Đảm bảo an toàn, vệ sinh lao động cho lao động phi chính thức tại Hà Nội: Thực trạng và giải pháp

Báo cáo kết quả khảo sát số 697/BC-ĐKS ngày 02/8/2026 của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của của Quốc hội về kết quả khảo sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo hiểm xã hội và an toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ) tại thành phố Hà Nội đã phản ánh toàn diện bức tranh thực trạng, chỉ ra những “khoảng trống” pháp lý và cơ chế quản lý, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp căn cơ nhằm bảo vệ sức khỏe, tính mạng cho nguồn nhân lực đông đảo này.

“Vùng xám” tiềm ẩn nhiều hiểm họa

Thủ đô Hà Nội hiện có lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên đạt khoảng 4,21 triệu người. Trong đó, lao động phi chính thức (không có quan hệ lao động hợp đồng ổn định) chiếm tỷ trọng áp đảo với 51,6%, tương đương gần 1,9 triệu người. Lực lượng này tập trung chủ yếu trong các ngành nghề có nguy cơ mất an toàn lao động rất cao như xây dựng dân dụng, vận tải tự do, dịch vụ, sản xuất hộ gia đình và tại hơn 1.350 làng nghề truyền thống trải rộng trên địa bàn thành phố.

Đặc thù nổi bật của khu vực lao động phi chính thức là tính chất công việc tự do, không có quan hệ lao động cố định, nơi làm việc thường xuyên biến động và điều kiện môi trường lao động thiếu sự kiểm soát an toàn kỹ thuật. Phần lớn người lao động phi chính thức là lao động di cư từ các tỉnh lân cận, trình độ học vấn, tác phong công nghiệp và ý thức tự bảo vệ còn hạn chế, chưa từng trải qua các khóa đào tạo hay huấn luyện bài bản về ATVSLĐ.

Theo số liệu từ báo cáo khảo sát của Đoàn khảo sát Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội (thực hiện làm việc tại Hà Nội tháng 7/2026), trong năm 2025, trên địa bàn Hà Nội xảy ra 217 vụ TNLĐ, làm 96 người chết. Mặc dù tổng số vụ TNLĐ giảm 24,6% so với năm 2024, nhưng số người chết lại gia tăng đột biến tới 54,8%. Riêng khu vực không có hợp đồng lao động đã xảy ra 82 vụ TNLĐ làm 55 người tử vong, chiếm tới 57,3% tổng số người chết vì TNLĐ trên toàn địa bàn thành phố. Thực tế này khẳng định khu vực phi chính thức đang là “vùng xám” tiềm ẩn nhiều hiểm họa đe dọa trực tiếp đến tính mạng và sức khỏe của người lao động.

Kết quả khảo sát thực tế tại thành phố Hà Nội cũng đã chỉ ra hàng loạt khó khăn, vướng mắc mang tính hệ thống trong việc triển khai các biện pháp bảo vệ lao động phi chính thức, nhất là ý thức tuân thủ kỷ luật lao động và sự quan tâm của chủ cơ sở còn kém. Đơn cử như tại các công trình xây dựng nhà ở tư nhân, xưởng sản xuất hộ gia đình hay cơ sở gia công làng nghề, người sử dụng lao động hoặc các chủ thầu cá nhân chưa nhận thức đúng tầm quan trọng của ATVSLĐ. Việc đầu tư trang thiết bị bảo hộ cá nhân, kiểm định máy móc có yêu cầu nghiêm ngặt bị cắt giảm tối đa nhằm tiết kiệm chi phí. Về phía người lao động, tâm lý chủ quan, thói quen làm việc tùy tiện, thiếu kỹ năng nhận diện rủi ro và ngại sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân vẫn diễn ra phổ biến.

Bên cạnh đó, một tồn tại gay gắt được ghi nhận là tỷ lệ tuân thủ khai báo TNLĐ ở khối phi chính thức và cơ sở nhỏ lẻ rất thấp. Khi xảy ra tai nạn, nhiều chủ thầu và gia đình thường tự thỏa thuận dân sự, cố tình che giấu thông tin để né trách nhiệm pháp lý, gây cản trở cơ quan chức năng tiếp cận hiện trường và điều tra nguyên nhân thực sự.

Giải pháp đột phá bảo vệ lao động phi chính thức

Để khắc phục triệt để các tồn tại trên, đảm bảo quyền được làm việc trong môi trường an toàn cho lao động phi chính thức, báo cáo khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã đưa ra hệ thống giải pháp đồng bộ từ thể chế chính sách đến khâu tổ chức thực thi. Trong đó có việc cụ thể hóa quy trình khai báo và điều tra ở cấp cơ sở; đẩy mạnh phân cấp, ủy quyền mạnh mẽ cho UBND cấp xã trong việc chủ động tiếp nhận tin báo, quản lý hiện trường ban đầu và phối hợp điều tra các vụ TNLĐ ở khu vực phi chính thức. Hoàn thiện cơ chế phối hợp điều tra TNLĐ giữa cơ quan quản lý Nhà nước và cơ quan điều tra hình sự; nghiên cứu cơ chế chi trả chế độ bảo hiểm/bồi thường ngay sau khi sự cố xảy ra thay vì phải chờ kết luận điều tra kéo dài.

Tiếp đến là đổi mới công tác tuyên truyền và huấn luyện an toàn. Chuyển đổi phương thức truyền thông, thay vì tuyên truyền hành chính khô khan, cần ứng dụng công nghệ thông tin, mạng xã hội và truyền thanh cơ sở để đưa kiến thức an toàn đến tận các làng nghề, công trình dân dụng. Tổ chức các khóa tập huấn ngắn gọn, miễn phí, phù hợp với đặc thù từng nhóm nghề (an toàn điện, an toàn làm việc trên cao trong xây dựng, an toàn hóa chất). Kiên quyết chấn chỉnh các cơ sở huấn luyện thương mại hóa, cấp chứng chỉ hình thức.

Giải pháp tiếp theo là tiếp tục nâng cao năng lực bộ máy và đẩy mạnh chuyển đổi số. Hà Nội cần tăng cường nhân lực quản lý, rà soát vị trí việc làm, bổ sung cán bộ chuyên trách có chuyên môn kỹ thuật an toàn tại Sở Nội vụ và Ban Quản lý các Khu công nghiệp. Đồng thời, khẩn trương xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về ATVSLĐ liên thông giữa các ngành Nội vụ - Công an - Y tế - BHXH với Cơ sở dữ liệu Quốc gia về dân cư. Điện tử hóa 100% việc khai báo, báo cáo TNLĐ để chủ động dự báo, cảnh báo sớm các nguy cơ mất an toàn…

Đảm bảo ATVSLĐ cho khu vực phi chính thức không chỉ là giải pháp giảm thiểu các tai nạn thương tâm, mà còn là trụ cột quan trọng bảo đảm an sinh xã hội bền vững cho Thủ đô Hà Nội. Với sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền, sự đổi mới của thể chế pháp luật và ý thức tự bảo vệ nâng cao của người lao động, môi trường làm việc của gần 1,9 triệu lao động phi chính thức tại Hà Nội chắc chắn sẽ ngày càng an toàn và bền vững hơn./.

Linh Giang