Nâng cao ý thức tự hào dân tộc cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội trong môi trường số hiện nay

Từ khóa: Giáo dục chính trị; học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội; môi trường số; nhà trường quân đội; ý thức tự hào dân tộc.

Abstract: In the context of digital transformation and the rapid development of the digital environment, enhancing national pride among cadets undergoing training to become unit-level officers is of significant importance to strengthening the political steadfastness, qualities, and sense of responsibility of officers in the Vietnam People’s Army. Based on the views of Marxism-Leninism, Ho Chi Minh's Ideology, and the Party’s perspectives on promoting national values in the new era, this article clarifies the theoretical foundations, analyzes emerging requirements, and proposes several solutions to improve the effectiveness of educating national pride among cadets in the digital environment. These efforts contribute to meeting the requirements of building a revolutionary, regular, elite, and modern Vietnam People’s Army.

Keywords: Political education; unit-level officer trainees; digital environment; military educational institutions; national pride.

Nguồn ảnh QĐND: https://www.qdnd.vn/

Chuyển đổi số quốc gia và sự phát triển mạnh mẽ của môi trường số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có giáo dục, đào tạo. Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội, môi trường số vừa tạo điều kiện nâng cao chất lượng học tập, nghiên cứu, rèn luyện, vừa tác động trực tiếp đến nhận thức, tư tưởng, tình cảm và hành vi. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao ý thức tự hào dân tộc không chỉ góp phần củng cố bản lĩnh chính trị, lý tưởng cách mạng và trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc mà còn giúp học viên hình thành thái độ đúng đắn trong tiếp cận, sử dụng và lan tỏa thông tin trên môi trường số.

1. Một số vấn đề lý luận về nâng cao ý thức tự hào dân tộc trong môi trường số

Ý thức tự hào dân tộc là giá trị tinh thần quan trọng trong xây dựng nhân cách người quân nhân cách mạng.

Ý thức tự hào dân tộc là một bộ phận của ý thức xã hội, phản ánh nhận thức, tình cảm và thái độ trân trọng của con người đối với những giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống và thành tựu của dân tộc. Đây không chỉ là giá trị tinh thần được hình thành trong tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy mỗi cá nhân không ngừng phấn đấu, cống hiến vì sự phát triển của đất nước. Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội, ý thức tự hào dân tộc là nền tảng hình thành bản lĩnh chính trị, lý tưởng cách mạng, tinh thần trách nhiệm và ý chí quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội, được hình thành và phát triển trong những điều kiện lịch sử cụ thể, đồng thời có tính độc lập tương đối và tác động trở lại đối với đời sống xã hội. Là một bộ phận của ý thức xã hội, ý thức tự hào dân tộc được hình thành trên cơ sở nhận thức đúng đắn về lịch sử, truyền thống, văn hóa và sức mạnh của dân tộc, được bồi đắp thông qua giáo dục, thực tiễn và các quan hệ xã hội. Vì vậy, việc nâng cao ý thức tự hào dân tộc không chỉ góp phần phát triển nhân cách mỗi cá nhân mà còn tạo động lực tinh thần quan trọng để phát huy sức mạnh nội sinh của dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Kế thừa và phát triển tư tưởng của C. Mác và Ph.Ăngghen về vấn đề dân tộc, V.I.Lênin luôn đề cao tình cảm gắn bó với Tổ quốc và những giá trị tốt đẹp của dân tộc. Người khẳng định: “Chúng ta yêu mến ngôn ngữ và tổ quốc chúng ta”⁽¹⁾. Quan điểm này khẳng định tình yêu đối với Tổ quốc, tiếng nói, lịch sử và văn hóa dân tộc là tình cảm tự nhiên, chính đáng của mỗi con người; đồng thời cho thấy lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc không đối lập với chủ nghĩa quốc tế của giai cấp công nhân mà là cơ sở để mỗi dân tộc phát huy sức mạnh, đóng góp vào sự phát triển chung của nhân loại. Từ đó có thể thấy, ý thức tự hào dân tộc là biểu hiện của sự nhận thức đúng đắn và thái độ tích cực đối với các giá trị của dân tộc, góp phần củng cố niềm tin, trách nhiệm và khát vọng cống hiến của mỗi cá nhân.

Đối với dân tộc Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn khẳng định chủ nghĩa yêu nước là giá trị tinh thần cốt lõi, là nguồn sức mạnh to lớn làm nên mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Người chỉ rõ: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta”⁽²⁾. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, lòng yêu nước không chỉ là tình cảm thiêng liêng đối với quê hương, đất nước mà còn phải được chuyển hóa thành nhận thức, trách nhiệm và hành động cụ thể vì lợi ích của Tổ quốc và Nhân dân. Do đó, ý thức tự hào dân tộc phải được xây dựng trên nền tảng của chủ nghĩa yêu nước, sự hiểu biết sâu sắc về lịch sử, văn hóa dân tộc và niềm tin vào con đường phát triển của đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, ý thức tự hào dân tộc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách người quân nhân cách mạng. Đây là cơ sở để xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng, củng cố niềm tin vào mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, nâng cao ý thức trách nhiệm trong học tập, rèn luyện và thực hiện nhiệm vụ. Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của môi trường số hiện nay, ý thức tự hào dân tộc còn giúp học viên có bản lĩnh trong tiếp nhận, chọn lọc và xử lý thông tin, giữ vững niềm tin, lý tưởng cách mạng, đồng thời chủ động lan tỏa những giá trị tốt đẹp của lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc trên môi trường số.

Môi trường số tạo ra những yêu cầu mới đối với việc nâng cao ý thức tự hào dân tộc.

Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, quá trình chuyển đổi số quốc gia và phổ cập các nền tảng số đã làm thay đổi sâu sắc phương thức tiếp cận thông tin, học tập, giao tiếp và tương tác xã hội của con người. Môi trường số ngày càng trở thành không gian quan trọng để tiếp nhận tri thức, trao đổi thông tin, hình thành nhận thức và định hướng giá trị của mỗi cá nhân. Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, môi trường số không chỉ hỗ trợ nâng cao chất lượng học tập, nghiên cứu và rèn luyện mà còn tác động trực tiếp đến quá trình hình thành bản lĩnh chính trị, lý tưởng cách mạng và ý thức tự hào dân tộc.

Với đặc trưng kết nối rộng, tốc độ lan truyền nhanh và khả năng chia sẻ thông tin không giới hạn, môi trường số tạo điều kiện thuận lợi để lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc và truyền thống vẻ vang của Quân đội nhân dân Việt Nam. Thông qua các nền tảng số, học viên có điều kiện tiếp cận hệ thống tư liệu phong phú về lịch sử dân tộc, lịch sử Đảng, tư tưởng Hồ Chí Minh, các di sản văn hóa, bảo tàng số và nhiều nguồn học liệu chính thống khác. Điều đó góp phần nâng cao nhận thức, bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước, củng cố niềm tin vào con đường phát triển của dân tộc và tăng cường ý thức trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Bên cạnh những giá trị tích cực, môi trường số cũng làm gia tăng tính đa dạng và phức tạp của các nguồn thông tin. Sự phát triển của mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng truyền thông số giúp việc tiếp cận thông tin trở nên nhanh chóng hơn, nhưng đồng thời cũng làm xuất hiện nhiều thông tin chưa được kiểm chứng, thông tin sai lệch hoặc những nội dung xuyên tạc về lịch sử, văn hóa và các giá trị của dân tộc. Điều đó đặt ra yêu cầu mỗi cá nhân phải có năng lực tiếp nhận, phân tích, chọn lọc và đánh giá thông tin một cách khách quan, khoa học; đồng thời xây dựng văn hóa ứng xử phù hợp khi tham gia môi trường số.

Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết bởi đây là lực lượng trực tiếp kế thừa, giữ gìn và phát huy truyền thống vẻ vang của Quân đội nhân dân Việt Nam. Nâng cao ý thức tự hào dân tộc trong môi trường số vì thế không chỉ dừng lại ở việc trang bị tri thức về lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc, mà còn phải góp phần hình thành bản lĩnh chính trị, khả năng tiếp nhận và xử lý thông tin đúng đắn, chủ động lan tỏa những giá trị tích cực, góp phần xây dựng môi trường số lành mạnh, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Quan điểm của Đảng về phát huy giá trị truyền thống dân tộc và xây dựng con người Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số.

Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số quốc gia, Đảng ta luôn nhất quán quan điểm phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường và hệ giá trị văn hóa Việt Nam, coi đây là nguồn lực nội sinh quan trọng để phát triển đất nước. Đồng thời, Đảng ta xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng tạo bước phát triển đột phá, góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới.

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu: “Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường, tinh thần đoàn kết, khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc của toàn dân tộc; tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số nhằm phát huy cao độ những giá trị văn hoá, sức mạnh và tinh thần cống hiến của mọi người Việt Nam, tạo nguồn lực nội sinh và động lực đột phá để thực hiện thành công mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”⁽³⁾. Quan điểm này thể hiện sự thống nhất giữa nhiệm vụ phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam với yêu cầu thúc đẩy chuyển đổi số, tạo nền tảng quan trọng để nâng cao ý thức tự hào dân tộc, bồi dưỡng khát vọng cống hiến và trách nhiệm của mỗi công dân đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu hiện đại hóa hoạt động quân sự mà còn gắn với xây dựng người quân nhân có bản lĩnh chính trị, văn hóa số và năng lực thích ứng với môi trường số. Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 của Quân ủy Trung ương xác định: “Phát triển các nền tảng số theo hướng dùng chung, đảm bảo an toàn và tăng cường ứng dụng công nghệ số, hình thành “quân nhân số”. Xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh, rộng khắp trong toàn quân. Phát triển văn hoá số, xây dựng bộ quy tắc ứng xử trên không gian mạng của quân nhân, giảm thiểu tác động tiêu cực của công nghệ số trong hoạt động quân sự, quốc phòng”⁽⁴⁾. Đây là định hướng quan trọng nhằm xây dựng đội ngũ quân nhân có bản lĩnh chính trị vững vàng, có năng lực khai thác hiệu quả môi trường số, đồng thời giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và Quân đội trong điều kiện mới.

Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, những quan điểm trên là cơ sở chính trị quan trọng để đổi mới nội dung, phương thức giáo dục ý thức tự hào dân tộc gắn với môi trường số. Việc nâng cao ý thức tự hào dân tộc không chỉ hướng đến bồi dưỡng tình yêu quê hương, đất nước, niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, mà còn góp phần hình thành năng lực sử dụng môi trường số một cách văn minh, có trách nhiệm, chủ động lan tỏa những giá trị tích cực của lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc.

2. Giải pháp nâng cao ý thức tự hào dân tộc cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội trong môi trường số hiện nay

Những năm qua, quán triệt các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về giáo dục, đào tạo, chuyển đổi số và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam trong tình hình mới, các nhà trường quân đội đã quan tâm đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục chính trị, tư tưởng; tăng cường giáo dục truyền thống, lịch sử dân tộc, lịch sử Đảng và truyền thống Quân đội nhân dân Việt Nam; đồng thời từng bước đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giảng dạy và học tập. Do đó, nhận thức chính trị, ý thức tự hào dân tộc và trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc của đa số học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội tiếp tục được củng cố và nâng cao. Học viên ngày càng chủ động khai thác các nền tảng số phục vụ học tập, nghiên cứu, tiếp cận tri thức và tìm hiểu các giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc.

Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ cùng với sự phát triển nhanh chóng của các nền tảng số và phương thức truyền thông hiện đại, công tác nâng cao ý thức tự hào dân tộc cho học viên đang đặt ra những yêu cầu mới. Nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục cần tiếp tục được đổi mới theo hướng phát huy hiệu quả của môi trường số; việc khai thác các nền tảng số để giáo dục truyền thống, lan tỏa giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc và bồi dưỡng bản lĩnh chính trị cho học viên cần được quan tâm hơn. Đồng thời, yêu cầu nâng cao năng lực tiếp cận, chọn lọc, kiểm chứng và sử dụng thông tin trên môi trường số một cách đúng đắn, có trách nhiệm cũng trở thành một nội dung quan trọng trong quá trình giáo dục và đào tạo sĩ quan.

Xuất phát từ những yêu cầu đó, việc nâng cao ý thức tự hào dân tộc cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội trong môi trường số cần được triển khai đồng bộ cả về nhận thức, nội dung, phương thức giáo dục và xây dựng môi trường văn hóa số, trong đó tập trung thực hiện tốt một số giải pháp chủ yếu sau:

Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể trong giáo dục ý thức tự hào dân tộc cho học viên trong môi trường số.

Các nhà trường quân đội cần tiếp tục quán triệt sâu sắc chủ trương của Đảng về phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam gắn với chuyển đổi số; nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chính trị, đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý học viên đối với công tác giáo dục trong môi trường số. Đồng thời, tăng cường sự phối hợp giữa các lực lượng trong xây dựng nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục phù hợp với đặc điểm của môi trường số, bảo đảm sự thống nhất giữa giáo dục trên giảng đường với quản lý, định hướng hoạt động của học viên trên các nền tảng số. Qua đó, tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động, nâng cao chất lượng giáo dục ý thức tự hào dân tộc.

Hai là, đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục ý thức tự hào dân tộc gắn với phát huy hiệu quả của môi trường số.

Các nhà trường cần tiếp tục đổi mới nội dung giáo dục lịch sử dân tộc, lịch sử Đảng, chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và truyền thống Quân đội theo hướng gắn với thành tựu của đất nước trong thời kỳ chuyển đổi số. Đẩy mạnh số hóa học liệu, xây dựng thư viện số, bảo tàng số và các nguồn học liệu điện tử, tạo điều kiện để học viên chủ động học tập, nghiên cứu. Đồng thời, tăng cường ứng dụng các nền tảng học tập trực tuyến, phương tiện truyền thông số và trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy, thảo luận và tự học nhằm nâng cao tính hấp dẫn, tính tương tác và hiệu quả giáo dục, góp phần chuyển hóa nhận thức thành tình cảm, niềm tin và trách nhiệm đối với Tổ quốc.

Ba là, nâng cao năng lực số và văn hóa ứng xử trên môi trường số cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội.

Các nhà trường cần chú trọng trang bị cho học viên kỹ năng khai thác, tiếp cận, phân tích và kiểm chứng thông tin; hướng dẫn sử dụng hiệu quả các nền tảng số phục vụ học tập, nghiên cứu và rèn luyện. Đồng thời, tăng cường giáo dục văn hóa ứng xử trên môi trường số, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, kỷ luật quân đội và chuẩn mực đạo đức khi tham gia không gian số. Qua đó, giúp học viên nâng cao bản lĩnh chính trị, sử dụng môi trường số một cách văn minh, có trách nhiệm và chủ động lan tỏa những giá trị tích cực của lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc.

Bốn là, xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh trong các nhà trường quân đội.

Xây dựng môi trường văn hóa số là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả giáo dục ý thức tự hào dân tộc. Các nhà trường cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng số, phát triển các nền tảng học tập và quản lý số an toàn, hiệu quả; đồng thời xây dựng các chuyên trang, diễn đàn, thư viện số và bảo tàng số nhằm lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống của dân tộc, của Quân đội. Bên cạnh đó, phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên và các tổ chức quần chúng trong tổ chức các hoạt động giáo dục, giao lưu, tìm hiểu lịch sử, văn hóa trên nền tảng số, góp phần hình thành môi trường giáo dục lành mạnh, giàu bản sắc văn hóa quân sự.

Năm là, phát huy tính tích cực, chủ động của học viên trong lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc trên môi trường số.

Học viên cần được phát huy vai trò là chủ thể trong quá trình giáo dục và lan tỏa các giá trị dân tộc trên môi trường số. Các nhà trường cần khuyến khích học viên tham gia xây dựng các sản phẩm truyền thông số như bài viết, video, infographic, podcast về lịch sử, văn hóa dân tộc và truyền thống Quân đội; đồng thời khai thác hiệu quả các công cụ số và trí tuệ nhân tạo phục vụ học tập, nghiên cứu và sáng tạo nội dung. Qua đó, góp phần chuyển hóa nhận thức thành hành động, nâng cao ý thức tự hào dân tộc, trách nhiệm công dân và xây dựng hình ảnh người sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam bản lĩnh, trí tuệ, trách nhiệm trong môi trường số.

Môi trường số đang tạo ra những cơ hội và yêu cầu mới đối với công tác giáo dục ý thức tự hào dân tộc cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội. Trong bối cảnh đó, nâng cao ý thức tự hào dân tộc không chỉ góp phần xây dựng bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức và trách nhiệm của người sĩ quan tương lai mà còn giúp học viên nâng cao năng lực thích ứng và ứng xử đúng đắn trong môi trường số. Thực hiện đồng bộ các giải pháp trên sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong tình hình mới./.

-----------------------------

Ghi chú: 

(1) V.I.Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb CTQG-ST, H.2006, tr.128.

(2) Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 7, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.38.

(3) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nxb CTQG-ST, H.2026, tr.270.

(4) Quân ủy Trung ương, Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, tr.5-6.

ThS Nguyễn Ngọc Sơn - Tiểu đoàn 8, Trường Sĩ quan Chính trị