Nâng cao chất lượng giáo dục khoa học xã hội và nhân văn ở các học viện, trường sĩ quan, góp phần xây dựng quân đội hiện đại trong kỷ nguyên mới

Summary: Social sciences and humanities education plays an important role in directly fostering political steadfastness, moral qualities, lifestyle values, and a scientific worldview among cadets at military academies and officer training schools. In response to the requirements of building a modern military in the new era, improving the quality of social sciences and humanities education has become a central and continuous task. It requires the focused leadership and direction of party committees, commanders, and administrators at military academies and officer schools, together with synchronized, comprehensive, and targeted measures to create substantial and positive changes.

Từ khóa: Giáo dục khoa học xã hội và nhân văn; quân đội; kỷ nguyên mới

Keywords: Social Sciences and Humanities Education; Military; New Era.

Giáo dục khoa học xã hội và nhân văn là một nội dung quan trọng của công tác chính trị, tư tưởng của Đảng và là một nội dung trọng yếu của công tác giáo dục, đào tạo ở các học viện, trường sĩ quan, trực tiếp trang bị cho học viên những tri thức về khoa học xã hội và nhân văn, góp phần quan trọng xây dựng bản lĩnh chính trị, đạo đức lối sống, phẩm chất tốt đẹp “Bộ đội Cụ Hồ”, hình thành mục tiêu, lý tưởng chiến đấu, phương pháp, tác phong công tác chuẩn mực, thế giới quan, phương pháp luận khoa học của quân nhân cách mạng, góp phần xây dựng Quân đội hiện đại trong kỷ nguyên mới.

Thực tiễn quá trình xây dựng, chiến đấu, trưởng thành của Quân đội cho thấy, giáo dục khoa học xã hội và nhân văn đã góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ các cấp có bản lĩnh chính trị vững vàng, giữ vững lập trường giai cấp, mục tiêu, lý tưởng chiến đấu của Đảng; có lòng yêu nước xã hội chủ nghĩa, tự hào, tự tôn dân tộc, tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng, Nhà nước và Nhân dân; giữ vững và phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”; hình thành động cơ, ý chí quyết tâm, tinh thần trách nhiệm, khắc phục khó khăn, thử thách, sẵn sàng nhận và hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ. Đồng thời, nâng cao tinh thần cảnh giác cách mạng, chủ động, nhạy bén, đấu tranh phản bác kịp thời các quan điểm sai trái, thù địch, làm thất bại mọi âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình”, “phi chính trị hóa” quân đội của các thế lực thù địch, phản động, cơ hội chính trị.

Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình thực hiện giáo dục khoa học xã hội và nhân văn trong các nhà trường quân đội cũng còn một số hạn chế như: Một số nội dung, chương trình đào tạo chưa theo kịp sự phát triển của tình hình thực tiễn; phương pháp giáo dục có mặt còn chậm đổi mới, nhất là phương pháp giáo dục hiện đại, tiếp cận khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI); một số học viên chưa ý thức tự giác học tập, rèn luyện, vi phạm kỷ luật để phải xử lý.

Hiện nay, tình hình thế giới, khu vực tiếp tục có những diễn biến nhanh chóng, rất phức tạp, khó lường. Cuộc Cách mạng khoa học, công nghệ lần thứ tư phát triển mạnh mẽ, trở thành xu thế tất yếu, làm thay đổi nhiều lĩnh vực, bao gồm cả lĩnh vực quân sự, quốc phòng. Chiến tranh, cung đột vũ trang nổ ra ở nhiều khu vực, kéo dài và ngày càng phức tạp, ảnh hưởng phạm vi toàn cầu. Khu vực Biển Đông có những diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ xung đột.

Trong nước, những thành tựu to lớn, toàn diện của đất nước qua 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới đã đặt nền móng vững chắc để đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Toàn Đảng, toàn dân, toàn quân đang triển khai nhanh chóng, quyết liệt, quyết tâm đưa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và các quyết sách chiến lược của Đảng vào thực tiễn cuộc sống, nhanh chóng chuyển hóa thành kết quả cụ thể. Đối với Quân đội, tiếp tục được Đảng, Nhà nước quan tâm, xác định mục tiêu xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Tuy nhiên, các thế lực thù địch, phản động, phần tử cơ hội chính trị vẫn ra sức chống phá Đảng, Nhà nước, Quân đội bằng chiến lược “diễn biến hòa bình”, thúc đẩy “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, “phi chính trị hóa” quân đội với những âm mưu, thủ đoạn hết sức tinh vi, thâm độc, khó nhận diện.

Tình hình trên đòi hỏi cấp ủy, tổ chức đảng, lãnh đạo, chỉ huy các học viện, trường sĩ quan phải quán triệt chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về thực hiện: “2 kiên định, 2 đẩy mạnh, 2 ngăn ngừa” và phương châm “5 vững”, không ngừng đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục khoa học xã hội và nhân văn ở các học viện, trường sĩ quan nhằm trực tiếp xây dựng, củng cố bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, lối sống, tinh thần tự giác, trách nhiệm, vượt qua mọi khó khăn, gian khổ, quyết tâm hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao.

Để thực hiện tốt những yêu cầu trên, cần tập trung thực hiện một số biện pháp trọng tâm sau:

Một là, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, tổ chức đảng, lãnh đạo, chỉ huy, cơ quan chính trị các học viện, trường sĩ quan đối với nâng cao chất lượng giáo dục khoa học xã hội và nhân văn, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại trong kỷ nguyên mới.

Đây là biện pháp quan trọng hàng đầu để thay đổi tư duy, nhận thức đầy đủ, đúng đắn vị trí, vai trò, tầm quan trọng của nâng cao chất lượng giáo dục khoa học xã hội và nhân văn với xây dựng Quân đội hiện đại, khắc phục biểu hiện xem nhẹ, hạ thấp vai trò của giáo dục khoa học xã hội và nhân văn, từ đó, có sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt, đúng đắn, kịp thời, tạo chuyển biến tích cực, toàn diện. Cấp ủy, tổ chức đảng, lãnh đạo, chỉ huy, cơ quan chính trị các học viện, trường sĩ quan cần quán triệt và triển khai thực hiện nghiêm túc các nghị quyết, chỉ thị, quy định, hướng dẫn của Trung ương, Quân ủy Trung ương, Tổng cục Chính trị, Bộ Tổng tham mưu, trọng tâm là Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết số 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới; Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân; Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo; Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW về đổi mới công tác giáo dục, đào tạo đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng quân đội trong tình hình mới, bám sát tình hình thực tiễn đất nước, nhiệm vụ Quân đội, đặc điểm tình hình của nhà trường để lãnh đạo, chỉ đạo triển khai toàn diện, chặt chẽ, phù hợp.

Thực hiện phương châm: “Chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”, gắn với tổ chức đào tạo theo hướng: “Cơ bản, hệ thống, thống nhất, chuyên sâu”, lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện nghiêm túc, đầy đủ các chương trình, nội dung giáo dục khoa học xã hội và nhân văn, bảo đảm tốt giáo trình, tài liệu và các điều kiện cơ sở vật chất theo Điều lệ công tác nhà trường quân đội, quy định của Bộ Quốc phòng và Tổng cục Chính trị; quyết liệt thực hiện đổi mới phương pháp dạy học khoa học xã hội và nhân văn theo hướng hiện đại, khai thác triệt để thành tựu khoa học, công nghệ, ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào hỗ trợ xây dựng giáo trình, bài giảng điện tử và tích hợp với các phương pháp dạy học tích cực. Chú trọng tính thời sự, tính chiến đấu, gắn với thực tiễn đất nước, nhiệm vụ của Quân đội để giáo dục, động viên, xây dựng động cơ đúng đắn, tinh thần trách nhiệm cho học viên. Thường xuyên quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng đội ngũ cán bộ giảng dạy khoa học xã hội và nhân văn có đủ số lượng, chất lượng ngày càng cao, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ đặt ra.

Hai là, tiếp tục đổi mới chương trình, nội dung gắn với đổi mới phương pháp giảng dạy khoa học xã hội và nhân văn theo hướng “chuẩn hóa, hiện đại hóa”.

Đổi mới chương trình, nội dung đào tạo cán bộ chính trị, trước hết cần quán triệt quan điểm chỉ đạo của Đảng: “Giáo dục, đào tạo phải bảo đảm “học đi đôi với hành”, “lý thuyết gắn liền với thực tiễn”, “nhà trường gắn liền với xã hội”[i] và các nghị quyết, chỉ thị của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, hướng dẫn của Tổng cục Chính trị và Bộ Tổng tham mưu về giáo dục, đào tạo, có sự đổi mới mạnh mẽ về chương trình, nội dung và phương pháp giảng dạy theo hướng “chuẩn hóa, hiện đại hóa”, khắc phục triệt để sự trùng lặp giữa các cấp học, bậc học, tăng tính chuyên sâu, sát với thực tiễn, khai thác hiệu quả thành tựu khoa học, công nghệ, nhằm trang bị tri thức, hướng dẫn hành động để học viên khi ra trường nhanh chóng bắt nhịp, đáp ứng yêu cầu công việc theo chức trách, nhiệm vụ.

Chương trình, nội dung giáo dục khoa học xã hội và nhân văn của các đối tượng được xây dựng cần có tính hệ thống, kế thừa, liên tục và tích hợp, gắn đào tạo chức vụ với đào tạo sau đại học, đào tạo cao cấp lý luận chính trị để giảm thời gian đào tạo, góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quân đội. Cập nhật những chủ trương, quyết sách chiến lược của Đảng, Nhà nước, bám sát mục tiêu, lộ trình xây dựng Quân đội hiện đại và những xu thế lớn của thời đại, cũng như sự phát triển trong lĩnh vực quân sự, quốc phòng để triển khai nghiên cứu, xây dựng các chuyên đề, bổ sung kịp thời vào chương trình các đối tượng.

Phương pháp giảng dạy khoa học xã hội và nhân văn chú trọng đổi mới theo hướng dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm, khắc phục triệt để việc truyền thụ kiến thức một chiều, tăng cường tương tác, trao đổi giữa người dạy và người học để làm rõ nội dung và định hướng, khuyến khích học viên chủ động, sáng tạo, tìm tòi, nghiên cứu, làm chủ kiến thức. Tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi từ giảng dạy chủ đề sang giảng dạy chuyên đề; đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp thi, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập các môn khoa học xã hội và nhân văn từ đánh giá nội dung sang đánh giá năng lực, khả năng vận dụng trong thực tiễn của người học. Triển khai quyết liệt ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào trong giảng dạy, tập trung xây dựng thư viện số, học liệu số đồng bộ với hệ thống mạng truyền dữ liệu quân sự. Khai thác có hiệu quả hệ sinh thái công tác đảng, công tác chính trị khi đưa vào vận hành để cán bộ, giảng viên khoa học xã hội và nhân văn, cũng như người học nghiên cứu, tra cứu, phục vụ hiệu quả giảng dạy và học tập. Chủ động nắm bắt xu hướng giáo dục số, xây dựng giáo án, bài giảng điện tử và ứng dụng hiệu quả trí tuệ nhân tạo, góp phần thúc đẩy phong trào thi đua “xã hội học tập”, “bình dân học vụ số” và truyền cảm hứng xây dựng “quân nhân số” trong kỷ nguyên mới.

Ba là, xây dựng, phát triển đội ngũ cán bộ giảng dạy khoa học xã hội và nhân văn có phẩm chất, năng lực toàn diện, ngang tầm nhiệm vụ, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại trong kỷ nguyên mới.

Đội ngũ cán bộ giảng dạy khoa học xã hội và nhân văn (cán bộ giảng dạy) là nhân tố có ý nghĩa quyết định đến nâng cao chất lượng công tác giáo dục khoa học xã hội và nhân văn. Vì vậy, cấp ủy, tổ chức đảng, chính ủy, chính trị viên, người chỉ huy, cơ quan chính trị các nhà trường cần quán triệt sâu sắc Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, coi “nhà trường là nền tảng, nhà giáo là động lực, quyết định chất lượng giáo dục, đào tạo. Thực hiện phương châm “thầy ra thầy, trò ra trò” trên các mặt đạo đức, nhân cách, tri thức”[ii], triển khai thực hiện hiệu quả Đề án “Xây dựng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục trong Quân đội giai đoạn 2023 - 2030”, thường xuyên quan tâm xây dựng, phát triển đội ngũ  nhà giáo có phẩm chất, năng lực toàn diện, đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu, độ tuổi, chuyên ngành, chuẩn hóa về chất lượng, có trình độ chuyên môn chuyên sâu, ngang tầm nhiệm vụ.

Đề cao giáo dục, rèn luyện phẩm chất của đội ngũ cán bộ giảng dạy đảm bảo thực sự là những tấm gương sáng, mẫu mực tiêu biểu về lập trường, quan điểm giai cấp; tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, trách nhiệm cao trong giữ gìn và phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”; tinh thần dám đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch; có hiểu biết, vốn sống, kinh nghiệm về hoạt động chính trị - quân sự, khả nắm bắt và tham mưu, đề xuất trúng và đúng các vấn đề thời sự nóng bỏng về xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Đồng thời, có phẩm chất, nhân cách nhà sư phạm, khả năng giảng dạy và vận dụng sáng tạo vốn sống, kinh nghiệm, tri thức khoa học vào phát triển chuyên ngành, truyền cảm hứng, khơi dậy khát vọng cống hiến cho người học. Bên cạnh đó, chú trọng đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao năng lực chuyên môn, khả năng tiếp cận tri thức mới và khai thác hiệu quả các trang thiết bị, phương tiện hiện đại; tiên phong, đi đầu trong chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học, công nghệ trong lĩnh vực giáo dục khoa học xã hội và nhân văn.

Quá trình thực hiện, cần chú trọng làm tốt công tác quy hoạch, tạo nguồn, kết hợp chặt chẽ giữa đào tạo, bồi dưỡng với đề bạt, bổ nhiệm, bố trí sử dụng kết hợp chăm lo nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, bảo đảm tốt các chế độ, chính sách đãi ngộ đối với đội ngũ cán bộ giảng dạy. Chăm lo xây dựng, phát triển đội ngũ nhà giáo có học hàm, học vị cao, giáo viên dạy giỏi, nhà giáo ưu tú, nhà giáo nhân dân. Muốn vậy, phải chú ý nâng cao chất lượng tuyển chọn, lấy nguồn bổ sung cho đội ngũ cán bộ giảng dạy có học lực khá giỏi, khả năng sư phạm, năng lực tư duy lý luận tốt để đào tạo, bồi dưỡng.

Bốn là, gắn kết chặt chẽ giữa công tác giáo dục khoa học xã hội và nhân văn với đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững trận địa tư tưởng của Đảng trong Quân đội.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của toàn đảng, toàn dân, toàn quân và là trách nhiệm chính trị của mỗi cán bộ, đảng viên, như Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị đã khẳng định: “Bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác có hiệu quả các quan điểm sai trái, thù địch là một nội dung cơ bản, hệ trọng, sống còn của công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng; là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân”[iii]. Nhiệm vụ này luôn được Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, Tổng cục Chính trị quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo, phát huy sức mạnh tổng hợp, đầu tư bài bản, triển khai thực hiện quyết liệt, khẳng định Quân đội là lực lượng nòng cốt, đi đầu trong bảo vệ nền tảng tư tưởng và thể hiện sự vững mạnh tuyệt đối về chính trị, được Đảng, Nhà nước và Nhân dân ghi nhận, đánh giá cao. Góp phần quan trọng thực hiện nhiệm vụ này, có sự đóng góp tích cực của công tác giáo dục khoa học xã hội và nhân văn, không chỉ trang bị tri thức lý luận, xây dựng lực lượng đấu tranh trong toàn quân, mà còn trực tiếp đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên mặt trận tư tưởng, lý luận.

Các học viện, trường sĩ quan tiếp tục chỉ đạo cơ quan chính trị, các khoa khoa học xã hội và nhân văn quan tâm xây dựng, điều chỉnh, bổ sung chương trình, nội dung khoa học xã hội và nhân văn của các đối tượng gắn với nội dung đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Trên cơ sở đó, các bài giảng ngoài trang bị kiến thức, cần thể hiện rõ tính đảng, tính chiến đấu, xây dựng bản lĩnh, tinh thần cảnh giác cách mạng, trí tuệ, bản lĩnh đấu tranh cho học viên, đồng thời, cập nhật, bổ sung những vấn đề thời sự mới, thông tin mới để làm phong phú, hấp dẫn nội dung môn học. Ngoài ra, các nội dung seminar, viết tiểu luận, thu hoạch, thi, kiểm tra, thi tốt nghiệp cũng phải đặt ra yêu cầu có phần liên hệ thực tiễn đối với nhiệm vụ đấu tranh để rèn luyện tư duy cho học viên. Cùng với giảng dạy, nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn tập trung làm rõ cơ sở khoa học, giá trị lý luận, thực tiễn những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới của Đảng; bổ sung, phát triển những vấn đề lý luận mới, phù hợp với thực tiễn phát triển đất nước, xây dựng Quân đội, từ đó, xây dựng các luận cứ khoa học, làm cơ sở để đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, thù địch, chống phá và đưa vào giảng dạy.

Nâng cao chất lượng giáo dục khoa học xã hội và nhân văn là yêu cầu cấp thiết, thường xuyên, đòi hỏi cấp ủy, tổ chức đảng, lãnh đạo, chỉ huy, cơ quan chính trị các học viện, trường sĩ quan phải thường xuyên quan tâm, lãnh đạo, chỉ đạo, đổi mới đồng bộ, toàn diện, phù hợp đặc điểm, chức năng, nhiệm vụ của mỗi học viện, trường sĩ quan, nắm bắt xu thế phát triển mới, nhất là ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ hiện đại, đào tạo đỗi ngũ cán bộ các cấp có phẩm chất, năng lực toàn diện, tư duy hiện đại, là lực lượng nòng cốt thực hiện mục tiêu xây dựng Quân đội chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong kỷ nguyên mới./.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.

2. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

3. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 1, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2026.

.