát mà phải trở thành nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, khơi thông nguồn lực và tạo động lực tăng trưởng.

Yêu cầu mới cao hơn trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Áp lực từ nghị trường và yêu cầu nâng cao chất lượng lập pháp

Tại kỳ họp thứ 1, Quốc hội khóa XVI , yêu cầu hoàn thiện thể chế, coi thể chế là động lực phát triển đã được đặt ra một cách rõ ràng.

Đại biểu Đặng Bích Ngọc, đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Thọ cho rằng, nhiệm vụ xây dựng pháp luật, hoàn thiện thể chế và tăng cường giám sát là những nhiệm vụ căn cơ của Quốc hội khóa XVI. Các đại biểu cần bám sát thực tiễn, tổng hợp đầy đủ ý kiến cử tri để nhận diện đúng và trúng các vấn đề cần sửa đổi.

Đại biểu Chu Mạnh Hùng đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh nhấn mạnh, các định hướng lớn từ Đảng và Nhà nước sẽ là cơ sở quan trọng để Quốc hội triển khai hiệu quả hoạt động lập pháp. Kết quả của các kỳ họp đầu tiên sẽ tạo nền tảng cho cả nhiệm kỳ.

Trong khi đó, đại biểu Hoàng Thị Thanh Thúy, đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh cho rằng, yêu cầu đặt ra đối với đại biểu Quốc hội không chỉ là trình độ chuyên môn mà còn là bản lĩnh, năng lực phản biện và tinh thần trách nhiệm. Đây là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng lập pháp trong bối cảnh mới.

Từ kỳ vọng đến hành động: tháo gỡ điểm nghẽn chính sách

Một trong những vấn đề cốt lõi được chỉ ra là chất lượng hoạch định chính sách. Quy trình xây dựng chính sách, từ nghiên cứu, đánh giá tác động đến tham vấn đối tượng chịu tác động, cần được thực hiện nghiêm túc, khoa học và minh bạch hơn.

Đáng chú ý, thực tế cho thấy có những chính sách ban đầu được đề xuất rất rõ ràng, nhưng qua quá trình thẩm định, thẩm tra và thảo luận lại bị “mờ dần”, thậm chí bị loại bỏ. Điều này đặt ra yêu cầu phải có cơ chế bảo vệ chính sách đúng đắn xuyên suốt quy trình lập pháp.

Bên cạnh đó, cần nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu trong công tác xây dựng pháp luật; bố trí đội ngũ cán bộ có năng lực, chuyên môn sâu tham gia xây dựng chính sách; đồng thời tăng cường phản biện độc lập để bảo đảm chất lượng văn bản.

Theo ông Ngô Tự Nam, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội: suy cho cùng, yếu tố quyết định chất lượng pháp luật vẫn là con người. Đội ngũ làm luật không chỉ cần giỏi chuyên môn mà còn phải có bản lĩnh, dám đổi mới, dám chịu trách nhiệm và đặt lợi ích chung lên trên hết.

Cùng với đó, việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật cũng là yêu cầu cấp thiết. Một đạo luật dù tốt đến đâu cũng sẽ trở nên kém hiệu quả nếu không được tổ chức thực hiện nghiêm túc, thiếu truyền thông và hướng dẫn đầy đủ.

Thực tế cho thấy, vẫn còn tình trạng một bộ phận cán bộ, công chức chưa nắm vững các quy định pháp luật đã ban hành, dẫn đến hiệu quả thực thi chưa cao. Điều này không chỉ làm giảm hiệu lực của pháp luật mà còn gây lãng phí nguồn lực.

Trong dài hạn, mục tiêu không chỉ là hoàn thiện mà còn là xây dựng hệ thống pháp luật có sức cạnh tranh quốc tế, phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Điều này đòi hỏi pháp luật phải ổn định nhưng linh hoạt, vừa bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.

Kỳ vọng đặt ra là một hệ thống pháp luật không chỉ “mở đường” mà còn kịp thời “sửa đường”; không chỉ theo sau mà phải chủ động dẫn dắt phát triển; không chỉ quản lý mà phải kiến tạo.

Để đạt được điều đó, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, trong đó Quốc hội giữ vai trò trung tâm, đội ngũ đại biểu Quốc hội là lực lượng nòng cốt, và mỗi cán bộ làm công tác xây dựng pháp luật là một mắt xích quan trọng.

Khi những điểm nghẽn được tháo gỡ, tư duy được đổi mới và hành động được triển khai quyết liệt, hệ thống pháp luật sẽ thực sự trở thành nền tảng vững chắc, góp phần đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới./.

Gia Linh