Bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội hiện nay

Từ khóa: Bồi dưỡng; học viên; nhà trường quân đội; sĩ quan cấp phân đội ý thức tự hào dân tộc.

Abstract: In the context of globalization, international integration, and the rapid development of cyberspace, fostering a sense of national pride among platoon-level officer cadets in military educational institutions is of particular importance. Based on the viewpoints of Marxism-Leninism and Ho Chi Minh’s Ideology on the nation, patriotism, and the role of practice, cultivating national pride contributes to shaping proper motivation for self-improvement, enhancing a sense of responsibility, and developing the qualities required of military officers in the new context.

Keywords: Cultivation; cadets; military educational institutions; platoon-level officer cadets; national pride.

Lễ kỷ niệm 50 năm ngày truyền thống Trường Sĩ quan Chính trị và đón nhận Huân chương Bảo vệ Tổ quốc hạng Nhất.

Ý thức tự hào dân tộc là một bộ phận quan trọng của ý thức xã hội, phản ánh những giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống và sức mạnh của dân tộc Việt Nam trong quá trình dựng nước và giữ nước. Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội, ý thức tự hào dân tộc không chỉ là cơ sở hình thành bản lĩnh chính trị, niềm tin và lý tưởng cách mạng mà còn là động lực tinh thần quan trọng thúc đẩy quá trình học tập, rèn luyện và thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và những tác động phức tạp từ không gian mạng hiện nay, việc bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc cho đội ngũ học viên càng có ý nghĩa cấp thiết.

1. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về ý thức tự hào dân tộc

Ý thức tự hào dân tộc là sự phản ánh các giá trị lịch sử, văn hóa và sức mạnh của dân tộc trong đời sống tinh thần xã hội.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, phản ánh tồn tại xã hội trong những điều kiện lịch sử nhất định. Là một bộ phận của ý thức xã hội, ý thức dân tộc phản ánh quá trình hình thành, phát triển, những giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống và khát vọng của một dân tộc. Trên cơ sở đó, ý thức tự hào dân tộc là trạng thái nhận thức, tình cảm và thái độ tích cực của con người đối với những giá trị tốt đẹp, những thành tựu và sức mạnh của dân tộc mình trong tiến trình lịch sử. Ý thức tự hào dân tộc không hình thành một cách tự phát mà được hình thành, củng cố và phát triển trong quá trình nhận thức lịch sử dân tộc, tiếp thu các giá trị văn hóa truyền thống và tham gia hoạt động thực tiễn xã hội.

Bàn về vấn đề dân tộc và tình cảm dân tộc, V.I. Lênin khẳng định: “Chúng ta yêu mến ngôn ngữ và tổ quốc chúng ta”⁽¹⁾. Quan điểm này thể hiện sự thừa nhận tình cảm dân tộc và lòng yêu nước như một nhu cầu tinh thần chính đáng của con người. Theo Lênin, tình yêu đối với Tổ quốc, tiếng nói, lịch sử và văn hóa dân tộc không đối lập với chủ nghĩa quốc tế chân chính, mà ngược lại, là cơ sở để mỗi dân tộc phát huy sức mạnh nội sinh, đóng góp vào sự phát triển chung của nhân loại tiến bộ. Từ góc độ đó có thể thấy, ý thức tự hào dân tộc là một biểu hiện quan trọng của ý thức dân tộc, phản ánh sự nhận thức và đánh giá tích cực của con người đối với những giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống của dân tộc mình.

Đối với dân tộc Việt Nam, ý thức tự hào dân tộc được hình thành từ hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, từ những giá trị bền vững của chủ nghĩa yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí độc lập, tự cường và khát vọng phát triển đất nước. Đây là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn góp phần cố kết cộng đồng dân tộc, củng cố niềm tin, ý chí và trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong điều kiện hiện nay, khi đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và xây dựng nền quốc phòng toàn dân vững mạnh, việc bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc tiếp tục có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng bản lĩnh chính trị, lý tưởng cách mạng và trách nhiệm công dân cho thế hệ trẻ, đặc biệt là học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội.

Chủ nghĩa yêu nước là nền tảng hình thành và phát triển ý thức tự hào dân tộc.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa yêu nước là giá trị tinh thần cốt lõi, là nguồn sức mạnh to lớn của dân tộc Việt Nam trong suốt quá trình dựng nước và giữ nước. Người khẳng định: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta”⁽²⁾. Theo Người, chủ nghĩa yêu nước là hạt nhân của ý thức dân tộc, phản ánh sự gắn bó, trách nhiệm của mỗi người đối với Tổ quốc và nhân dân.

Từ góc độ triết học, ý thức tự hào dân tộc được hình thành trên nền tảng của chủ nghĩa yêu nước. Nếu lòng yêu nước là tình cảm cơ bản đối với dân tộc thì ý thức tự hào dân tộc là sự phát triển ở trình độ cao hơn, thể hiện sự nhận thức, đánh giá và trân trọng những giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống và thành tựu của dân tộc. Vì vậy, bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc thực chất là quá trình củng cố và phát huy chủ nghĩa yêu nước trong điều kiện mới.

Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội, chủ nghĩa yêu nước và ý thức tự hào dân tộc không chỉ tạo nên động lực học tập, rèn luyện mà còn góp phần hình thành bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm và quyết tâm cống hiến cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Ý thức tự hào dân tộc phải được xây dựng trên cơ sở nhận thức đúng về lịch sử dân tộc và trách nhiệm đối với đất nước.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng vai trò của lịch sử dân tộc trong giáo dục lòng yêu nước và ý thức dân tộc cho các thế hệ người Việt Nam. Người căn dặn: “Dân ta phải biết sử ta, Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”⁽³⁾. Theo Người, hiểu biết về lịch sử dân tộc không chỉ giúp mỗi người nhận thức đúng về cội nguồn, truyền thống và những giá trị tốt đẹp của dân tộc mà còn là cơ sở để hình thành niềm tự hào, tự tôn dân tộc và ý thức trách nhiệm đối với đất nước.

Bên cạnh đó, ý thức tự hào dân tộc không phải là tình cảm cảm tính hay sự ca ngợi đơn thuần đối với quá khứ, mà được xây dựng trên nền tảng nhận thức đúng đắn về lịch sử dân tộc. Tri thức lịch sử càng sâu sắc thì ý thức tự hào dân tộc càng bền vững và có cơ sở khoa học. Đồng thời, tự hào dân tộc chân chính phải gắn với trách nhiệm kế thừa, phát huy truyền thống dân tộc, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Vì vậy, giáo dục lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc có vai trò quan trọng trong hình thành ý thức dân tộc và bồi dưỡng trách nhiệm công dân cho mỗi cá nhân, nhất là thế hệ trẻ hiện nay.

Giáo dục và hoạt động thực tiễn là con đường cơ bản hình thành, phát triển ý thức tự hào dân tộc.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, thực tiễn là cơ sở, động lực và mục đích của nhận thức; đồng thời là tiêu chuẩn kiểm nghiệm chân lý. Vì vậy, quá trình hình thành và phát triển ý thức tự hào dân tộc không chỉ thông qua giáo dục, tuyên truyền mà còn phải được củng cố trong hoạt động thực tiễn. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Yêu nước thì phải thi đua, thi đua tức là yêu nước”⁽⁴⁾. Quan điểm đó cho thấy lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động cụ thể vì lợi ích của đất nước và nhân dân.

Ý thức tự hào dân tộc được hình thành từ nhận thức, được nuôi dưỡng bằng tình cảm và được khẳng định thông qua hoạt động thực tiễn. Thông qua học tập, lao động, công tác, rèn luyện và cống hiến cho xã hội, mỗi cá nhân có điều kiện nhận thức sâu sắc hơn giá trị của dân tộc, từ đó củng cố niềm tin, lòng tự hào và trách nhiệm đối với Tổ quốc. Do đó, giáo dục và rèn luyện thực tiễn có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc chuyển hóa nhận thức thành hành động, biến ý thức tự hào dân tộc thành động lực tinh thần thúc đẩy con người phấn đấu, cống hiến cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước.

2. Giải pháp bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội

Những năm qua, các nhà trường quân đội đã thường xuyên quan tâm giáo dục chủ nghĩa yêu nước, truyền thống dân tộc, lịch sử quân đội và trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc cho học viên, góp phần bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, niềm tin, ý chí và động cơ phấn đấu đúng đắn. Ý thức tự hào dân tộc của đa số học viên được củng cố và phát triển; nhận thức về lịch sử dân tộc, truyền thống cách mạng, truyền thống Quân đội nhân dân Việt Nam có nhiều chuyển biến tích cực; tinh thần trách nhiệm trong học tập, rèn luyện và thực hiện nhiệm vụ ngày càng được nâng cao.

Tuy nhiên, trước những tác động của toàn cầu hóa, mặt trái của kinh tế thị trường, sự bùng nổ của mạng xã hội và các hoạt động chống phá của các thế lực thù địch trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, việc bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc cho học viên đang đặt ra nhiều vấn đề mới. Một bộ phận học viên còn nhận thức chưa đầy đủ về giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc; khả năng nhận diện, đấu tranh với các thông tin sai trái, xuyên tạc lịch sử còn hạn chế; việc chuyển hóa nhận thức thành trách nhiệm, động cơ và hành động trong học tập, rèn luyện có lúc, có mặt chưa thật sự vững chắc. Trong khi đó, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định yêu cầu phát huy mạnh mẽ giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII cũng xác định nhiệm vụ xây dựng người quân nhân có bản lĩnh chính trị vững vàng, lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Điều đó đòi hỏi các nhà trường quân đội phải tiếp tục đổi mới nội dung, hình thức và phương pháp bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội. Theo đó, cần tập trung thực hiện một số giải pháp cơ bản sau:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể trong bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc cho học viên.

Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, quyết định chất lượng và hiệu quả của quá trình bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, ý thức xã hội không hình thành một cách tự phát mà chịu sự tác động của hoạt động giáo dục, tuyên truyền và các thiết chế xã hội. Vì vậy, để hình thành và phát triển ý thức tự hào dân tộc cho học viên cần tạo sự thống nhất về nhận thức và trách nhiệm trong toàn bộ các chủ thể giáo dục.

Các nhà trường quân đội cần tiếp tục quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng về phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam, khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc và khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Đồng thời, phát huy vai trò của cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chính trị, đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý học viên trong giáo dục, định hướng tư tưởng và xây dựng động cơ học tập, rèn luyện đúng đắn cho học viên. Cần xác định bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc không chỉ là một nội dung của công tác giáo dục chính trị, tư tưởng mà còn là nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng nhân cách, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm nghề nghiệp của sĩ quan tương lai. Chỉ khi các chủ thể nhận thức đầy đủ vị trí, vai trò của công tác này mới tạo được sự thống nhất trong tổ chức thực hiện và phát huy sức mạnh tổng hợp của các lực lượng tham gia giáo dục.

Thứ hai, nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc cho học viên.

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, hiểu biết lịch sử là cơ sở để hình thành lòng yêu nước và ý thức dân tộc. Do đó, giáo dục lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc giữ vai trò trực tiếp trong hình thành ý thức tự hào dân tộc cho học viên. Thực tiễn cho thấy, nhận thức lịch sử càng đầy đủ, sâu sắc thì niềm tin, tình cảm và trách nhiệm đối với dân tộc càng bền vững.

Các nhà trường quân đội cần tiếp tục đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục lịch sử dân tộc, lịch sử Đảng, lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam, truyền thống đơn vị theo hướng nâng cao tính khoa học, tính thực tiễn và sức thuyết phục. Bên cạnh việc làm rõ những giá trị truyền thống, những chiến công vẻ vang trong lịch sử dựng nước và giữ nước, cần gắn giáo dục truyền thống với những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử của đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng trong công cuộc đổi mới, hội nhập và phát triển hiện nay. Đồng thời, chú trọng trang bị cho học viên khả năng nhận diện, phân tích và đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, các thông tin xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Qua đó, củng cố niềm tin, lòng tự hào và ý thức trách nhiệm đối với dân tộc và đất nước.

Thứ ba, gắn bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc với hoạt động thực tiễn quân sự và trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, thực tiễn là cơ sở hình thành, phát triển và kiểm nghiệm ý thức. Vì vậy, ý thức tự hào dân tộc chỉ thực sự bền vững khi được chuyển hóa thành động cơ, trách nhiệm và hành động cụ thể trong thực tiễn học tập, rèn luyện và thực hiện nhiệm vụ.

Các nhà trường quân đội cần gắn chặt quá trình bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc với các hoạt động thực tiễn quân sự của học viên. Thông qua các hoạt động hành quân về nguồn, tham quan di tích lịch sử, bảo tàng, địa chỉ đỏ, hoạt động đền ơn đáp nghĩa, uống nước nhớ nguồn, học viên có điều kiện nhận thức sâu sắc hơn những giá trị lịch sử, truyền thống vẻ vang của dân tộc và Quân đội. Đồng thời, cần gắn nội dung giáo dục với quá trình huấn luyện, rèn luyện, diễn tập, sẵn sàng chiến đấu và thực hiện các nhiệm vụ quân sự, quốc phòng. Thực tiễn đó không chỉ góp phần nâng cao nhận thức mà còn trực tiếp bồi dưỡng lý tưởng, ý chí và trách nhiệm của sĩ quan tương lai đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Thứ tư, xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, phát huy vai trò tự giáo dục của học viên.

Môi trường xã hội có vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triển ý thức xã hội. Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, môi trường văn hóa quân sự vừa là điều kiện giáo dục, vừa là không gian để các giá trị dân tộc được lan tỏa, tiếp nhận và chuyển hóa thành niềm tin, tình cảm, hành vi của mỗi cá nhân.

Các nhà trường quân đội cần chú trọng xây dựng môi trường văn hóa quân sự chính quy, mẫu mực, giàu bản sắc văn hóa dân tộc và truyền thống Quân đội nhân dân Việt Nam. Phát huy hiệu quả của hệ thống thư viện, phòng Hồ Chí Minh, bảo tàng, nhà truyền thống, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, diễn đàn thanh niên và các thiết chế văn hóa trong nhà trường nhằm tạo điều kiện cho học viên thường xuyên tiếp cận, tìm hiểu và thấm nhuần các giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc. Bên cạnh đó, cần phát huy tính tích cực, chủ động của học viên trong tự học tập, tự nghiên cứu, tự rèn luyện và tự giáo dục. Đây là yếu tố có ý nghĩa quyết định trong việc chuyển hóa những tri thức, tình cảm và niềm tin về dân tộc thành nhu cầu tự thân, góp phần hình thành ý thức tự hào dân tộc vững chắc, đáp ứng yêu cầu xây dựng đội ngũ sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam trong tình hình mới./.

-----------------------------------------

Ghi chú:

V.I. Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb CTQG-ST, H.2006, tr.128.

Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 7, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.38.

Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.255.

Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 7, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.146.

Tài liệu tham khảo:

Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV,  Nxb CTQG-ST, H.2026.

Quân ủy Trung ương, Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025 – 2030, H.2025.

Quân ủy Trung ương, Nghị quyết số 290-NQ/QUTW ngày 07/01/2026 về đột phá phát triển giáo dục, đào tạo trong Quân đội.

Hoàng Gia An, Bồi dưỡng văn hóa chính trị cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội hiện nay, Tạp chí Quản lý nhà nước điện tử ngày 16/01/2024.

ThS Nguyễn Ngọc Sơn - Tiểu đoàn 8, Trường Sĩ quan Chính trị