Bảo đảm an toàn lao động trong khu vực phi chính thức: Thách thức và giải pháp từ thực tiễn Hà Nội

Những con số biết nói và “điểm nóng” tai nạn lao động

Bức tranh tổng thể về công tác ATVSLĐ năm 2025 của Hà Nội cho thấy một sự tương phản rõ rệt. Trong khi khu vực có quan hệ lao động (khu vực chính thức) ghi nhận sự cải thiện và kiểm soát tốt hơn, thì khu vực phi chính thức lại nổi lên như một điểm nóng nhức nhối.

Theo báo cáo của UBND thành phố Hà Nội, năm 2025, toàn thành phố xảy ra 217 vụ TNLĐ. Phân tích sâu hơn cho thấy một nghịch lý đáng lo ngại: Khu vực có quan hệ lao động ghi nhận 135 vụ, làm 41 người chết, trong khi khu vực phi chính thức (không có hợp đồng lao động) chỉ xảy ra 82 vụ nhưng lại cướp đi sinh mạng của 55 người, chiếm tới 57,3% tổng số người chết vì TNLĐ trên toàn địa bàn.

Con số này không chỉ phản ánh mức độ rủi ro cao mà còn cho thấy tỷ lệ tử vong trên mỗi vụ tai nạn ở khu vực này cao hơn rất nhiều. Những nạn nhân của các vụ việc thương tâm này là thường là những người thợ xây trên các công trình dân dụng, người lao động trong các làng nghề sản xuất cơ khí, mộc, hay những người làm các công việc tự do. Sự ra đi của họ không chỉ là nỗi đau cho gia đình mà còn là tổn thất lớn cho xã hội, đặt ra một bài toán cấp bách cho các nhà quản lý.

Thách thức về ATVSLĐ trong khu vực phi chính thức

Thực trạng đáng báo động trên bắt nguồn từ những thách thức cố hữu, mang tính hệ thống đã tồn tại trong một thời gian dài ở khu vực phi chính thức.

Một là, khoảng trống pháp lý từ mối quan hệ lao động “ba không”: Đặc trưng của lao động phi chính thức là mối quan hệ lỏng lẻo dựa trên thỏa thuận miệng, thường được gói gọn trong “ba không”: không hợp đồng lao động, không bảo hiểm xã hội, không có tổ chức công đoàn bảo vệ. Điều này khiến người lao động gần như đứng ngoài lưới an sinh xã hội. Khi tai nạn xảy ra, họ không được hưởng các chế độ bồi thường, hỗ trợ từ bảo hiểm tai nạn lao động, đẩy gánh nặng lên vai gia đình và xã hội.

Hai là, môi trường làm việc phân tán, biến động: Khác với các doanh nghiệp có địa chỉ, quy mô rõ ràng, lao động phi chính thức hoạt động trên địa bàn rộng, phân tán tại hàng nghìn công trình nhỏ lẻ, hộ kinh doanh, làng nghề xen kẽ trong khu dân cư. Điều này gây ra khó khăn cực lớn cho công tác thanh tra, kiểm tra và giám sát của các cơ quan chức năng.

Ba là, nhận thức và ý thức phòng ngừa còn hạn chế: Do áp lực kinh tế, cả người sử dụng lao động (chủ thầu nhỏ, chủ hộ kinh doanh) và người lao động thường có tâm lý chủ quan, coi nhẹ các biện pháp an toàn để tiết kiệm chi phí và thời gian. Tình trạng thiếu phương tiện bảo vệ cá nhân, sử dụng thiết bị cũ, không được kiểm định an toàn và làm việc trong điều kiện nguy hiểm diễn ra khá phổ biến.

Bốn là, năng lực quản lý nhà nước chưa theo kịp thực tiễn: Mô hình quản lý truyền thống vốn được thiết kế cho khu vực chính thức tỏ ra chưa thực sự hiệu quả với khu vực phi chính thức. Quá trình chuyển đổi, sắp xếp lại đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền hai cấp trong năm 2025 cũng tạo ra những gián đoạn nhất định trong công tác phối hợp, đòi hỏi bộ máy quản lý cần thời gian để thích ứng và kiện toàn.

Các giải pháp đồng bộ và quyết liệt từ thực tiễn Hà Nội

Đứng trước những thách thức đó, Hà Nội không chỉ nhận diện vấn đề mà còn chủ động đưa ra hàng loạt giải pháp chiến lược, được cụ thể hóa trong các kế hoạch hành động năm 2026. Với chủ đề của Tháng hành động về ATVSLĐ là “Đổi mới quản lý và nâng cao hiệu quả công tác an toàn, vệ sinh lao động trong kỷ nguyên số”, thành phố xác định mục tiêu vừa giải quyết các vấn đề trước mắt, vừa tạo nền tảng cho sự thay đổi căn cơ và bền vững.

Thứ nhất, tăng cường truyền thông, nâng cao nhận thức từ gốc. Đây được xem là giải pháp nền tảng, “đi trước một bước”. Thành phố chủ trương đa dạng hóa các hình thức tuyên truyền để thông điệp về an toàn lao động đến được với từng ngõ hẻm, từng tổ dân phố, như:

- Truyền thông đa phương tiện: Xây dựng các phóng sự, trailer cảnh báo nguy cơ TNLĐ trên truyền hình, báo chí và các nền tảng mạng xã hội (Zalo, Facebook) để tiếp cận đối tượng lao động trẻ.

- Tiếp cận trực tiếp: Lồng ghép nội dung ATVSLĐ, phòng chống cháy nổ vào các buổi sinh hoạt tổ dân phố, chi bộ, chi hội. Phát tờ rơi, poster, cẩm nang an toàn tại các công trình xây dựng, làng nghề và các khu vực tập trung đông lao động tự do.

- Bảo hiểm tự nguyện: Đẩy mạnh phổ biến, hướng dẫn về chính sách bảo hiểm tai nạn lao động theo hình thức tự nguyện, giúp người lao động từng bước xây dựng “tấm đệm” an sinh cho bản thân.

Thứ hai, huấn luyện thực chất và nhân rộng các mô hình tự quản an toàn. Nếu tuyên truyền giúp “biết”, thì huấn luyện và thực hành giúp “hiểu và làm đúng”. Hà Nội đang tập trung vào việc đổi mới phương thức đào tạo và xây dựng văn hóa an toàn từ cơ sở:

- Tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng làm việc an toàn cho các nhóm lao động có nguy cơ cao (thợ hàn, thợ điện, thợ xây, thợ cơ khí…), chú trọng thực hành và xử lý tình huống thực tế.

- Phát triển và nhân rộng các mô hình “Tổ tự quản an toàn lao động” tại các làng nghề, cụm dân cư. Mô hình này phát huy vai trò của chính người lao động trong việc tự giám sát, nhắc nhở và hỗ trợ lẫn nhau, tạo ra một mạng lưới an toàn hiệu quả từ bên trong.

Thứ ba, siết chặt kỷ cương, tăng cường thanh tra và hậu kiểm. Để các quy định không nằm trên giấy, công tác kiểm tra, giám sát được tăng cường quyết liệt, đặc biệt trong Tháng hành động cao điểm và duy trì thường xuyên sau đó, như:

- Thành lập các đoàn kiểm tra liên ngành, tập trung vào các lĩnh vực có nguy cơ cao như xây dựng, cơ khí, sản xuất tại làng nghề.

- Kiên quyết xử lý các hành vi vi phạm, đồng thời công khai danh sách các đơn vị, cá nhân vi phạm trên các phương tiện thông tin đại chúng để răn đe.

- Tăng cường giám sát việc khắc phục các tồn tại, hạn chế sau kiểm tra, tránh tình trạng “phát nhưng không động”, đảm bảo các yêu cầu về an toàn được thực thi triệt để.

Thứ tư, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý. Theo đó, Thành phố đang từng bước xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu liên thông về TNLĐ giữa Sở Nội vụ - Công an Thành phố - UBND cấp xã, phường để phân tích, đánh giá và dự báo nguy cơ; khuyến khích ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và các giải pháp công nghệ trong việc nhận diện, cảnh báo sớm các hành vi, điều kiện làm việc không an toàn tại các doanh nghiệp lớn, từ đó làm hình mẫu nhân rộng.

Thứ năm, thúc đẩy đối thoại và đồng hành cùng người lao động. Bên cạnh các biện pháp quản lý, Thành phố đặc biệt coi trọng các hoạt động chăm lo, hỗ trợ, thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến đời sống người lao động; duy trì các diễn đàn đối thoại định kỳ để lãnh đạo thành phố lắng nghe tâm tư, nguyện vọng và tháo gỡ khó khăn cho người lao động. Đồng thời thường xuyên tổ chức các đoàn thăm hỏi, động viên, tặng quà và hỗ trợ tài chính cho các nạn nhân, gia đình nạn nhân bị TNLĐ, giúp họ vượt qua khó khăn và ổn định cuộc sống.

Bảo vệ an toàn cho người lao động phi chính thức là một nhiệm vụ phức tạp và lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, trách nhiệm của người sử dụng lao động và ý thức của mỗi người lao động. Với những giải pháp đồng bộ, quyết liệt và xuất phát từ thực tiễn, Hà Nội đang cho thấy quyết tâm cao trong việc không để ai bị bỏ lại phía sau, từng bước xây dựng một môi trường lao động thực sự Xanh - Sạch - Đẹp - An toàn, góp phần vào sự phát triển bền vững và nhân văn của Thủ đô.

Vân Anh