Công nhân lao động tại một xưởng chế biến gỗ công nghiệp (Ảnh Thời Báo Ngân Hàng. Nguồn: https://thoibaonganhang.vn/)

Tóm tắt: Trong bối cảnh các doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội ngày càng chú trọng nâng cao hiệu quả quản trị, kế toán trách nhiệm trở thành công cụ quan trọng hỗ trợ kiểm soát chi phí, đánh giá kết quả hoạt động và nâng cao trách nhiệm quản lý. Tuy nhiên, việc vận dụng kế toán trách nhiệm tại nhiều doanh nghiệp vẫn còn những hạn chế về tổ chức hệ thống thông tin, xây dựng trung tâm trách nhiệm và đánh giá hiệu quả hoạt động. Trên cơ sở phân tích thực trạng, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện kế toán trách nhiệm, góp phần nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Từ khóa: Chế biến gỗ công nghiệp; doanh nghiệp; Hà Nội; kế toán trách nhiệm.

Abstract: In the context of industrial wood processing enterprises in Hanoi placing increasing emphasis on improving management efficiency, responsibility accounting has become an important management tool for cost control, performance evaluation, and enhancing managerial accountability. However, the implementation of responsibility accounting in many enterprises remains constrained by limitations in information system organization, the establishment of responsibility centers, and performance evaluation practices. Based on an analysis of the current situation, this article proposes several solutions to improve responsibility accounting, thereby enhancing managerial effectiveness and strengthening the competitiveness of industrial wood processing enterprises.

Keywords: Industrial wood processing; enterprises; Hanoi; responsibility accounting.

1. Đặt vấn đề

Hiện nay, nguồn cung cấp gỗ tự nhiên bị hạn chế bắt nguồn từ việc khai thác quá mức, siết chặt các quy định xuất khẩu từ các quốc gia lân cận, và yêu cầu về truy xuất nguồn gốc (các thị trường nhập khẩu đòi hỏi chứng chỉ rừng bền vững như FSC, FEFC,.. rất khắt khe). Vì vậy, ngành chế biến gỗ công nghiệp ngày càng phát triển. Bên cạnh đó, gỗ công nghiệp cũng có nhiều ưu điểm hơn so với gỗ tự nhiên như khả năng chịu mối mọt tốt, dễ dàng thay thế, giá thành rẻ hơn.

Chế biến gỗ công nghiệp đặc trưng bởi tính tự động hóa cao, sử dụng công nghệ cắt CNC, ép nhiệt và gia công bề mặt. Chi phí nguyên vật liệu gỗ, ván MDF và chi phí điện sấy chiếm 70%-75% giá thành sản phẩm, trong khi tỷ lệ hao hụt gỗ tại khâu sấy và tỷ lệ lỗi máy CNC lên tới 8-12%. Kế toán trách nhiệm là công cụ quản trị phù hợp gắn trách nhiệm tài chính với từng bộ phận, giúp đánh giá chính xác và hiệu quả quản lý của trưởng bộ phận, từ đó kiểm soát chặt chẽ hao phí nguyên liệu và tối ưu hóa lợi nhuận.

Thực tiễn cho thấy, nhiều doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp trên địa bàn Hà Nội vẫn tập trung chủ yếu vào kế toán tài chính, trong khi các công cụ kế toán quản trị, đặc biệt là kế toán trách nhiệm, chưa được vận dụng một cách đầy đủ. Việc nghiên cứu kế toán trách nhiệm trong các doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn mang giá trị thực tiễn, góp phần cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực và hỗ trợ quá trình ra quyết định của nhà quản trị doanh nghiệp.

Bài viết nghiên cứu kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội, vận dụng các phương pháp kế toán trách nhiệm như nhận diện, phân loại trung tâm trách nhiệm, vai trò của các trung tâm trách nhiệm để hoàn thiện kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội.

2. Một số vấn đề lý luận về kế toán trách nhiệm

Theo CIMA, kế toán trách nhiệm không phải là một phân nhánh của kế toán, mà được hiểu là “một hệ thống kế toán tập hợp doanh thu và chi phí theo các bộ phận thuộc trách nhiệm cá nhân nhằm đánh giá hoạt động có liên quan đến những nhà quản lý được giao trách nhiệm ở các bộ phận đó”⁽¹⁾.

Bản chất của kế toán trách nhiệm là mỗi bộ phận được phân cấp quản lý trong bộ máy quản lý có quyền kiểm soát, chỉ đạo và chịu trách nhiệm về những nghiệp vụ riêng biệt thuộc phạm vi phân cấp quản lý của mình. Việc phân cấp quản lý đòi hỏi cấp trên phải nắm được kết quả của cấp dưới. Kế toán trách nhiệm được thực hiện ở doanh nghiệp có cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý được phân quyền một cách rõ ràng. 

Vai trò của kế toán trách nhiệm được thể hiện ở những khía cạnh: kế toán trách nhiệm là cơ sở đánh giá kết quả công việc của từng bộ phận; xác định sự đóng góp của từng bộ phận, đơn vị vào lợi ích chung của toàn doanh nghiệp; đo lường kết quả hoạt động của các nhà quản lý bộ phận và thúc đẩy nhà quản lý bộ phận mình quản lý theo phương thức phù hợp với mục tiêu chung của doanh nghiệp. Như vậy, kế toán trách nhiệm không chỉ là một hệ thống hạch toán mà còn là một triết lý quản lý, thúc đẩy văn hóa chịu trách nhiệm, minh bạch hóa hiệu suất và liên kết hành vi cá nhân với mục tiêu tổ chức. Việc thiết lập hệ thống này một cách chính xác, đặc biệt là việc phân định rõ ràng các chi phí kiểm soát được, là chìa khóa để một doanh nghiệp phi tập trung có thể vận hành hiệu quả và bền vững.

Để áp dụng kế toán trách nhiệm hiệu quả, doanh nghiệp phải phân chia cấu trúc thành các loại hình trung tâm trách nhiệm khác nhau, tùy thuộc vào những đặc điểm hoạt động, cơ chế quản ý của doanh nghiệp, việc gọi tên các trung tâm mang tính chất tương đối, phụ thuộc vào các yếu tố chủ quan từ nhà quản lý.   

Trung tâm trách nhiệm: “Là một bộ phận (phân xưởng, dây chuyền sản xuất; một phòng, ban; một công ty hoặc toàn bộ công ty) trong một tổ chức mà người quản lý của bộ phận đó có quyền điều hành và có trách nhiệm đối với số chi phí, thu nhập phát sinh hoặc số vốn đầu tư sử dụng vào hoạt động kinh doanh”⁽²⁾.

Các doanh nghiệp thường chia thành 4 loại trung tâm trách nhiệm, bao gồm:

Trung tâm chi phí: “Là trung tâm trách nhiệm mà người quản lý chỉ có quyền điều hành quản lý các chi phí phát sinh thuộc bộ phận mình quản lý. Trung tâm chi phí có thể là bộ phận (phân xưởng, đội, tổ,...) hoặc từng giai đoạn hoạt động (giai đoạn làm thô, giai đoạn cắt gọt, giai đoạn đánh bóng,…)”⁽³⁾.

Trung tâm doanh thu: là trung tâm thường gắn trách nhiệm với các cán bộ quản lý phụ trách hoạt động bán hàng. Trung tâm doanh thu có thể là phòng bán hàng, phòng kinh doanh. Các trung tâm này tạo ra thu nhập thông qua việc bán hàng tạo ra doanh số, doanh thu cho doanh nghiệp. Mục tiêu đặt ra cho các trung tâm này thường là tối đa hóa doanh thu.

Trung tâm lợi nhuận: là các bộ phận chịu trách nhiệm cả về doanh thu và chi phí. Trung tâm lợi nhuận có thể là cửa hàng bán lẻ, cửa hàng phân phối sản phẩm. Nhà quản lý chịu trách nhiệm về lợi nhuận hay chính là chênh lệch giữa đầu ra và đầu vào cho hoạt động của trung tâm. Do đó, nhà quản lý cũng có quyền quyết định với cả các yếu tố đầu vào và đầu ra của trung tâm. Mục tiêu hướng tới của các trung tâm này là tối đa hóa lợi nhuận. 

Trung tâm đầu tư: là các đơn vị chịu trách nhiệm cho việc sử dụng vốn đầu tư của doanh nghiệp. Trung tâm lợi nhuận có thể là chi nhánh, công ty con, dự án đầu tư. Quản lý đơn vị được quyền ra quyết định cũng như chịu trách nhiệm về việc sử dụng nguồn vốn đầu tư, doanh thu ghi nhận và chi phí phát sinh. Mục tiêu hướng tới của các trung tâm này là tối đa hóa lợi nhuận tạo ra từ khoản đầu tư. 

3. Thực trạng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội

Hiện nay, thành phố Hà Nội có gần 2.900 cơ sở kinh doanh chế biến gỗ, trong đó có gần 300 tổ chức (doanh nghiệp, công ty hoạt động) và hơn 2.600 cơ sở là hộ gia đình, cá nhân; trong đó có hơn 1.200 cơ sở chế biến gỗ công nghiệp tập trung chủ yếu tại khu công nghiệp như Liên Hà (Đông Anh), Chàng Sơn (Thạch Thất), Chương Mỹ.

Hoạt động sản xuất của các doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp nhìn chung được tổ chức theo từng phân xưởng. Quy trình chế biến gỗ công nghiệp thường gồm 05 công đoạn chính tạo ra 05 trung tâm chi phí độc lập:

Công đoạn 1: Cưa, xẻ gồm chi phí chính là gỗ tròn, hao hụt dăm bào 15-20%.

Công đoạn 2: Sấy gồm chi phí điện/gas chiếm 40% giá thành công đoạn, hao hụt do nứt, cong vênh 5-8%.

Công đoạn 3: Ép ván, ép CNC gồm chi phí keo, điện máy, lỗi kích thước 2-3%.

Công đoạn 4: Sơn, hoàn thiện gồm chi phí sơn, nhân công, lỗi bề mặt.

Công đoạn 5: Đóng gói, kho gồm chi phí bao bì, hao hụt vận chuyển.

Trong đó, đặc thù là chi phí điện sấy không thể chia đều mà phải đo theo m³/tháng nên doanh nghiệp cần phải công tơ riêng cho từng lò sấy. Các doanh nghiệp cần có báo cáo tuần theo công đoạn để phát hiện hao hụt sấy sớm.

Trung tâm chi phí sản xuất: tùy theo quy mô sản xuất và hoạt động của từng doanh nghiệp mà các bộ phận này được chia nhỏ, đứng đầu là giám đốc phân xưởng, các tổ trưởng, trưởng các phòng, ban. Các trưởng bộ phận chịu trách nhiệm theo dõi chi phí sản xuất phát sinh như chi phí nguyên vật liệu trực tiếp (CPNVLTT), chi phí nhân công trực tiếp (CPNCTT) và chi phí sản xuất chung (CPSXC). CPNVLTT bao gồm nguyên liệu gỗ (bột gỗ, dăm gỗ hoặc ván lạng, keo kết dính và chất phụ gia) chiếm tỷ trọng lớn khoảng 60%-65%, CPNCTT chiếm khoảng 20%-25% chủ yếu là lương công nhân trực tiếp sản xuất, còn lại là CPSXC như điện nước, khấu hao tài sản cố định,… Đối tượng tính giá thành là các loại tấm gỗ công nghiệp như gỗ MDF, gỗ HDF, gỗ Plywood, gỗ MFC, gỗ CDF,…

Trung tâm chi phí quản lý kinh doanh: bao gồm các chi phí tiền lương ở bộ phận bán hàng và quản lý doanh nghiệp, khấu khao, chi phí văn phòng phẩm, quảng cáo, tiếp khách, internet… chiếm tỉ trọng khá nhỏ từ 8%-10% tổng chi phí trong doanh nghiệp. Các chi phí này được khoán đến từng phòng, ban, căn cứ vào doanh số bán hàng, hệ số khoán được thiết lập.

Thực trạng cho thấy chỉ 30% doanh nghiệp có “Báo cáo chi phí theo xưởng sản xuất hàng tuần”, 68% kế toán trưởng kiêm kế toán thuế dẫn đến không có thời gian làm báo cáo quản trị. Chưa tách biệt rõ các trung tâm chi phí theo công đoạn.

Bảng: Mức độ áp dụng kế toán trách nhiệm theo công đoạn

(Nguồn: Tổng hợp)

Trung tâm doanh thu: gồm bộ phận bán hàng và showroom trưng bày sản phẩm, trưởng bộ phận chịu trách nhiệm về doanh thu bán các loại gỗ công nghiệp và các chi phí tiếp thị phát sinh. Đối tượng khách hàng là các chủ đầu tư và nhà thầu xây dựng, các xưởng sản xuất và đơn vị thiết kế nội thất.

Trung tâm lợi nhuận là các xưởng sản xuất (xưởng CNC và sơn) các bộ phận kinh doanh dự án trọn gói, vừa chịu trách nhiệm doanh thu đầu ra, vừa kiểm soát giá vốn hàng bán để tối ưu hóa lợi nhuận.

Trung tâm đầu tư: ban giám đốc, được quyền ra quyết định cũng như chịu trách nhiệm về việc sử dụng vốn đầu tư của doanh nghiệp, chẳng hạn đầu tư mua lò sấy, máy CNC, đầu tư kinh phí cho nhân viên kế toán học các lớp bồi dưỡng nâng cao trình độ,…

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp lớn trên địa bàn thành phố Hà Nội đã đầu tư hệ thống quản trị doanh nghiệp tích hợp (ERP), kế toán trách nhiệm được tích hợp trực tiếp với dữ liệu vận hành. Bên cạnh đó vẫn còn khoảng 80% doanh nghiệp vừa và nhỏ, kế toán kiêm nhiệm, chưa phân quyền rõ ràng.

 Hệ thống ERP cho phép phân cấp trung tâm rõ ràng (dữ liệu phát sinh tự động ghi nhận theo từng bộ phận); lập và kiểm soát ngân sách cho từng trung tâm chặt chẽ (khi phát sinh chi phí, ERP tự động cảnh báo hoặc chặn các khoản vượt định mức); đánh giá hiệu suất theo thời gian thực tế và phân định rõ ràng trách nhiệm (mọi giao dịch đều gắn liền với mã định danh nhân viên hoặc bộ phận thực hiện, loại bỏ tình trạng đùn đẩy trách nhiệm). Nhiều nhân viên kế toán tại một số doanh nghiệp chế biến gỗ cho biết, hệ thống ERP giúp kế toán tiết kiệm rất nhiều thời gian chuẩn bị và lập báo cáo so với nhập liệu thủ công. Các nhà quản lý doanh nghiệp cũng đưa ra quyết định kinh doanh nhanh hơn và chính xác hơn.

4. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội

Kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội đã bước đầu phát huy hiệu quả trong phân quyền kiểm soát chi phí nguyên vật liệu và nâng cao ý thức trách nhiệm của cấp quản lý phân xưởng. Tuy nhiên, hệ thống định mức và báo cáo trách nhiệm vẫn chưa hoàn thiện, nhận thức của nhà quản lý còn hạn chế. Do đó, tác giả mạnh dạn đưa ra một số ý kiến để nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp, từ đó góp phần giúp doanh nghiệp giảm giá thành và tăng sức cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập.

Thứ nhất, doanh nghiệp gỗ công nghiệp ngoài đặc thù là chi phí điện sấy theo m³/tháng thì doanh nghiệp gỗ còn có tỷ lệ hao hụt (mùn cưa, gỗ vụn, lỗi hỏng) cao. Kế toán trách nhiệm phải phối hợp với kỹ thuật để xây dựng định mức tiêu hao cho từng loại gỗ (tự nhiên, MDF,…). Định kỳ (tuần/tháng), kế toán lập báo cáo chênh lệch giữa chi phí thực tế và chi phí dự toán. Nếu phát sinh chênh lệch bất lợi (như tiêu hao gỗ vượt định mức ở phân xưởng mộc), ban lãnh đạo có thể quy trách nhiệm trực tiếp.

Thứ hai, doanh nghiệp cần phân chia tổ sản xuất thành các trung tâm trách nhiệm giao quyền và gắn trách nhiệm cho từng tổ trưởng. Doanh nghiệp phải xây dựng bộ KPI cụ thể cho từng tổ như năng suất lao động, tỷ lệ sản phẩm lỗi. KPI phải được định lượng bằng số liệu kế toán hàng ngày. Cuối tháng, KPI phải được quy đổi trực tiếp vào tiền lương của từng tổ. Doanh nghiệp cần xây dựng chế độ thưởng, phạt rõ ràng theo định mức KPI nhằm tạo động lực cho người lao động làm việc tích cực, hạn chế các sai sót. Đồng thời, kế toán lập “Báo cáo trách nhiệm” theo từng tổ, định kỳ gửi tổ trưởng để kiểm soát, kịp thời điều chỉnh để quá trình sản xuất đạt hiệu quả và tiết kiệm.

Thứ ba, các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ thường thiếu hệ thống phần mềm quản trị đồng bộ, quy trình tính giá thành sản phẩm còn thủ công, dẫn đến việc hạch toán phân bổ chi phí chung và đánh giá sản phẩm dở dang dễ bị sai lệch. Các doanh nghiệp đang dịch chuyển sang số hóa quy trình, áp dụng các phần mềm ERP để tự động hóa, kiểm soát chặt chẽ tồn kho và truy xuất nguồn gốc. Các nền tảng ERP đến từ nhà cung cấp trong nước như MISA AMIS, FAST, BRAVO,… Bên cạnh đó, các nền tảng ERP quốc tế tại Việt Nam như Odoo Accounting, Sage Intacc,… cũng rất được ưu chuộng. Các doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp quy mô vừa và nhỏ nên xem xét ứng dụng này vào công tác kế toán tại đơn vị mình.

Thứ tư, doanh nghiệp cần tổ chức đào tạo định kỳ về kế toán quản trị, kế toán trách nhiệm và kỹ năng phân tích báo cáo cho các kế toán viên. Khuyến khích, tạo điều kiện về kinh phí và thời gian để kế toán trưởng, kế toán viên tham gia các khóa bồi dưỡng để cập nhật chuẩn mực, thông tư mới. Đồng thời, xây dựng chính sách đãi ngộ, lộ trình thăng tiến rõ ràng để giữ chân nhân sự có năng lực, đáp ứng yêu cầu quản trị chi phí ngày càng cao.

Thứ năm, doanh nghiệp cần cân đối ngân sách để đầu tư hệ thống cân điện tử kết nối phần mềm, máy quét mã vạch và thiết bị đo độ ẩm tự động tại các phân xưởng xẻ, sấy, ép ván. Phần mềm kế toán sẽ giúp kết nối dữ liệu từ cân điện tử, máy quét mã vạch tại phân xưởng về phòng kế toán. Việc số hóa, tự động hóa khâu nhập - xuất - tiêu hao nguyên liệu giúp số liệu kế toán kịp thời, chính xác, làm cơ sở lập báo cáo trách nhiệm hàng ngày. Đây là tiền đề quan trọng nhằm giảm sai sót so với nhập liệu thủ công, kiểm soát chi phí nguyên vật liệu một cách hiệu quả nhất.

Kế toán trách nhiệm là công cụ quan trọng của kế toán quản trị, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát chi phí, đánh giá kết quả hoạt động và phân định trách nhiệm quản lý trong doanh nghiệp. Đối với các doanh nghiệp chế biến gỗ công nghiệp, việc hoàn thiện và vận dụng hiệu quả kế toán trách nhiệm không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản trị, tối ưu hóa nguồn lực mà còn tăng cường năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế./.

-------------------------------------------

Ghi chú:

(1) Nguyễn Vũ Việt, Giáo trình “Kế toán quản trị”, Nxb Tài chính, H.2020, tr.330.

(2), (3) Bộ Tài chính, Thông tư số 53/2006/TT-BTC ngày 25/8/2006, Hướng dẫn áp dụng kế toán quản trị trong doanh nghiệp.

Tài liệu tham khảo:

1. Jerry J. Weygandt, Paul D. Kimmel và Donald E. Kieso (2013), Accounting priciples, Courier - Kendallville, Inc.

2. Lê Phước Hương, Ảnh hưởng của kế toán trách nhiệm đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp vùng đồng bằng sông Cửu Long, Tạp chí Kinh tế và Dự báo, số 15/2018.

3. Nguyễn Thị Minh Phương, Xây dựng mô hình kế toán trách nhiệm trong các doanh nghiệp sản xuất sữa Việt Nam, Luận án Tiến sĩ, Trường Đại học Kinh tế quốc dân, 2013.

4. Lê Văn Tân, Kế toán quản trị chi phí tại doanh nghiệp chế biến gỗ khu vực Nam Trung Bộ - Thực trạng và giải pháp, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Kinh tế Huế, 2020.

5. Võ Hồng Hạnh, Kế toán trách nhiệm - Bản chất, vai trò và thực trạng vận dụng tại Việt Nam hiện nay, Tạp chí Kế toán và Kiểm toán, số 2/2023, tr.45-49.

6. Trương Thị Nhung, Nghiên cứu kế toán trách nhiệm trong các doanh nghiệp Logistics tại Việt Nam, Luận án Tiến sĩ, Học viện Tài chính, 2026.

ThS Nguyễn Thanh Bình, Khoa Kế toán, Học viện Tài chính - Phân hiệu Hưng Yên