“Thanh xuân gửi lại” tri ân thế hệ cán bộ đi B

Ông Đặng Thanh Tùng, Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước phát biểu khai mạc sự kiện.

Không gian trưng bày tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (Hà Nội), giới thiệu hơn 100 tài liệu, hình ảnh và kỷ vật gốc của cán bộ đi B. Mỗi hồ sơ, lá thư, cuốn nhật ký, bức ảnh gia đình hay kỷ vật cá nhân đều ghi dấu một hành trình dấn thân, cống hiến và hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, trước yêu cầu cấp bách của cách mạng miền Nam, hàng vạn cán bộ, đảng viên, trí thức, văn nghệ sĩ, chuyên gia và công nhân kỹ thuật đang công tác tại các cơ quan ở miền Bắc đã vượt Trường Sơn vào chiến trường công tác, chiến đấu. Trong số đó có nhiều cán bộ, chiến sĩ và đồng bào miền Nam tập kết ra Bắc sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, tiếp tục học tập, lao động trước khi trở lại miền Nam làm nhiệm vụ.

Khác với lực lượng quân đội trực tiếp chiến đấu trên mặt trận, cán bộ đi B chủ yếu là lực lượng dân sự được tăng cường cho các lĩnh vực xây dựng Đảng, chính quyền, giáo dục, y tế, văn hóa, thông tin, khoa học, kỹ thuật và vận động quần chúng tại chiến trường miền Nam. Họ rời miền Bắc với niềm tin vào thắng lợi của cách mạng, gác lại gia đình, công việc và những dự định riêng của tuổi trẻ.

Để bảo đảm yêu cầu tuyệt đối bí mật trước khi lên đường, cán bộ đi B gửi lại hồ sơ cá nhân, giấy tờ tùy thân và nhiều tài sản, kỷ vật tại Ủy ban Thống nhất của Chính phủ. Những giấy tờ tưởng như bình dị ấy, qua hơn nửa thế kỷ, đã trở thành nguồn sử liệu đặc biệt, lưu giữ thông tin về thân thế, quá trình công tác, tình cảm gia đình và lý tưởng cách mạng của hàng vạn con người.

Hiện nay, hơn 72.000 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B thuộc 89 tỉnh, thành phố theo địa giới hành chính các thời kỳ giai đoạn 1945-1975 đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Khối tài liệu gồm hồ sơ cán bộ, đơn tình nguyện, thư từ, nhật ký, ảnh gia đình, thẻ Đảng, sổ Đoàn, huân chương, huy chương, giấy khen, bằng khen và nhiều tài sản cá nhân khác.

Đây là một trong những khối tài liệu lưu trữ quốc gia có giá trị đặc biệt, không chỉ phục vụ nghiên cứu lịch sử mà còn cung cấp nguồn thông tin gốc để xác minh nhân thân, quá trình công tác và giải quyết chế độ, chính sách đối với người có công với cách mạng. Những trang giấy đã ngả màu, những bức ảnh sờn góc và các kỷ vật được gìn giữ qua nhiều thập kỷ phản ánh chân thực dấu ấn cuộc đời của những người đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho đất nước.

Trưng bày “Thanh xuân gửi lại” được tổ chức thành ba nội dung chính, gồm “Ký ức đi B”, “Kết quả bước đầu của Chiến dịch 500 ngày đêm” và “Tra cứu hồ sơ cán bộ đi B”.

Tại phần “Ký ức đi B”, công chúng được tiếp cận những lá đơn tình nguyện, cuốn nhật ký, thư từ, ảnh gia đình và kỷ vật được cán bộ đi B mang theo hoặc gửi lại trước ngày lên đường. Bên cạnh tài liệu đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III và tư liệu do các gia đình, cá nhân hiến tặng, trưng bày còn giới thiệu một số hình ảnh, tài liệu tiêu biểu khai thác từ nguồn tư liệu của Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ thuộc Đại học Công nghệ Texas, Hoa Kỳ. Nhiều hồ sơ, kỷ vật gắn với những tên tuổi lớn trong lịch sử, văn hóa và nghệ thuật nước nhà được giới thiệu tại trưng bày như Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Quang Sáng, Phan Huỳnh Điểu, Đặng Thùy Trâm, Ca Lê Hiến - Lê Anh Xuân, Dương Thị Xuân Quý… Qua từng tài liệu, hình ảnh và kỷ vật, những năm tháng chiến đấu, công tác gian khổ cùng lý tưởng sống cao đẹp của thế hệ cán bộ đi B được tái hiện bằng những chứng cứ lịch sử cụ thể, chân thực.

Một nội dung quan trọng khác của trưng bày là những kết quả bước đầu trong khai thác tài liệu lưu trữ phục vụ Chiến dịch 500 ngày đêm tập trung tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Từ những cuốn sổ, danh sách, hồ sơ cán bộ và tài liệu hình thành trong chiến tranh, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã phối hợp với các cơ quan, địa phương rà soát, chắp nối thông tin, phục vụ xác minh liệt sĩ, tìm kiếm thân nhân và trao trả hồ sơ, kỷ vật.

Trong nhiều năm qua, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã đẩy mạnh số hóa khối hồ sơ cán bộ đi B, xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống tra cứu điện tử; đồng thời phối hợp với các địa phương chuyển giao danh mục, bản sao hồ sơ để phục vụ xác minh thân nhân và giải quyết chế độ, chính sách.

Đối với kỷ vật gốc, việc trao trả phải tuân thủ yêu cầu nghiêm ngặt, bảo đảm xác định đúng chủ nhân hoặc thân nhân hợp pháp. Đến nay, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đã trực tiếp trao trả kỷ vật gốc cho 65 trường hợp; phối hợp trao trả vàng và kỷ vật cho 150 cán bộ đi B và thân nhân tại các hội nghị tri ân người có công toàn quốc và các hoạt động nhân Ngày Thương binh - Liệt sĩ.

Đồng chí Phạm Quang Nghị, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội phát biểu tại sự kiện.

Phát biểu tại sự kiện, đồng chí Phạm Quang Nghị, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội - cán bộ đi B từ năm 1967, bày tỏ xúc động khi sau gần 60 năm được nhìn lại học bạ, lý lịch, đơn tình nguyện và những giấy tờ cá nhân đã gửi lại trước ngày lên đường. Đồng chí cho biết, trong hơn 72.000 hồ sơ cán bộ đi B đang được lưu giữ, hồ sơ của mình chỉ là một phần rất nhỏ, nhưng mỗi tài liệu, kỷ vật đều gợi lại nhiệt huyết, niềm tin và tinh thần sẵn sàng cống hiến của một thế hệ thanh niên trong những năm tháng đất nước có chiến tranh.

“Đối với tôi, việc tình nguyện lên đường khi ấy xuất phát từ một suy nghĩ rất chân thành: Tổ quốc đang lâm nguy; nếu lúc đó không làm nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, không tham gia chống giặc ngoại xâm thì sẽ không còn cơ hội nào khác để thể hiện trách nhiệm và tấm lòng của mình đối với đất nước”, đồng chí Phạm Quang Nghị chia sẻ.

Trân trọng những nỗ lực của Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước và Trung tâm Lưu trữ quốc gia III trong việc bảo quản, phát huy giá trị khối hồ sơ cán bộ đi B, đồng chí Phạm Quang Nghị nhấn mạnh, việc những tài liệu, kỷ vật được gìn giữ cẩn trọng để hôm nay các cán bộ đi B và thân nhân có thể tìm lại không chỉ mang ý nghĩa đối với từng cá nhân, gia đình mà còn góp phần lưu giữ ký ức về cuộc kháng chiến oanh liệt của dân tộc. Những hồ sơ, kỷ vật ấy sẽ tiếp tục là nguồn tư liệu có giá trị trong giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cống hiến và trách nhiệm đối với Tổ quốc cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Quang cảnh sự kiện khai mạc Trưng bày tài liệu lưu trữ và kỷ vật của cán bộ đi B.

Bên cạnh tham quan trưng bày, công chúng có thể trực tiếp tra cứu hồ sơ cán bộ đi B đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III thông qua hệ thống tra cứu điện tử. Việc tổ chức tra cứu tạo điều kiện cho thân nhân liệt sĩ, người có công với cách mạng và các nhà nghiên cứu tiếp cận nguồn tài liệu gốc, tìm kiếm thông tin về người thân, phục vụ giải quyết chế độ, chính sách và nghiên cứu lịch sử.

Sau hơn nửa thế kỷ, hành trình đưa hồ sơ, kỷ vật trở về với chủ nhân và gia đình vẫn gặp nhiều khó khăn. Nhiều cán bộ đi B đã hy sinh hoặc từ trần; thông tin về thân nhân, nơi cư trú thay đổi qua nhiều thời kỳ; địa giới hành chính được điều chỉnh, khiến quá trình xác minh cần nhiều thời gian và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, địa phương.

Đến nay, vẫn còn nhiều gia đình chưa biết hồ sơ, kỷ vật của người thân đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Vì vậy, việc lan tỏa thông tin về khối tài liệu này có ý nghĩa thiết thực trong kết nối thân nhân, hỗ trợ xác minh thông tin liệt sĩ, người có công và góp phần thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Trưng bày “Thanh xuân gửi lại” mở cửa phục vụ công chúng đến hết ngày 02/9/2026. Hoạt động góp phần phát huy giá trị tài liệu lưu trữ, gìn giữ ký ức dân tộc và tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”; đồng thời đưa những hồ sơ, kỷ vật đã được lưu giữ qua nhiều thập kỷ đến gần hơn với chủ nhân, thân nhân và công chúng./.

Các đại biểu và công chúng tham quan không gian trưng bày.

Lưu Nga