Thực trạng và giải pháp hoàn thiện hệ thống hành chính nhà nước trong mô hình chính quyền 3 cấp

Thực trạng tổ chức hệ thống hành chính trong mô hình chính quyền 3 cấp

Theo báo cáo của Bộ Nội vụ, sau 1 năm triển khai, mô hình chính quyền 3 cấp và chính quyền địa phương 2 cấp đã đi vào vận hành ổn định, bảo đảm sự thông suốt, không làm gián đoạn việc giải quyết công việc của người dân và doanh nghiệp với những kết quả nổi bật:

Thứ nhất, bộ máy mới tinh gọn, khoa học hơn, giảm tầng nấc trung gian rõ rệt, tổ chức bộ máy chính quyền gần dân, sát dân, phục vụ Nhân dân.

 Ở Trung ương, cơ cấu Chính phủ còn 14 bộ và 03 cơ quan ngang bộ, giảm 22,7%; tổ chức bên trong các bộ, ngành tiếp tục được sắp xếp theo hướng giảm mạnh cấp trung gian. Tổ chức bên trong các bộ, ngành tiếp tục được sắp xếp theo hướng giảm cấp trung gian: giảm 13/13 tổng cục và tổ chức tương đương; giảm 505 cục; 235 vụ; 3.377 chi cục và tương đương; 82/224 đơn vị sự nghiệp công lập trong cơ cấu tổ chức quy định tại các nghị định của Chính phủ. Cơ quan thuộc Chính phủ giảm từ 08 còn 05, tương ứng giảm 37,5%.

 Ở địa phương, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã, giảm 66,91% số đơn vị cấp xã so với trước sắp xếp; cấp huyện chấm dứt hoạt động, hệ thống cơ quan chuyên môn được tổ chức lại theo hướng ngắn hơn, trực tiếp hơn. Cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp 100 tỉnh giảm 709 cơ quan (60,3%); thành lập 467 cơ quan chuyên môn cấp tỉnh (408 tổ chức thống nhất, 59 đặc thù) và 10.066 phòng chuyên môn cấp xã; 8.289 cơ quan chuyên môn cấp huyện kết thúc hoạt động.

 Việc sắp xếp đơn vị hành chính có ý nghĩa như một cuộc sắp xếp lại giang sơn trong thời đại mới đã mở ra không gian phát triển mới, khơi thông và kết nối các nguồn lực để tạo ra tiền đề mới cho phát triển. Tinh gọn bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính không chỉ giảm số lượng đầu mối mà quan trọng hơn, cho thấy quyết tâm chuyển từ bộ máy nhiều tầng nấc, dễ phân tán trách nhiệm sang mô hình tổ chức rõ đầu mối, rõ chức năng, rõ trách nhiệm, xây dựng bộ máy chính quyền gần dân, sát dân, phục vụ Nhân dân.

Thứ hai, mô hình mới cơ bản vận hành thông suốt, không tạo khoảng trống quản lý nhà nước trên diện rộng.

Trong điều kiện khối lượng công việc rất lớn, thời gian chuyển đổi ngắn, phạm vi tác động rộng, hệ thống hành chính nhà nước 3 cấp đã cơ bản duy trì hoạt động ổn định; việc chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, bộ, ngành, địa phương được giữ vững; các chính sách lớn về công vụ, an sinh xã hội, người có công, việc làm, bảo hiểm xã hội tiếp tục được triển khai liên tục. Đến nay, cả nước có 147.049 cán bộ, công chức cấp xã, trong đó 52.764 người được điều động, bố trí từ cấp tỉnh, cấp huyện về cấp xã, chiếm khoảng 35,88% trở thành lực lượng có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm quản lý, giữ vai trò nòng cốt hỗ trợ cấp xã tiếp nhận nhiệm vụ mới, hướng dẫn chuyên môn, chuyển giao kinh nghiệm và nâng cao chất lượng thực thi công vụ ở cơ sở. Các chính sách việc làm được triển khai hiệu quả, duy trì tỷ lệ thất nghiệp luôn ở mức thấp dưới 3%. Diện bao phủ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp tiếp tục mở rộng, hoàn thành chỉ tiêu Chính phủ giao, ngay cả ở những địa phương chịu khó khăn, tác động nặng nề của thiên tai, bão lũ. Năm 2025, độ bao phủ bảo hiểm xã hội đạt 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi. Bảo hiểm thất nghiệp đạt gần 35,1% lực lượng lao động trong độ tuổi.

Thứ ba, quyền hạn được phân định rõ hơn, tạo cơ sở để xác lập trách nhiệm của từng cấp, từng cá nhân cụ thể hơn. Trong quá trình xây dựng mô hình mới, Chính phủ đã rà soát 5.076 văn bản quy phạm pháp luật; tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV thông qua 34 luật, nghị quyết; Chính phủ ban hành 120 nghị định, nghị quyết quy phạm pháp luật. Tổng cộng 2.541 nhiệm vụ, thẩm quyền được phân cấp, phân quyền hoặc phân định lại; trong đó 949 nhiệm vụ Trung ương phân cấp cho địa phương (870 cho cấp tỉnh, 79 trực tiếp cho cấp xã); 1.164 nhiệm vụ của cấp huyện được phân định lại (859 chuyển cho cấp xã, 188 cho cấp tỉnh, 117 bãi bỏ hoặc chuyển chủ thể).

Cơ chế tự đánh giá, hiệu chỉnh đã hình thành khi 10 nhiệm vụ chưa phù hợp được chuyển trở lại Trung ương. Qua đó, từng bước làm rõ hơn nguyên tắc cấp nào quyết định thì cấp đó chịu trách nhiệm; nhiệm vụ nào giao về địa phương thì phải gắn với điều kiện thực hiện, cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình, đúng tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Thứ tư, chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp có chuyển biến tích cực; cấp xã từng bước trở thành trung tâm vận hành mới ở cơ sở. Đến tháng 5 năm 2026, 33/34 địa phương đã thành lập, vận hành 3.189 Trung tâm Phục vụ hành chính công cấp xã; Cổng Dịch vụ công quốc gia kết nối với 34/34 địa phương; Chỉ số Cải cách hành chính trung bình đạt 89,96%, mức cao nhất từ trước đến nay; Chỉ số hài lòng duy trì trên 83%. Việc đưa dịch vụ công xuống gần dân, gắn với địa bàn xã, phường, đặc khu có ý nghĩa rất quan trọng. Người dân không chỉ cần một bộ máy gọn hơn mà cần thấy chính quyền gần hơn, giải quyết việc nhanh hơn, thái độ phục vụ tốt hơn và trách nhiệm rõ hơn. Chính quyền cấp xã trong mô hình mới đang từng bước chuyển từ cấp hành chính cơ sở theo nghĩa truyền thống thành cấp trực tiếp quản trị địa bàn cơ sở, tổ chức thực thi chính sách, cung ứng dịch vụ công và xử lý những vấn đề phát sinh hằng ngày trong đời sống Nhân dân.

Thứ năm, mô hình mới tạo ra động lực đổi mới quản trị, bước đầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hệ thống chính trị. Việc giảm tầng nấc trung gian, tổ chức lại đơn vị hành chính, phân định lại thẩm quyền đã tạo cơ hội rút ngắn quy trình, mở rộng không gian phát triển, nâng cao tính chủ động của địa phương, thúc đẩy cải cách hành chính và chuyển đổi số. Thành công của Đại hội Đảng các cấp, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV và cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 cùng những kết quả nổi bật về kinh tế - xã hội năm 2025 và 6 tháng đầu năm đã khẳng định mô hình mới tạo nên không gian, động lực phát triển mới, là tiền đề quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn 2026 - 2030.

Trong kết quả chung đó, Bộ, ngành Nội vụ giữ vai trò nòng cốt trong tham mưu, hướng dẫn, đôn đốc và đồng hành với các địa phương. Bộ Nội vụ đã chủ trì thẩm định, tổng hợp các đề án sắp xếp đơn vị hành chính trên phạm vi toàn quốc, bảo đảm chặt chẽ, đồng bộ, phù hợp với định hướng của Trung ương và yêu cầu thực tiễn. Với trách nhiệm được phân công, Bộ đã tham mưu ban hành được những thể chế rất lớn về tổ chức bộ máy, chính quyền địa phương, cán bộ, công chức, viên chức, phân cấp, phân quyền, cải cách hành chính. Bộ đã thực hiện cuộc vận động, tuyên truyền thực hiện chính sách với toàn hệ thống. Đồng  thời đã phát huy vai trò của cơ quan thường trực của Chính phủ trong việc thường xuyên theo dõi, nắm bắt tình hình, đồng hành cùng các địa phương thông qua nhiều kênh thông tin, chủ động cử công chức, viên chức về các địa phương trong những ngày đầu, tháng đầu vận hành chính quyền địa phương 2 cấp.

Bộ cũng hướng dẫn hệ thống nội vụ địa phương tham mưu cho cấp ủy, chính quyền trong bố trí tổ chức, sắp xếp đội ngũ, giải quyết chế độ, chính sách và xử lý các vấn đề phát sinh. Một nét đặc thù rất quan trọng của Bộ Nội vụ sau hợp nhất là tổ chức bộ máy không tách rời tổ chức con người; cải cách hành chính không tách rời bảo đảm an sinh; tinh gọn không để gián đoạn những hoạt động nhân văn, vì con người. Chính nhờ cách tiếp cận đó, quá trình chuyển đổi lớn đã được thực hiện trong ổn định, đồng thuận, hạn chế tối đa xáo trộn không cần thiết.

Những hạn chế, vướng mắc trong tổ chức và vận hành

Bên cạnh những kết quả đạt được, theo đánh giá của Bộ Nội vụ, quá trình triển khai mô hình chính quyền 3 cấp vẫn còn tồn tại một số hạn chế.

Một là, Hệ thống pháp luật hiện hành được hình thành qua nhiều giai đoạn, gắn với mô hình cũ, nhiều quy định vẫn mặc định sự tồn tại của cấp huyện, cơ quan chuyên môn cấp huyện hoặc quy trình xử lý qua nhiều tầng nấc. Nếu không sửa đổi kịp thời, cấp xã dù được giao thẩm quyền vẫn có thể lúng túng trong áp dụng pháp luật, cấp tỉnh dù được phân cấp, phân quyền vẫn có thể gặp khó khăn trong công tác điều hành.

Hai là phân cấp, phân quyền đã có bước tiến lớn nhưng điều kiện bảo đảm thực hiện chưa theo kịp - đây là vướng mắc cốt lõi gắn với vận hành ở cơ sở. Việc 859 nhiệm vụ từ cấp huyện chuyển xuống cấp xã, trong khi chỉ có 79 nhiệm vụ được các bộ, ngành phân cấp trực tiếp cho cấp xã, và toàn bộ 8.289 cơ quan chuyên môn cấp huyện đã kết thúc hoạt động, cho thấy phần lớn khối lượng công việc mới của cấp xã là nhiệm vụ kế thừa từ cấp huyện nhưng chưa kế thừa được đội ngũ chuyên môn tương ứng. Ở một số địa bàn, nhiệm vụ tăng nhanh hơn năng lực đáp ứng, thẩm quyền mở rộng nhanh hơn nguồn lực; nếu không gắn phân cấp với con người, tài chính, dữ liệu và công cụ thực thi, thẩm quyền được giao có thể trở thành áp lực vận hành đối với cấp cơ sở.

Ba là, năng lực thực thi của một bộ phận cán bộ, công chức cấp xã chưa đồng đều so với yêu cầu nhiệm vụ mới. Theo Bộ Nội vụ, hiện mới có khoảng 53% cán bộ, công chức cấp tỉnh và khoảng 30% cán bộ, công chức cấp xã được đánh giá đáp ứng đầy đủ yêu cầu nhiệm vụ trong điều kiện tổ chức bộ máy mới. Cấp xã hiện tiếp nhận nhiều nhiệm vụ có yêu cầu pháp lý, kỹ thuật, chuyên môn sâu trong các lĩnh vực đất đai, xây dựng, tài chính, tư pháp, hộ tịch, lao động, người có công, an sinh xã hội, môi trường..

Bốn là, hạ tầng số và dữ liệu chưa đáp ứng yêu cầu. Mới có khoảng 60% địa phương triển khai kết nối dữ liệu liên thông ở mức cơ bản; việc chia sẻ dữ liệu giữa các ngành còn hạn chế, chưa hình thành hệ thống dữ liệu dùng chung phục vụ quản lý.

Năm là, một số đơn vị hành chính sau sắp xếp chưa đạt tiêu chuẩn; vẫn còn một tỷ lệ nhất định các xã chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chí về diện tích và dân số, dẫn đến khó khăn trong quản lý và phân bổ nguồn lực.

Ngoài ra, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị trong một số lĩnh vực vẫn chưa thật sự hiệu quả, còn tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc xử lý chồng chéo.

 Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn triển khai

Theo đánh giá của Bộ Nội vụ, quá trình triển khai mô hình chính quyền 3 cấp đã rút ra nhiều bài học quan trọng.

Một là, sự lãnh đạo thống nhất của Đảng và sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ là yếu tố quyết định thành công.

Hai là, cải cách tổ chức bộ máy phải đi đôi với hoàn thiện thể chế và bảo đảm nguồn lực thực hiện.

Ba là, vai trò của ngành Nội vụ là then chốt trong tham mưu, tổ chức thực hiện và theo dõi, đánh giá.

Bốn là, tinh gọn bộ máy phải gắn với nâng cao chất lượng đội ngũ và bảo đảm chính sách cho người bị tác động.

Năm là, chuyển đổi số phải được xác định là nền tảng của quản trị hiện đại.

Sáu là, mọi cải cách phải hướng tới người dân, lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo.

 Giải pháp hoàn thiện hệ thống hành chính nhà nước trong thời gian tới

Để nâng cao hiệu quả tổ chức và vận hành của hệ thống hành chính nhà nước trong mô hình chính quyền 3 cấp, theo định hướng và kiến nghị của Bộ Nội vụ, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện thể chế pháp luật. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật chưa phù hợp với mô hình mới, bảo đảm đồng bộ, thống nhất, không còn khoảng trống pháp lý.

Thứ hai, nâng cao chất lượng phân cấp, phân quyền. Việc phân cấp phải đi đôi với bảo đảm đầy đủ các điều kiện thực hiện, bao gồm nhân lực, tài chính, dữ liệu và cơ chế giám sát; đồng thời đánh giá hiệu quả phân cấp dựa trên kết quả phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Thứ ba, chuẩn hóa và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, đặc biệt ở cấp xã. Theo định hướng của Bộ Nội vụ, cần xây dựng khung vị trí việc làm, khung năng lực, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng và đánh giá cán bộ dựa trên kết quả thực thi.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung. Việc kết nối các cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành sẽ tạo nền tảng cho quản trị hiện đại, nâng cao hiệu quả chỉ đạo, điều hành và trách nhiệm giải trình.

Thứ năm, tiếp tục sắp xếp, hoàn thiện đơn vị hành chính. Việc điều chỉnh cần bảo đảm ổn định, có cơ sở khoa học, phù hợp với đặc điểm địa phương và yêu cầu phát triển, tránh xáo trộn không cần thiết.

Thứ sáu, đổi mới phương thức đánh giá hiệu quả hoạt động của hệ thống hành chính, chuyển từ đo lường đầu vào sang đo lường kết quả, lấy mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp làm tiêu chí chủ yếu.

Thứ bảy, tăng cường cơ chế phối hợp giữa các cấp, các ngành, bảo đảm thông tin thông suốt, xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh trong quá trình vận hành.

Có thể khẳng định, mô hình chính quyền 3 cấp là một bước tiến quan trọng trong cải cách nền hành chính nhà nước ở Việt Nam. Những kết quả bước đầu đạt được đã chứng minh tính đúng đắn của chủ trương này, đặc biệt trong việc tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và cải thiện chất lượng phục vụ người dân.

Với quyết tâm chính trị cao, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của Nhân dân, việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống hành chính nhà nước trong mô hình chính quyền 3 cấp sẽ tạo nền tảng vững chắc cho xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, minh bạch, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

Pháp Đức