Từ khóa: “Chiến sĩ số”; giáo dục - đào tạo; nhà trường quân đội.
Abstract: Digital transformation is becoming a key driving force behind the fundamental and comprehensive reform of education and training within the military. In the process of building smart and modern military educational institutions, the “digital soldier” plays a central role in determining the effectiveness of the digital ecosystem and the successful implementation of digital transformation objectives. This article clarifies the concept and role of the “digital soldier”, assesses the current situation, and proposes several solutions for developing a new generation of digital soldiers capable of meeting the requirements of building smart and modern military schools.
Keywords: Digital soldier; education and training; military educational institutions.
1. Đặt vấn đề
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, internet vạn vật và các công nghệ số mới đang làm thay đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong lĩnh vực quân sự, những thành tựu khoa học - công nghệ hiện đại không chỉ làm biến đổi phương thức tác chiến mà còn tạo ra những yêu cầu mới đối với công tác giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học và xây dựng nguồn nhân lực quân sự.
Nhận thức rõ xu thế đó, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng đã xác định chuyển đổi số là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao chất lượng quản lý, chỉ huy, huấn luyện và giáo dục - đào tạo. Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025 - 2030 nhấn mạnh: “Xây dựng mỗi cán bộ, chiến sĩ là một “chiến sĩ số”. Theo đó, xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại trở thành yêu cầu khách quan nhằm tạo bước đột phá về chất lượng đào tạo nguồn nhân lực quân sự, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Tuy nhiên, bản chất của chuyển đổi số không chỉ là chuyển đổi công nghệ mà trước hết là chuyển đổi con người. Dù hạ tầng số, dữ liệu số hay các nền tảng công nghệ có hiện đại đến đâu cũng không thể phát huy hiệu quả nếu thiếu những chủ thể có khả năng làm chủ và khai thác hiệu quả các nguồn lực số. Điều đó đặt ra yêu cầu phải kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” với đầy đủ phẩm chất, năng lực và tư duy phù hợp với môi trường số. Đây chính là nhân tố quyết định thành công của quá trình xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại.
2. Quan niệm và vai trò của “chiến sĩ số” trong xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại
Thuật ngữ “chiến sĩ số” phản ánh hình mẫu người quân nhân mới trong thời đại chuyển đổi số. Kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức của các chủ thể trong nhà trường quân đội thông qua giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng, rèn luyện và xây dựng môi trường số nhằm hình thành, phát triển lớp quân nhân mới có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức tốt, tư duy số, năng lực số, văn hóa số và khả năng làm chủ công nghệ, dữ liệu, môi trường số, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại.
Thế hệ “chiến sĩ số” được kiến tạo không chỉ là những quân nhân có khả năng sử dụng công nghệ số mà còn là những chủ thể có năng lực sáng tạo, thích ứng nhanh với sự phát triển của khoa học - công nghệ, có khả năng học tập suốt đời, khai thác hiệu quả các nguồn lực số và tham gia tích cực vào quá trình đổi mới giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học, quản trị nhà trường trên nền tảng số. Đây là lực lượng nòng cốt góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại và chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho Quân đội nhân dân Việt Nam trong kỷ nguyên số.
Trong xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại, “chiến sĩ số” giữ vai trò đặc biệt quan trọng. “Chiến sĩ số” giữ vai trò trung tâm trong quá trình xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại; là lực lượng nòng cốt triển khai chuyển đổi số, làm chủ công nghệ, khai thác hiệu quả dữ liệu và môi trường số; góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học, quản trị nhà trường và chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho xây dựng Quân đội hiện đại.
3. Thực trạng kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại
Những năm gần đây, quán triệt các chủ trương của Đảng, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về chuyển đổi số và xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại; các học viện, nhà trường quân đội đã tích cực triển khai nhiều chủ trương, biện pháp nhằm phát triển nguồn nhân lực số, từng bước hình thành thế hệ “chiến sĩ số” đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Nhận thức của cấp ủy, chỉ huy, cán bộ, giảng viên, nhân viên và học viên về vai trò của chuyển đổi số, phát triển năng lực số ngày càng được nâng cao. Nhiều học viện, nhà trường đã ban hành nghị quyết chuyên đề, chương trình, kế hoạch về chuyển đổi số; xác định phát triển nguồn nhân lực số là một trong những nội dung quan trọng trong xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại. Công tác tuyên truyền, giáo dục, bồi dưỡng kiến thức về chuyển đổi số được quan tâm, góp phần tạo chuyển biến tích cực về nhận thức và trách nhiệm của các lực lượng.
Trình độ và kỹ năng số của thế hệ cán bộ, giảng viên, nhân viên và học viên từng bước được nâng lên. Đội ngũ giảng viên đã từng bước tiếp cận và sử dụng hiệu quả các phần mềm hỗ trợ giảng dạy, hệ thống quản lý học tập trực tuyến, học liệu số và các nền tảng công nghệ phục vụ đổi mới phương pháp dạy học. Nhiều cán bộ, giảng viên đã chủ động nghiên cứu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ mô phỏng, thực tế ảo và dữ liệu số vào hoạt động giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Học viên ngày càng có điều kiện tiếp cận các nguồn học liệu số, môi trường học tập trực tuyến và các công cụ hỗ trợ học tập hiện đại.
Hạ tầng công nghệ thông tin, hệ thống dữ liệu số và các nền tảng quản trị số trong nhiều học viện, nhà trường tiếp tục được đầu tư, nâng cấp theo hướng đồng bộ, hiện đại. Các hệ thống quản lý đào tạo, thư viện điện tử, phòng học thông minh, trung tâm mô phỏng, hệ thống hội nghị trực tuyến và các nền tảng quản lý điều hành từng bước được đưa vào khai thác, tạo môi trường thuận lợi để hình thành và phát triển thế hệ “chiến sĩ số”.
Tuy nhiên, so với yêu cầu xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại, công tác kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” vẫn còn những hạn chế nhất định: một bộ phận cán bộ, giảng viên và học viên chưa nhận thức đầy đủ về vai trò, ý nghĩa và tính cấp thiết của chuyển đổi số; năng lực số của cán bộ, giảng viên, nhân viên và học viên chưa đồng đều; công tác đào tạo, bồi dưỡng năng lực số ở một số nhà trường còn thiếu tính hệ thống; môi trường số và văn hóa số trong một số nhà trường chưa được xây dựng đồng bộ.
Những hạn chế trên xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan. Về khách quan, tốc độ phát triển nhanh chóng của công nghệ số làm cho yêu cầu đối với nguồn nhân lực số ngày càng cao, trong khi điều kiện bảo đảm về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ và nguồn lực đầu tư ở một số cơ sở đào tạo còn gặp khó khăn. Về chủ quan, nhận thức của một số cấp ủy, chỉ huy và cán bộ, giảng viên về kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” chưa thật sự đầy đủ; công tác lãnh đạo, chỉ đạo có mặt còn thiếu quyết liệt; nội dung, hình thức đào tạo, bồi dưỡng năng lực số chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn; tinh thần tự học tập, tự nghiên cứu và tự nâng cao năng lực số của một bộ phận cán bộ, giảng viên, học viên chưa cao.
4. Giải pháp kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại
Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động trong toàn bộ quá trình xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại. Cấp ủy, tổ chức đảng, chỉ huy các cấp cần quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực số; xác định kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” là nhiệm vụ trọng tâm, là khâu đột phá trong xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại. Thông qua các hình thức giáo dục, tuyên truyền, tập huấn, sinh hoạt chính trị và hoạt động thực tiễn, cần làm cho cán bộ, giảng viên, nhân viên và học viên nhận thức đầy đủ rằng chuyển đổi số không đơn thuần là ứng dụng công nghệ mà là sự thay đổi toàn diện về tư duy, phương thức làm việc và năng lực thực hiện nhiệm vụ. Từ đó hình thành động cơ, trách nhiệm và quyết tâm tự học tập, tự rèn luyện để trở thành những “chiến sĩ số” đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong thời kỳ mới.
Để kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” một cách bài bản và hiệu quả, cần nghiên cứu xây dựng hệ thống tiêu chí và khung năng lực thống nhất làm cơ sở cho công tác đào tạo, bồi dưỡng, đánh giá và sử dụng nguồn nhân lực. Khung năng lực cần bao gồm các thành tố cơ bản như: bản lĩnh chính trị số; năng lực số; văn hóa số; năng lực đổi mới sáng tạo; năng lực bảo đảm an toàn, an ninh mạng và khả năng thích ứng với sự phát triển của khoa học - công nghệ. Trên cơ sở đó, cụ thể hóa thành các tiêu chuẩn phù hợp đối với từng nhóm đối tượng như: cán bộ quản lý giáo dục, giảng viên, nhân viên kỹ thuật và học viên. Xây dựng chuẩn năng lực “chiến sĩ số” không chỉ giúp lượng hóa mục tiêu đào tạo mà còn tạo cơ sở để đánh giá chất lượng nguồn nhân lực số trong các học viện, nhà trường quân đội.
Các học viện, nhà trường cần rà soát, bổ sung nội dung về chuyển đổi số, dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng, khai thác học liệu số, kỹ năng nghiên cứu khoa học trên môi trường số vào chương trình đào tạo và bồi dưỡng. Đồng thời, tăng cường áp dụng các phương pháp giáo dục hiện đại như học tập kết hợp (Blended Learning), lớp học thông minh, mô phỏng số, thực tế ảo và các công cụ hỗ trợ học tập dựa trên trí tuệ nhân tạo. Đối với giảng viên, cần chú trọng bồi dưỡng năng lực thiết kế học liệu số, xây dựng bài giảng điện tử, tổ chức dạy học trên môi trường số và khai thác dữ liệu phục vụ hoạt động giáo dục - đào tạo. Đối với học viên, cần tập trung hình thành năng lực tự học, tự nghiên cứu, khai thác thông tin và giải quyết vấn đề trên môi trường số.
“Chiến sĩ số” chỉ có thể được hình thành và phát triển trong môi trường số đồng bộ, hiện đại và giàu tính tương tác. Các học viện, nhà trường quân đội cần tiếp tục đầu tư hoàn thiện hạ tầng số, dữ liệu số, nền tảng quản trị số và các hệ thống hỗ trợ dạy học thông minh; bảo đảm tính kết nối, liên thông và khả năng khai thác hiệu quả các nguồn dữ liệu phục vụ giáo dục - đào tạo và nghiên cứu khoa học. Cùng với đó, cần chú trọng xây dựng văn hóa số trong toàn nhà trường. Văn hóa số phải trở thành một bộ phận của văn hóa quân sự trong thời đại mới, được biểu hiện ở ý thức tôn trọng pháp luật, chấp hành kỷ luật quân đội, sử dụng công nghệ đúng mục đích, ứng xử văn minh trên không gian mạng và tinh thần trách nhiệm trong bảo vệ dữ liệu, bảo mật thông tin. Đây là điều kiện quan trọng để hình thành bản lĩnh chính trị số và đạo đức số của mỗi quân nhân.
Trong thời đại số, tri thức và công nghệ thay đổi với tốc độ rất nhanh. Vì vậy, quá trình kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” không thể chỉ dựa vào hoạt động đào tạo, bồi dưỡng tập trung mà cần được thực hiện thông qua quá trình tự học tập và tự hoàn thiện liên tục của mỗi cá nhân. Các học viện, nhà trường cần xây dựng cơ chế khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi để cán bộ, giảng viên và học viên chủ động nghiên cứu, cập nhật tri thức mới, tham gia các khóa học trực tuyến, các diễn đàn học thuật và các hoạt động nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo. Đồng thời, gắn kết quả phát triển năng lực số với công tác đánh giá, thi đua, khen thưởng, quy hoạch, bổ nhiệm và sử dụng cán bộ nhằm tạo động lực phấn đấu lâu dài. Mỗi cán bộ, giảng viên và học viên cần nhận thức rõ rằng việc trở thành một “chiến sĩ số” không chỉ là yêu cầu của tổ chức mà còn là nhu cầu tự thân để thích ứng với môi trường quân sự hiện đại. Chủ động học tập, làm chủ công nghệ, làm chủ dữ liệu và không ngừng đổi mới sáng tạo chính là con đường cơ bản để kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” đáp ứng yêu cầu phát triển của nhà trường quân đội trong kỷ nguyên số.
Kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” là yêu cầu khách quan và nhiệm vụ cấp thiết trong quá trình xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại hiện nay. Thực tiễn cho thấy, công tác kiến tạo thế hệ “chiến sĩ số” đã đạt được những kết quả bước đầu quan trọng, song vẫn còn những hạn chế nhất định. Vì vậy, triển khai đồng bộ các giải pháp nêu trên sẽ góp phần xây dựng nguồn nhân lực số chất lượng cao, tạo nền tảng vững chắc cho quá trình xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại./.
------------------------------------------
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
2. Đảng bộ Quân đội, Nghị quyết Đại hội đại biểu lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025 - 2030, ngày 02/10/2025.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb CTQG-ST, H.2026.
4. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội.
Trần Viết Sung - Học viện Chính trị
Tin tức cùng chuyên mục
Bài viết cùng tác giả
