Từ khóa: Chuyển đổi số; nhà trường quân đội; sĩ quan trẻ; văn hóa số; ý thức văn hóa số.
Abstract: The digital cultural awareness of young officers in educational institutions of the Vietnam People’s Army reflects the internalization of cultural values and norms in the digital environment into their perceptions, emotions, beliefs, and will. Shaped by the characteristics of the military environment and the requirements of digital transformation, digital cultural awareness plays a vital role in guiding perceptions, regulating behavior, strengthening political steadfastness, enhancing digital competence, and fostering a sense of responsibility among young officers in the current context.
Keywords: Digital transformation; military educational institutions; young officers; digital culture; digital cultural awareness.
Mở đầu
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình chuyển đổi số đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đồng thời hình thành các giá trị, chuẩn mực và phương thức ứng xử mới của con người trong môi trường số. Trong bối cảnh đó, văn hóa số ngày càng trở thành một bộ phận quan trọng của đời sống văn hóa xã hội, phản ánh trình độ phát triển của cá nhân và cộng đồng trong điều kiện xã hội số. Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu khách quan của quá trình hiện đại hóa Quân đội mà còn là động lực quan trọng nâng cao chất lượng lãnh đạo, chỉ huy, quản lý, giáo dục - đào tạo và nghiên cứu khoa học. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII xác định: “Nâng cao trình độ công nghệ thông tin cho cán bộ, chiến sĩ, xây dựng mỗi cán bộ, chiến sĩ là một “chiến sĩ số” có kỹ năng số đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ”(1).
Tuy nhiên, cùng với những cơ hội do chuyển đổi số mang lại, sĩ quan trẻ trong Quân đội hiện nay cũng thường xuyên chịu tác động của các luồng thông tin đa chiều, sự giao thoa của nhiều hệ giá trị văn hóa và những nguy cơ lệch chuẩn trên không gian mạng. Điều đó đặt ra yêu cầu phải nâng cao ý thức văn hóa số nhằm giúp sĩ quan trẻ nhận thức đúng đắn các giá trị văn hóa số, nâng cao khả năng tự điều chỉnh hành vi, sử dụng công nghệ số một cách có trách nhiệm và phù hợp với yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
1. Quan niệm về ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin: “Ý thức chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong đầu óc con người và được cải biến đi trong đó”(2). Theo đó, ý thức không tồn tại độc lập với thế giới khách quan mà được hình thành thông qua hoạt động thực tiễn của con người trong quá trình nhận thức và cải tạo hiện thực.
Về cấu trúc, ý thức bao gồm các yếu tố cơ bản như tri thức, tình cảm, niềm tin và ý chí. Trong đó, tri thức giữ vai trò nền tảng, phản ánh trình độ nhận thức của chủ thể; tình cảm biểu hiện thái độ của con người đối với các sự vật, hiện tượng và các quan hệ xã hội; niềm tin thể hiện sự thống nhất giữa nhận thức, tình cảm và ý chí; còn ý chí phản ánh khả năng huy động sức mạnh tinh thần để thực hiện mục tiêu đã xác định. Sự tác động qua lại giữa các yếu tố này tạo nên khả năng nhận thức, đánh giá, lựa chọn và điều chỉnh hành vi của con người trong hoạt động thực tiễn.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, các hoạt động giao tiếp, học tập, lao động, sáng tạo và hưởng thụ văn hóa ngày càng diễn ra trên môi trường mạng. Điều đó dẫn đến sự hình thành những giá trị, chuẩn mực và phương thức ứng xử mới, tạo nên văn hóa số với tư cách là một bộ phận của đời sống văn hóa hiện đại. Theo Luật Chuyển đổi số năm 2025: “Văn hóa số là các giá trị, chuẩn mực, hành vi ứng xử, hoạt động sáng tạo và chia sẻ nội dung văn hóa trên môi trường số phù hợp với quy định của pháp luật và truyền thống văn hóa Việt Nam”(3). Do đó, văn hóa số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động văn hóa mà còn phản ánh toàn bộ hệ giá trị, chuẩn mực và hành vi của con người trong môi trường số.
Từ cách tiếp cận trên, có thể quan niệm: ý thức văn hóa số là sự phản ánh các giá trị, chuẩn mực, hành vi ứng xử, hoạt động sáng tạo và chia sẻ nội dung văn hóa trên môi trường số vào nhận thức, tình cảm, niềm tin và ý chí của chủ thể, từ đó định hướng và điều chỉnh hoạt động của chủ thể phù hợp với yêu cầu của đời sống xã hội trong điều kiện chuyển đổi số.
Sĩ quan trẻ ở nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam là bộ phận sĩ quan có tuổi đời, tuổi quân còn trẻ, đang công tác tại các học viện, trường sĩ quan, trường đại học, cao đẳng và các cơ sở đào tạo trong Quân đội. Đây là lực lượng trực tiếp tham gia hoạt động giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học, quản lý học viên, xây dựng môi trường văn hóa và triển khai các nhiệm vụ chuyển đổi số trong nhà trường quân đội. Với ưu thế về trình độ học vấn, khả năng tiếp cận khoa học - công nghệ và tư duy đổi mới, sĩ quan trẻ có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại.
Do đó, ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam là tổng hòa tri thức, tình cảm, niềm tin và ý chí của sĩ quan trẻ đối với các giá trị văn hóa trong môi trường số; đối với các chuẩn mực, quy tắc ứng xử trên không gian mạng; đối với vai trò của công nghệ số trong giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học và xây dựng nhà trường quân đội hiện đại; được biểu hiện thông qua hành vi tự giác, trách nhiệm trong khai thác, sử dụng và sáng tạo trên môi trường số phù hợp với đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và quy định của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam là sự thống nhất hữu cơ giữa các thành tố tri thức, tình cảm, niềm tin và ý chí. Tri thức phản ánh mức độ hiểu biết của sĩ quan trẻ về văn hóa số, chuyển đổi số, an ninh mạng, an toàn thông tin và các chuẩn mực ứng xử trên không gian mạng. Tình cảm thể hiện sự gắn bó, trách nhiệm và thái độ tích cực đối với việc xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh. Ý chí phản ánh quyết tâm tự học tập, rèn luyện, làm chủ công nghệ và chấp hành nghiêm các quy định trong môi trường số. Niềm tin thể hiện sự tin tưởng vào vai trò của chuyển đổi số đối với sự phát triển của Quân đội, nhà trường quân đội và khả năng thích ứng, làm chủ công nghệ của bản thân.
2. Đặc điểm của ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam
Ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam vừa mang những đặc điểm chung của ý thức văn hóa số trong xã hội hiện đại, vừa mang những đặc điểm riêng do vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ và môi trường hoạt động đặc thù của nhà trường quân đội quy định, cụ thể:
Thứ nhất, ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam mang tính chính trị - tư tưởng và tính định hướng giá trị rõ nét.
Khác với nhiều chủ thể khác trong xã hội, sĩ quan trẻ không chỉ tham gia môi trường số với tư cách cá nhân mà còn với tư cách là cán bộ quân đội, đại diện cho hình ảnh, phẩm chất và uy tín của Quân đội nhân dân Việt Nam. Vì vậy, mọi nhận thức, thái độ và hành vi của họ trên không gian mạng đều gắn với yêu cầu giữ vững bản lĩnh chính trị, kiên định mục tiêu, lý tưởng của Đảng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và các giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, Quân đội.
Đặc điểm này được thể hiện ở việc sĩ quan trẻ không chỉ nhận thức đúng về vai trò của công nghệ số và chuyển đổi số mà còn có khả năng nhận diện, đánh giá các luồng thông tin, các quan điểm, tư tưởng và giá trị văn hóa khác nhau trên không gian mạng. Trên cơ sở đó, họ chủ động tiếp nhận những giá trị tiến bộ, tích cực, đồng thời đấu tranh với các thông tin sai trái, xuyên tạc, các biểu hiện lệch chuẩn văn hóa và những hành vi vi phạm pháp luật trên môi trường số. Do đó, ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ luôn gắn liền với yêu cầu giữ vững trận địa tư tưởng của Đảng trong không gian mạng và xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh trong nhà trường quân đội.
Thứ hai, ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ mang tính kỷ luật, tính chuẩn mực và trách nhiệm cao.
Nhà trường quân đội là môi trường hoạt động đặc thù được tổ chức theo nguyên tắc tập trung dân chủ, có tính tổ chức và tính kỷ luật nghiêm minh. Điều này tác động trực tiếp đến quá trình hình thành và phát triển ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ. Trong môi trường đó, các hoạt động trên không gian mạng không chỉ chịu sự điều chỉnh của pháp luật mà còn chịu sự điều chỉnh của điều lệnh, điều lệ, quy chế, quy định của Quân đội.
Bởi vậy, ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ luôn gắn với tinh thần tự giác chấp hành các quy định về bảo mật thông tin, an ninh mạng, quản lý và sử dụng internet, mạng xã hội. Đồng thời, họ phải có trách nhiệm cao trong khai thác, chia sẻ và sử dụng thông tin số, bảo đảm mọi hoạt động trên môi trường mạng đều phù hợp với chuẩn mực đạo đức quân nhân, truyền thống “Bộ đội Cụ Hồ” và yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Đây là đặc điểm tạo nên sự khác biệt cơ bản giữa ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ với các nhóm chủ thể khác trong xã hội.
Thứ ba, ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ gắn chặt với trình độ công nghệ, năng lực số và khả năng thích ứng với môi trường số.
Ý thức văn hóa số không chỉ là sự hiểu biết về các giá trị văn hóa trong môi trường số mà còn gắn trực tiếp với khả năng tiếp cận, khai thác, sử dụng và làm chủ công nghệ số của chủ thể. Đối với sĩ quan trẻ ở nhà trường quân đội, đây là lực lượng có trình độ học vấn tương đối cao, có điều kiện thuận lợi trong tiếp cận các thành tựu khoa học - công nghệ và thường xuyên tham gia các hoạt động giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học trong môi trường số.
Do đó, trình độ công nghệ và năng lực số trở thành yếu tố tác động mạnh mẽ đến quá trình hình thành ý thức văn hóa số. Khi năng lực số được nâng cao, sĩ quan trẻ có điều kiện tiếp cận thông tin đa chiều, xử lý và đánh giá thông tin một cách khoa học, từ đó hình thành nhận thức đúng đắn, thái độ tích cực và hành vi phù hợp trên môi trường mạng. Ngược lại, nếu năng lực số hạn chế, chủ thể dễ bị tác động bởi thông tin sai lệch, khó nhận diện các nguy cơ trên không gian mạng và dễ phát sinh các hành vi thiếu chuẩn mực trong môi trường số.
Thứ tư, ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ thể hiện sự thống nhất giữa các giá trị văn hóa quân sự truyền thống và các giá trị văn hóa hiện đại trong môi trường số.
Quá trình chuyển đổi số không làm mất đi các giá trị truyền thống mà tạo điều kiện để các giá trị đó được bảo tồn, lan tỏa và phát triển dưới những hình thức mới. Đối với sĩ quan trẻ ở nhà trường quân đội, ý thức văn hóa số được hình thành trên nền tảng các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, của Đảng và Quân đội nhân dân Việt Nam như lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần đoàn kết, ý chí vượt khó và phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”.
Trong môi trường số, những giá trị truyền thống đó tiếp tục được kế thừa và phát huy thông qua các phương thức hoạt động mới như học tập trực tuyến, nghiên cứu khoa học số, truyền thông số, tương tác trên các nền tảng mạng xã hội và các hệ thống quản lý thông minh. Điều này tạo nên sự đan xen giữa truyền thống và hiện đại trong cấu trúc ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ, góp phần bảo đảm quá trình chuyển đổi số trong nhà trường quân đội diễn ra đúng định hướng, không xa rời các giá trị cốt lõi của Quân đội nhân dân Việt Nam.
3. Vai trò của ý thức văn hóa số đối với sĩ quan trẻ ở nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và hoạt động quân sự, ý thức văn hóa số trở thành một nhân tố quan trọng góp phần định hướng nhận thức, điều chỉnh hành vi và nâng cao chất lượng hoạt động của sĩ quan trẻ trong nhà trường quân đội.
Một là, ý thức văn hóa số có vai trò định hướng nhận thức và điều chỉnh hành vi của sĩ quan trẻ trong môi trường số.
Với tư cách là một hình thái ý thức phản ánh các giá trị và chuẩn mực văn hóa trong không gian mạng, ý thức văn hóa số giúp sĩ quan trẻ nhận thức đúng đắn về bản chất, vai trò và tác động của công nghệ số đối với hoạt động giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học và thực hiện nhiệm vụ quân sự. Trên cơ sở đó, họ có khả năng lựa chọn, tiếp nhận và sử dụng thông tin một cách có trách nhiệm, phù hợp với yêu cầu chính trị, pháp lý và đạo đức. Mặt khác, ý thức văn hóa số còn giúp sĩ quan trẻ tự điều chỉnh hành vi của mình trên môi trường mạng, bảo đảm sự thống nhất giữa nhận thức và hành động. Thông qua đó, hình thành phong cách ứng xử văn minh, chuẩn mực, góp phần xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh trong các học viện, nhà trường quân đội.
Hai là, ý thức văn hóa số góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển năng lực số của sĩ quan trẻ.
Trong điều kiện chuyển đổi số, việc ứng dụng công nghệ vào hoạt động giảng dạy, học tập, quản lý và nghiên cứu khoa học ngày càng trở nên phổ biến. Ý thức văn hóa số đúng đắn giúp sĩ quan trẻ chủ động tiếp cận các nguồn tri thức số, khai thác hiệu quả dữ liệu, nền tảng học tập và các công cụ công nghệ hiện đại phục vụ nhiệm vụ chuyên môn. Đồng thời, ý thức văn hóa số tạo động lực để sĩ quan trẻ không ngừng học tập, tự bồi dưỡng và nâng cao năng lực số của bản thân. Đây là cơ sở quan trọng để hình thành nguồn nhân lực quân sự chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong thời kỳ mới.
Ba là, ý thức văn hóa số góp phần xây dựng bản lĩnh chính trị và nâng cao khả năng đấu tranh trên không gian mạng của sĩ quan trẻ.
Không gian mạng hiện nay đã trở thành một trong những địa bàn quan trọng của cuộc đấu tranh tư tưởng, văn hóa. Các thế lực thù địch, phản động thường xuyên lợi dụng internet, mạng xã hội và các nền tảng số để phát tán thông tin sai trái, xuyên tạc đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và hình ảnh Quân đội nhân dân Việt Nam.
Trong bối cảnh đó, ý thức văn hóa số giúp sĩ quan trẻ nâng cao khả năng nhận diện thông tin xấu độc, giữ vững bản lĩnh chính trị, củng cố niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng và con đường phát triển của đất nước. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để họ chủ động tham gia đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và giữ vững ổn định chính trị - tư tưởng trong nhà trường quân đội.
Bốn là, ý thức văn hóa số góp phần hoàn thiện nhân cách quân nhân và xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh trong nhà trường quân đội.
Ý thức văn hóa số không chỉ phản ánh trình độ nhận thức của sĩ quan trẻ mà còn thể hiện phẩm chất đạo đức, trách nhiệm xã hội và văn hóa ứng xử của họ trong môi trường số. Quá trình tiếp nhận và thực hiện các giá trị văn hóa số góp phần hình thành lối sống có trách nhiệm, tinh thần thượng tôn pháp luật, ý thức tổ chức kỷ luật và tác phong làm việc khoa học của sĩ quan trẻ. Thông qua đó, sĩ quan trẻ từng bước hoàn thiện nhân cách của người quân nhân cách mạng trong điều kiện mới. Đồng thời, sự lan tỏa các giá trị văn hóa số tích cực từ đội ngũ sĩ quan trẻ sẽ góp phần xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, dân chủ, kỷ cương và nhân văn trong các học viện, nhà trường quân đội, tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho quá trình đổi mới giáo dục - đào tạo và chuyển đổi số trong Quân đội.
Ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam là sự thống nhất giữa tri thức, tình cảm, niềm tin và ý chí đối với các giá trị, chuẩn mực văn hóa trong môi trường số. Với những đặc điểm gắn liền với môi trường quân sự và yêu cầu chuyển đổi số, ý thức văn hóa số giữ vai trò quan trọng trong định hướng nhận thức, điều chỉnh hành vi, nâng cao bản lĩnh chính trị, năng lực số và trách nhiệm của sĩ quan trẻ. Đây là nền tảng tinh thần quan trọng góp phần xây dựng đội ngũ sĩ quan trẻ đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà trường quân đội thông minh và Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong kỷ nguyên số./.
-------------------------
1. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, H.2025.
2. C.Mác và Ph. Ăngghen, Toàn tập, tập 23, Nxb CTQG-ST, H.2002, tr.35.
3. Quốc hội, Luật Chuyển đổi số, Nxb CTQG-ST, H.2025, tr.25.
ThS Lê Đình Hà - Ban Sau đại học - Trường Sĩ quan Chính trị
Tin tức cùng chuyên mục
Bài viết cùng tác giả
