Hoàn thiện pháp luật về khiếu nại nhằm bảo đảm quyền tự do, dân chủ của công dân

Từ khóa: Công dân; hoàn thiện pháp luật; khiếu nại; quyền dân chủ; quyền tự do.

Abstract: This article examines the theoretical foundations of the dialectical relationship between complaint law and the protection of citizens’ rights to freedom and democracy, while providing a comprehensive assessment of the implementation of Vietnam’s Law on Complaints 2011. By highlighting the achievements and strengths of the current legal framework and identifying several operational and technical gaps in the context of the digital era, the article proposes a number of measures to further improve the legal framework governing complaints. These recommendations aim to better safeguard the exercise of direct democratic rights and support the continued development of a socialist rule-of-law state in the new period.

Keywords: Citizens; legal reform; complaints; democratic rights; rights to freedom.

Ảnh nguồn: https://hdnd.ninhbinh.gov.vn/

1. Đặt vấn đề

Trong cấu trúc thể chế của một nền dân chủ chân chính, toàn bộ quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, và việc xác lập các cơ chế kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền con người, quyền công dân là điều kiện tiên quyết để duy trì sự ổn định pháp lý và thúc đẩy tiến trình phát triển xã hội. Quyền khiếu nại của công dân được ghi nhận xuyên suốt qua các bản Hiến pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và gần nhất là Điều 30 Hiến pháp năm 2013, không chỉ đơn thuần là một quyền chính trị - pháp lý cơ bản mà còn là phương thức thực thi dân chủ trực tiếp tối quan trọng để Nhân dân tham gia giám sát hoạt động của bộ máy hành chính công quyền. Thông qua việc thực hiện quyền khiếu nại, công dân chủ động thể hiện quyền làm chủ của mình, trực tiếp yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét, hủy bỏ hoặc sửa đổi các quyết định hành chính, hành vi hành chính khi có căn cứ cho rằng các quyết định, hành vi đó xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Trải qua các thời kỳ lịch sử lập pháp, Luật Khiếu nại năm 2011 cùng hệ thống các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo dựng được một nền tảng thể chế tương đối vững chắc, góp phần khôi phục quyền lợi chính đáng cho người dân và uốn nắn các sai sót hành chính. Tuy nhiên, trước những yêu cầu phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường, sự gia tăng nhanh chóng của các quan hệ hành chính phức tạp và đặc biệt là sự chuyển dịch mạnh mẽ sang môi trường số, khung pháp lý về khiếu nại hiện hành đã bắt đầu bộc lộ những khoảng trống kỹ thuật nhất định. Nhiều quy định chưa thực sự tối ưu hóa hành lang pháp lý để công dân tiếp cận công lý một cách nhanh chóng, bình đẳng về thông tin, đồng thời chưa đáp ứng trọn vẹn yêu cầu quản trị nhà nước hiện đại dựa trên nền tảng dữ liệu liên thông. Do đó, việc rà soát cơ sở lý luận và đánh giá khách quan thực trạng pháp luật hiện hành để đưa ra các kiến nghị tiếp tục hoàn thiện pháp luật về khiếu nại là yêu cầu cấp thiết, nhằm bảo đảm quyền tự do, dân chủ của công dân được thực thi một cách thực chất, hiệu quả và toàn diện trên thực tế.

2. Cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa pháp luật khiếu nại và việc bảo đảm quyền tự do, dân chủ của công dân

Về mặt lý luận luật học và quản trị quốc gia hiện đại, quyền khiếu nại và các quyền tự do, dân chủ của công dân không tồn tại biệt lập mà nằm trong một chỉnh thể thống nhất, có mối quan hệ biện chứng, hữu cơ và tác động qua lại sâu sắc. Các quyền tự do, dân chủ, bao gồm tự do ngôn luận, tự do cư trú, quyền sở hữu tài sản và quyền tham gia quản lý nhà nước, chính là nền tảng chính trị - pháp lý định vị tư cách chủ thể của công dân trong một xã hội dân chủ. Tuy nhiên, các quyền này sẽ chỉ dừng lại ở những tuyên ngôn lập hiến mang tính hình thức nếu thiếu đi một cơ chế bảo vệ hữu hiệu khi chúng bị xâm hại bởi các quyết định hoặc hành vi hành chính trái pháp luật từ phía các cơ quan công quyền. Trong cấu trúc thể chế đó, pháp luật về khiếu nại đóng vai trò là công cụ bảo đảm tối hậu, là “chiếc van an toàn” chuyển hóa các quyền tự do, dân chủ từ trạng thái tĩnh trên văn bản thành trạng thái động trong thực tiễn đời sống pháp lý⁽¹⁾. Pháp luật khiếu nại cung cấp cho công dân một phương thức phòng vệ chính đáng, cho phép họ chủ động yêu cầu cơ quan hành chính nhà nước phải xem xét lại, sửa đổi hoặc hủy bỏ các quyết định đơn phương làm tổn hại đến lợi ích hợp pháp của mình.

Tiếp cận dưới góc độ quyền con người và quyền công dân, quyền khiếu nại mang bản chất của một quyền tố tụng - hành chính phái sinh, đóng vai trò là công cụ bảo vệ đối với tất cả các quyền nội dung khác. Một hệ thống pháp luật khiếu nại tiến bộ phải dựa trên các nguyên tắc cốt lõi của nền dân chủ trực tiếp, đó là công khai, minh bạch, bình đẳng và trách nhiệm giải trình⁽²⁾. Khi Nhà nước mở rộng hành lang pháp lý cho phép công dân thực hiện quyền khiếu nại một cách thuận lợi, đồng nghĩa với việc Nhà nước đang thừa nhận và tôn trọng quyền tự do tư duy và quyền phản biện của người dân đối với hoạt động công quyền. Mối quan hệ này thể hiện rõ nét ở việc pháp luật khiếu nại tạo ra một cơ chế đối thoại song phẳng, phá vỡ thế độc quyền thông tin và tính mệnh lệnh đơn phương vốn có của quan hệ quản lý hành chính. Thông qua quy trình khiếu nại được luật định, công dân được bảo đảm quyền được lắng nghe, quyền được tiếp cận chứng cứ và quyền tranh tụng trực tiếp với chủ thể mang quyền lực nhà nước, từ đó hiện thực hóa nguyên tắc hiến định: tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân.

Ngược lại, mức độ hoàn thiện và tính thực chất của pháp luật về khiếu nại chính là thước đo phản ánh trình độ dân chủ và chất lượng của một nhà nước pháp quyền. Nếu hệ thống pháp luật khiếu nại được thiết kế rườm rà, mang nặng tính hành chính khép kín, “vừa đá bóng, vừa thổi còi” hoặc thiếu các chế tài ràng buộc trách nhiệm của người giải quyết, thì các quyền tự do, dân chủ khác của công dân sẽ lập tức rơi vào trạng thái dễ bị tổn thương và có nguy cơ bị xâm phạm mà không thể cứu vãn⁽³⁾. Ngược lại, khi các quy định pháp luật về khiếu nại rõ ràng, bảo đảm tính độc lập, khách quan của cơ quan giải quyết và tối ưu hóa các thủ tục tiếp cận công lý, người dân sẽ tự tin thực hiện các quyền tự do của mình trong khuôn khổ pháp luật. Sự an toàn pháp lý mà pháp luật khiếu nại mang lại không chỉ bảo vệ lợi ích cá nhân của công dân, mà còn thúc đẩy tinh thần làm chủ xã hội, giảm thiểu các xung đột xã hội gay gắt và củng cố vững chắc niềm tin của Nhân dân vào công lý, tạo động lực cốt lõi cho sự phát triển bền vững của một quốc gia dân chủ⁽⁴⁾.

2. Thực trạng pháp luật về khiếu nại và những rào cản đối với việc thực hiện quyền tự do, dân chủ của công dân tại Việt Nam

Sau 15 năm triển khai thực hiện, Luật Khiếu nại năm 2011 cùng hệ thống các văn bản hướng dẫn thi hành đã khẳng định vị trí trung tâm trong việc thiết lập hành lang pháp lý an toàn, góp phần to lớn vào việc hiện thực hóa các quyền tự do, dân chủ hiến định của công dân. Ưu điểm nổi bật đầu tiên của thực trạng pháp luật khiếu nại hiện hành là sự hoàn thiện vượt bậc về mặt cấu trúc thể chế, tạo ra sự phân định rõ ràng về thẩm quyền và trách nhiệm giải quyết từ cấp cơ sở đến trung ương⁽⁵⁾. Việc luật hóa cụ thể thẩm quyền giải quyết khiếu nại lần đầu thuộc về người ban hành quyết định hành chính và khiếu nại lần hai thuộc về thủ trưởng cơ quan cấp trên trực tiếp không chỉ giúp tối ưu hóa tiến trình tự kiểm tra, tự sửa sai trong nội bộ cơ quan công quyền, mà còn mở ra cơ hội tối đa để công dân trực tiếp thực hiện quyền dân chủ, bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình mà không phải chịu gánh nặng chi phí tố tụng tư pháp phức tạp ngay từ đầu.

Bên cạnh đó, pháp luật khiếu nại hiện hành đã có những bước tiến mang tính đột phá khi mở rộng tối đa diện chủ thể và các quyền tố tụng của người khiếu nại. Công dân không chỉ được tự mình thực hiện quyền mà còn được quyền ủy quyền cho luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc người đại diện hợp pháp để tham gia bảo vệ quyền lợi, một quy định minh chứng cho tư duy lập pháp tiến bộ, tôn trọng quyền tự do lựa chọn phương thức bảo vệ công lý của người dân⁽⁶⁾. Trình tự, thủ tục thụ lý, giải quyết và ban hành quyết định khiếu nại được quy định mang tính kiểm soát thời gian chặt chẽ, minh bạch hóa qua các bước công khai thông tin và tống đạt văn bản hành chính. Đặc biệt, cơ chế bắt buộc tổ chức đối thoại trực tiếp công khai giữa người giải quyết khiếu nại và người khiếu nại (theo quy định tại Điều 30 và Điều 39 Luật Khiếu nại năm 2011) chính là một biểu hiện sống động của việc thực thi dân chủ trực tiếp, xóa bỏ sự bất đối xứng thông tin và tạo lập một diễn đàn pháp lý bình đẳng để người dân thực hiện quyền ngôn luận, chất vấn trực tiếp các cơ quan công quyền.

Không chỉ dừng lại ở các quy định nội dung, thực tiễn tổ chức thi hành pháp luật khiếu nại gắn liền với hoạt động tiếp công dân cũng ghi nhận những kết quả rất quan trọng và tích cực. Hệ thống trụ sở tiếp công dân từ trung ương đến địa phương được chuẩn hóa theo quy định của Luật Tiếp công dân năm 2013, tạo ra không gian tiếp xúc chính quy, thân thiện và tôn trọng Nhân dân. Hàng năm, cơ quan hành chính nhà nước các cấp đã tiếp nhận, thụ lý và giải quyết dứt điểm hàng vạn vụ việc khiếu nại, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh xung đột như thu hồi đất, bồi thường giải phóng mặt bằng hay quản lý trật tự đô thị⁽⁷⁾. Việc khôi phục quyền lợi về tài sản, quyền lợi chính trị cho công dân thông qua con đường giải quyết khiếu nại hành chính không chỉ uốn nắn kịp thời những sai sót của đội ngũ cán bộ, công chức trong thực thi công vụ mà còn có ý nghĩa chiến lược trong việc làm dịu các mâu thuẫn xã hội, thắt chặt mối quan hệ máu thịt giữa Nhân dân và Đảng, Nhà nước.

Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm mang tính chủ đạo, thực trạng áp dụng pháp luật khiếu nại hiện nay vẫn đặt ra một số điểm cần tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng toàn diện hơn nữa quyền dân chủ trong kỷ nguyên số. Vướng mắc lớn nhất hiện nay nằm ở mức độ ứng dụng công nghệ thông tin vào quy trình tố tụng hành chính chuyên ngành còn chậm. Mặc dù các cơ chế tiếp nhận đơn trực tiếp hoặc qua bưu điện vận hành ổn định, song khung pháp lý hiện hành chưa chi tiết hóa quy trình tiếp nhận, thụ lý đơn khiếu nại điện tử và tổ chức đối thoại trực tuyến đồng bộ trực thời⁽⁸⁾. Sự thiếu khuyết mang tính kỹ thuật này vô tình tạo ra khoảng cách về địa lý và thời gian đối với người dân ở vùng sâu, vùng xa khi muốn tiếp cận thủ tục khiếu nại cấp cao. Nhưng đây chỉ là những hạn chế mang tính kỹ thuật vận hành và hoàn toàn có thể được khắc phục triệt để thông qua các định hướng cải cách lập pháp gắn với tiến trình chuyển đổi số quốc gia trong giai đoạn mới.

3. Một số giải pháp tiếp tục hoàn thiện pháp luật về khiếu nại nhằm bảo đảm quyền tự do, dân chủ của công dân

Để tiếp tục phát huy các ưu điểm cốt lõi của hệ thống thể chế hiện hành, đồng thời giải quyết triệt để những khoảng trống kỹ thuật nhằm đưa quyền tự do, dân chủ của công dân đi vào thực chất, việc sửa đổi và hoàn thiện Luật Khiếu nại năm 2011 trong giai đoạn tới cần tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp sau:

Một là, hiện đại hóa thủ tục giải quyết khiếu nại hành chính gắn liền với chuyển đổi số quốc gia. Cơ quan lập pháp cần nhanh chóng chuyển hóa các quy định của Luật Giao dịch điện tử năm 2023 vào quy trình khiếu nại chuyên ngành. Pháp luật cần thừa nhận giá trị pháp lý chính thức của đơn khiếu nại số, quy định rõ quy trình tiếp nhận, thụ lý trực tuyến và tống đạt quyết định giải quyết qua tài khoản định danh điện tử của công dân. Đồng thời, cần bổ sung hành lang pháp lý cho phép tổ chức các buổi đối thoại trực tuyến công khai, giúp xóa bỏ rào cản về khoảng cách địa lý, giảm thiểu tối đa chi phí xã hội và mở rộng cơ hội tiếp cận công lý cho người dân ở mọi vùng miền.

Hai là, hoàn thiện và chuẩn hóa quy trình đối thoại theo nguyên tắc bình đẳng thông tin và công khai chứng cứ. Nhằm tối ưu hóa cơ chế dân chủ trực tiếp mà nội dung lý luận đã luận giải, pháp luật cần sửa đổi quy định theo hướng nâng cao tính thực chất của các buổi đối thoại ngay từ giai đoạn giải quyết khiếu nại lần đầu. Quy định mới phải phân định rõ quyền của người khiếu nại trong việc tiếp cận, giải trình và sao chụp các tài liệu, căn cứ pháp lý mà cơ quan hành chính đã sử dụng để ban hành quyết định bị khiếu nại (trừ các tài liệu thuộc danh mục bí mật nhà nước). Việc minh bạch hóa nguồn chứng cứ này sẽ triệt tiêu tình trạng bất đối xứng thông tin, tạo lập một diễn đàn đối thoại sòng phẳng, giúp người dân thực hiện quyền tự do ngôn luận và phản biện một cách chủ động.

Ba là, đổi mới mô hình thể chế theo hướng tăng cường tính độc lập khách quan của cơ quan xác minh khiếu nại. Để nâng cao chất lượng của quy trình tự kiểm tra trong hệ thống hành chính, cần nghiên cứu thiết lập cơ chế độc lập tương đối giữa bộ phận điều tra, thẩm định chuyên môn với chủ thể có thẩm quyền ban hành quyết định hành chính bị khiếu nại. Giải pháp phù hợp là tăng cường vai trò độc lập của hội đồng tư vấn giải quyết khiếu nại liên ngành hoặc các cơ quan thanh tra chuyên trách. Cơ chế này sẽ bảo đảm các kết luận xác minh kỹ thuật được đưa ra một cách khách quan, tháo gỡ tâm lý bảo thủ trong việc giải quyết lần đầu, từ đó củng cố mạnh mẽ niềm tin của công dân vào tính nghiêm minh của pháp luật.

Bốn là, mở rộng phạm vi và đơn giản hóa thủ tục tham gia của người đại diện, luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Kế thừa tư duy lập pháp tiến bộ về việc mở rộng quyền chủ thể, pháp luật khiếu nại cần có các quy định thông thoáng hơn nữa nhằm tạo điều kiện cho luật sư, trợ giúp viên pháp lý tham gia hỗ trợ người dân ngay từ giai đoạn thiết lập hồ sơ khiếu nại ban đầu. Việc đơn giản hóa các thủ tục đăng ký người bảo vệ quyền lợi không chỉ giúp nâng cao năng lực tự vệ pháp lý của công dân trước các quyết định quyền lực đơn phương, mà còn hỗ trợ cơ quan hành chính nhà nước chuẩn hóa hồ sơ, giảm thiểu các khiếu kiện kéo dài, vượt cấp và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia trong tình hình mới.

Hoàn thiện pháp luật về khiếu nại không đơn thuần là một yêu cầu kỹ thuật lập pháp thông thường, mà là một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng nhằm củng cố nền tảng dân chủ, hiện thực hóa các quyền tự do hiến định của công dân trong mối tương quan với hoạt động quản trị quốc gia. Một cơ chế khiếu nại thông thoáng, công khai, bảo đảm tính độc lập khách quan và ứng dụng công nghệ hiện đại sẽ đóng vai trò là “chiếc van an toàn” hữu hiệu nhất để giải tỏa các xung đột lợi ích trong xã hội, thắt chặt mối quan hệ máu thịt giữa Nhân dân và Nhà nước. Thực tiễn áp dụng Luật Khiếu nại năm 2011 thời gian qua đã chứng minh những đóng góp to lớn của hệ thống thể chế hiện hành trong việc bảo vệ quyền lợi người dân và giữ vững ổn định chính trị.

Trong bối cảnh hiện nay ở Việt Nam, việc đổi mới tư duy lập pháp, chủ động nhận diện các thách thức vận hành trong kỷ nguyên số để tiến hành cải cách toàn diện pháp luật khiếu nại là chìa khóa then chốt. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ số hóa thủ tục, minh bạch hóa quy trình đối thoại cho đến tăng cường tính độc lập của cơ quan xác minh sẽ là nền tảng vững chắc để bảo vệ công lý, thúc đẩy quyền con người và mở rộng không gian dân chủ trực tiếp, tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển bền vững của đất nước trong tương lai./.

--------------------------------------

Ghi chú:

Trường Đại học Luật Hà Nội (2021), Giáo trình Luật Hành chính Việt Nam, Nxb Công an Nhân dân.

Nguyễn Đăng Dung (2018), Quyền hiến định của công dân và cơ chế bảo đảm thực hiện, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 12 (364), tr.14 - 22.

Đào Trí Úc (2019), Nhà nước pháp quyền và xã hội dân sự ở Việt Nam hiện nay, Nxb CTQG-ST.

Vũ Thư (2022), Hoàn thiện pháp luật về khiếu nại nhằm phát huy dân chủ trực tiếp ở Việt Nam, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 06 (410), tr.38 - 46.

Nguyễn Niên (2018), Cải cách nền hành chính nhà nước và vấn đề bảo đảm quyền của công dân, Nxb CTQG-ST.

Đinh Văn Minh (2020), Luật Khiếu nại năm 2011 - Qua thực tiễn thi hành và những định hướng hoàn thiện, Tạp chí Thanh tra, số 8, tr.18 - 25.

Thanh tra Chính phủ (2023), Báo cáo thực trạng công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo hành chính và bảo vệ quyền lợi người dân.

Lê Minh Thông (2022), Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số và những đòi hỏi đối với quyền dân chủ, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 14 (462), tr.5 - 13.

-----------------------------------

Tài liệu tham khảo:

Quốc hội, Luật Khiếu nại số 02/2011/QH13 ngày 11/11/2011.

Quốc hội, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.

Trần Huỳnh Lam - Ngân hàng TMCP An Bình