Từ khóa: giáo dục quốc phòng và an ninh; giáo viên; hoạt động ngoại khóa; năng lực nghề nghiệp; sinh viên; ý thức bảo vệ Tổ quốc.

Abstract: Educating students majoring in National Defense and Security Education about awareness of national defense is of particular significance, as they are both recipients of the educational process and prospective teaching professionals who will directly undertake national defense and security education for younger generations after graduation. When designed as a purposeful educational process, extracurricular activities provide a space that connects curricular knowledge with practical experience, thereby facilitating the transformation of cognition into emotion, belief, responsibility, and action, while contributing to the development of the professional qualities and competencies of future teachers. This article clarifies the mechanisms through which extracurricular activities exert their educational effects and examines their major roles in fostering awareness of national defense among students majoring in National Defense and Security Education at Hanoi University of Physical Education and Sports. On this basis, the article proposes solutions aimed at shifting from movement-oriented activities to the design of meaningful educational experiences; strengthening students’ agency, reflective capacity, and professional competence; expanding collaboration with the armed forces, educational institutions, and digital environments; and developing evaluation criteria based on substantive changes in learners.

Keywords: National defense and security education; teachers; extracurricular activities; professional competence; students; awareness of national defense.

1. Đặt vấn đề

Bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng, quyền cao quý của công dân và là nhiệm vụ thường xuyên của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân. Trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu bảo vệ Tổ quốc ngày càng toàn diện, gắn với bảo vệ độc lập, chủ quyền, lợi ích quốc gia - dân tộc, an ninh con người và môi trường hòa bình, ổn định để phát triển. Sự phát triển của khoa học - công nghệ, truyền thông số và những thách thức an ninh truyền thống, phi truyền thống càng đặt ra yêu cầu nâng cao ý thức, trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc cho thế hệ trẻ.

Tại Điều 4 của Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh xác định: “Giáo dục cho công dân về kiến thức quốc phòng và an ninh để phát huy tinh thần yêu nước, truyền thống dựng nước và giữ nước, lòng tự hào, tự tôn dân tộc, nâng cao ý thức, trách nhiệm, tự giác thực hiện nhiệm vụ quốc phòng và an ninh, bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa ⁽¹⁾. Vì vậy, giáo dục quốc phòng và an ninh không chỉ trang bị kiến thức mà còn phải góp phần chuyển hóa nhận thức thành tình cảm, niềm tin, trách nhiệm và hành động.

Đối với sinh viên ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh, yêu cầu này mang tính đặc thù, bởi họ vừa là đối tượng được bồi dưỡng ý thức, trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc, vừa là nguồn nhân lực sư phạm tương lai trực tiếp thực hiện nhiệm vụ giáo dục quốc phòng và an ninh. Chuẩn đầu ra chương trình đào tạo của Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Hà Nội xác định người học phải “có năng lực tổ chức dạy học, giáo dục và phát triển chương trình môn Giáo dục quốc phòng và an ninh”, đồng thời “đạt chuẩn kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin cơ bản”⁽²⁾. Những yêu cầu đó cho thấy quá trình đào tạo không chỉ hướng tới hình thành ở sinh viên nhận thức, tình cảm và trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc, mà còn phải phát triển năng lực sư phạm để họ có thể tổ chức giáo dục, lan tỏa và bồi dưỡng ý thức bảo vệ Tổ quốc cho người học sau này.

Trong quá trình đó, hoạt động ngoại khóa có ưu thế về trải nghiệm, tương tác và gắn lý luận với thực tiễn, góp phần bổ trợ hiệu quả cho giáo dục chính khóa. Tuy nhiên, hiệu quả chỉ được phát huy khi hoạt động ngoại khóa được tổ chức có mục tiêu, nội dung và phương thức phù hợp. Từ đó, bài viết tập trung làm rõ vai trò của hoạt động ngoại khóa trong giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc cho sinh viên ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh, đồng thời đề xuất một số giải pháp phù hợp với đặc thù đào tạo của Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Hà Nội hiện nay.

2. Hoạt động ngoại khóa và cơ chế hình thành ý thức bảo vệ Tổ quốc của sinh viên ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh

2.1. Quan niệm về hoạt động ngoại khóa trong đào tạo sinh viên ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh

Hoạt động ngoại khóa trong đào tạo sinh viên ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh có thể được hiểu là tổng thể các hoạt động giáo dục được tổ chức ngoài thời lượng hoặc nhằm bổ trợ, mở rộng cho quá trình dạy học chính khóa, có mục tiêu củng cố kiến thức, tạo trải nghiệm, rèn luyện phẩm chất, kỹ năng và năng lực nghề nghiệp cho sinh viên. Cách hiểu này nhấn mạnh bản chất giáo dục của ngoại khóa, không đồng nhất ngoại khóa với sinh hoạt vui chơi hoặc phong trào đơn thuần.

Trong thực tiễn, hoạt động ngoại khóa có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức: hoạt động về nguồn; tham quan bảo tàng, di tích lịch sử - cách mạng; giao lưu với cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang, cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử; hội thi, hội thao quốc phòng; diễn đàn, tọa đàm, sinh hoạt chuyên đề; hoạt động đền ơn đáp nghĩa; thực hành tổ chức, quản lý tập thể; trải nghiệm môi trường quân sự; xây dựng sản phẩm truyền thông về lịch sử, quốc phòng, an ninh, chủ quyền quốc gia; hoặc các dự án giáo dục cộng đồng. Sự đa dạng này tạo điều kiện để nội dung giáo dục quốc phòng và an ninh được đặt trong những tình huống thực tiễn cụ thể thay vì chỉ tồn tại ở dạng khái niệm.

Một kinh nghiệm thực tiễn có giá trị tham khảo là mô hình kết hợp giữa huấn luyện chính khóa với hoạt động trải nghiệm tại Cơ sở Sơn Tây, Trường Đại học Lao động - Xã hội. Bên cạnh việc tổ chức học tập tại giảng đường, thao trường và quản lý sinh viên theo nền nếp quân đội, cơ sở còn duy trì nhiều hoạt động ngoại khóa như giao lưu văn hóa - văn nghệ, thể thao, kể chuyện truyền thống, hội thao, hội thi, sinh hoạt chuyên đề, tham quan các địa chỉ văn hóa - lịch sử và hành quân dã ngoại ban đêm. Những hoạt động này góp phần đưa kiến thức quốc phòng và an ninh vào môi trường thực tiễn, đồng thời rèn luyện cho sinh viên tinh thần kỷ luật, năng lực phối hợp, sức chịu đựng và khả năng xử lý tình huống. Đây là minh chứng cho thấy hoạt động ngoại khóa, nếu được tổ chức phù hợp với mục tiêu và nội dung chương trình, có thể bổ trợ hiệu quả cho giáo dục chính khóa, qua đó nâng cao nhận thức, bồi dưỡng tình cảm và củng cố ý thức, trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc của sinh viên⁽³⁾.

Tuy nhiên, đối với sinh viên chuyên ngành đào tạo giáo viên, cần đi xa hơn mô hình “tham gia trải nghiệm”. Mỗi hoạt động nên được thiết kế để sinh viên vừa trải nghiệm với tư cách người học, vừa quan sát và phân tích hoạt động với tư cách người tổ chức giáo dục tương lai. Chính tầng phản tư nghề nghiệp này tạo nên nét đặc thù của ngoại khóa trong đào tạo ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh.

2.2. Cấu trúc của ý thức bảo vệ Tổ quốc và cơ chế tác động của hoạt động ngoại khóa

Ý thức bảo vệ Tổ quốc của sinh viên không nên giản lược thành mức độ ghi nhớ kiến thức quốc phòng và an ninh. Có thể nhận diện cấu trúc của ý thức này qua bốn phương diện liên kết: một là, nhận thức đúng về Tổ quốc, lợi ích quốc gia - dân tộc, nhiệm vụ quốc phòng, an ninh và trách nhiệm công dân; hai là, tình cảm, niềm tin, lòng tự hào, sự gắn bó với cộng đồng và truyền thống dân tộc; ba là, ý chí, trách nhiệm, tinh thần sẵn sàng nhận nhiệm vụ và tuân thủ kỷ luật; bốn là, hành vi tự giác, có trách nhiệm trong học tập, rèn luyện, chấp hành pháp luật, ứng xử xã hội và môi trường số.

Hoạt động ngoại khóa tác động đến cấu trúc đó thông qua một chuỗi chuyển hóa có thể khái quát là: tri thức - trải nghiệm - cảm xúc - suy ngẫm - niềm tin, trách nhiệm - hành động. Tri thức cung cấp nền tảng để sinh viên hiểu sự kiện và giá trị; trải nghiệm đặt tri thức vào bối cảnh cụ thể; cảm xúc làm cho tri thức có sức lay động; suy ngẫm giúp người học tránh dừng ở ấn tượng nhất thời; niềm tin và trách nhiệm hình thành động lực bên trong; hành động là sự kiểm chứng cuối cùng của quá trình giáo dục.

Điểm then chốt trong chuỗi này là “suy ngẫm”. Một chuyến tham quan di tích nếu chỉ dừng ở nghe thuyết minh, chụp ảnh và trở về có thể để lại ấn tượng nhưng chưa chắc tạo ra sự thay đổi bền vững. Khi sinh viên được giao nhiệm vụ chuẩn bị câu hỏi trước chuyến đi, thu thập tư liệu, thảo luận về ý nghĩa của trải nghiệm và xây dựng một sản phẩm giáo dục sau hoạt động, trải nghiệm mới được chuyển hóa thành hiểu biết có cấu trúc và năng lực nghề nghiệp. Vì vậy, hiệu quả ngoại khóa phụ thuộc không chỉ vào nội dung “đi đâu, làm gì”, mà còn vào quy trình sư phạm trước, trong và sau hoạt động.

3. Vai trò của hoạt động ngoại khóa trong giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc cho sinh viên

3.1. Chuyển hóa kiến thức quốc phòng và an ninh thành nhận thức thực tiễn về trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc

Chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh ở cơ sở giáo dục đại học được tổ chức theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo, bao gồm: “Sinh viên sau khi học xong chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh có hiểu biết cơ bản về chủ trương, đường lối quốc phòng, an ninh của Đảng, Nhà nước về xây dụng nền quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân, yêu chủ nghĩa xã hội. Nắm được kiến thức cơ bản về công tác quốc phòng và an ninh trong tình hình mới”⁽⁴⁾.

Đối với sinh viên chuyên ngành, khối tri thức này còn được mở rộng theo chương trình đào tạo giáo viên. Tuy nhiên, việc “biết” chưa đồng nghĩa với việc hình thành ý thức. Hoạt động ngoại khóa giúp sinh viên đặt kiến thức trong bối cảnh thực tiễn: một nội dung về truyền thống của Quân đội trở nên cụ thể khi tiếp xúc với nhân chứng; một nội dung về chủ quyền có chiều sâu hơn khi nghiên cứu bản đồ, tư liệu lịch sử và tranh luận dựa trên bằng chứng; một nội dung về trách nhiệm công dân trở nên gần gũi khi sinh viên tham gia hoạt động phục vụ cộng đồng hoặc trực tiếp tổ chức một diễn đàn cho người học.

Qua đó, nhận thức của sinh viên có sự dịch chuyển từ câu hỏi chung “bảo vệ Tổ quốc là gì?” sang câu hỏi mang tính chủ thể “trên vị trí của mình, tôi có thể và phải làm gì?”. Sự cá thể hóa trách nhiệm này có ý nghĩa đặc biệt trong giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc, bởi chỉ khi người học liên hệ nhiệm vụ chung với vai trò xã hội cụ thể, tri thức mới có khả năng trở thành động cơ hành động.

3.2. Bồi dưỡng tình cảm, niềm tin, lòng tự hào và bản lĩnh giá trị

Ý thức bảo vệ Tổ quốc được xây dựng trên nền tảng thống nhất giữa lý trí và tình cảm. Những giá trị như lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, sự tri ân với các thế hệ đi trước không thể hình thành bền vững chỉ bằng ghi nhớ khái niệm. Ngoại khóa có ưu thế khi đưa người học đến gần con người, địa điểm, hiện vật, câu chuyện và bối cảnh lịch sử cụ thể. Một hoạt động về nguồn có thể giúp sinh viên cảm nhận rõ hơn giá trị của độc lập, tự do; một cuộc gặp gỡ cựu chiến binh giúp những khái niệm “hy sinh”, “trách nhiệm”, “đồng đội” trở nên có chiều sâu nhân văn; một chương trình đền ơn đáp nghĩa tạo điều kiện để lòng biết ơn được biểu hiện bằng hành động. Những trải nghiệm như vậy có khả năng làm sâu sắc nền tảng cảm xúc của ý thức bảo vệ Tổ quốc. Tuy nhiên, giáo dục tình cảm không đồng nghĩa với khơi gợi cảm xúc một chiều. Đối với sinh viên sư phạm, cần hình thành bản lĩnh giá trị dựa trên hiểu biết, khả năng lý giải và đối thoại. Khi sinh viên biết phân biệt thông tin, kiểm chứng nguồn, tôn trọng bằng chứng, giải thích có cơ sở về những vấn đề lịch sử, quốc phòng và an ninh, niềm tin trở nên vững chắc hơn và ít bị tác động bởi thông tin sai lệch.

3.3. Rèn luyện ý thức tổ chức, kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và năng lực hành động

Ý thức bảo vệ Tổ quốc phải được biểu hiện trong hành vi thường ngày, trước hết là ý thức chấp hành pháp luật, kỷ luật, trách nhiệm với tập thể và thái độ sẵn sàng nhận nhiệm vụ. Nhiều hoạt động ngoại khóa có cấu trúc đòi hỏi sinh viên phải tuân thủ thời gian, kế hoạch, phân công, quy tắc an toàn và phối hợp với đồng đội. Chính yêu cầu thực hành đó tạo ra môi trường để những giá trị vốn được trình bày trong bài giảng trở thành thói quen hành vi.

Đối với sinh viên ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh, rèn luyện tổ chức, kỷ luật còn gắn trực tiếp với hình ảnh nghề nghiệp. Giáo viên của môn học đặc thù này không chỉ truyền đạt nội dung mà còn phải thể hiện tác phong chuẩn mực, khả năng tổ chức lớp, quản lý hoạt động thực hành và bảo đảm an toàn. Vì vậy, ngoại khóa có thể được xem như một “phòng thực hành mở” để sinh viên luyện kỹ năng điều hành, phối hợp, xử lý tình huống và chịu trách nhiệm về kết quả chung.

3.4. Hình thành năng lực nhận diện và ứng xử có trách nhiệm trên môi trường số

Không gian bảo vệ Tổ quốc hiện nay đã mở rộng mạnh sang môi trường số. Sinh viên thường xuyên tiếp nhận tin tức, video, bình luận và nội dung do thuật toán đề xuất. Bên cạnh nguồn tin chính thống là thông tin thiếu căn cứ, xuyên tạc, cắt ghép hoặc được tạo bằng công nghệ mới. Do đó, giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc cần gắn với năng lực số, đặc biệt là khả năng kiểm chứng thông tin, nhận diện thao túng, sử dụng nguồn tin có trách nhiệm và thể hiện chính kiến trên cơ sở bằng chứng. Hoạt động ngoại khóa có thể tạo môi trường phù hợp cho mục tiêu này thông qua cuộc thi kiểm chứng nguồn tin; diễn đàn phân tích tình huống truyền thông; dự án xây dựng video, podcast, infographic về lịch sử, chủ quyền, quốc phòng và an ninh; hoặc bài tập phản biện một thông tin đang lan truyền. Cách tổ chức như vậy giúp sinh viên không thụ động né tránh thông tin khác biệt mà học cách xử lý thông tin bằng tri thức, phương pháp và trách nhiệm công dân.

Đối với sinh viên sư phạm, năng lực tiếp nhận, xử lý và sử dụng thông tin trên môi trường số không chỉ là một kỹ năng chung mà còn là yêu cầu nghề nghiệp. Người giáo viên tương lai cần biết hướng dẫn học sinh tiếp cận những thông tin nhạy cảm một cách khách quan, có căn cứ; không áp đặt nhận thức, không tiếp nhận hoặc lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng; đồng thời có khả năng lựa chọn công cụ và thiết kế hoạt động giáo dục trên môi trường số phù hợp với mục tiêu, nội dung và đặc điểm của người học. Chuẩn đầu ra chương trình đào tạo ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh của Nhà trường xác định người học phải “đạt chuẩn kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin cơ bản”⁽²⁾. Mặc dù mới dừng ở yêu cầu nền tảng, chuẩn đầu ra này vẫn tạo cơ sở để tích hợp kỹ năng khai thác, kiểm chứng và sử dụng thông tin số vào các hoạt động giáo dục chính khóa và ngoại khóa cho sinh viên.

3.5. Tạo “tác động kép”: giáo dục người sinh viên hiện tại và chuẩn bị người giáo viên tương lai

Đây là vai trò có tính đặc thù, đối với sinh viên ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh, mỗi hoạt động ngoại khóa cần được tổ chức ở hai tầng. Tầng thứ nhất là tầng giáo dục trực tiếp: sinh viên được củng cố nhận thức, bồi dưỡng tình cảm, rèn luyện trách nhiệm và hành vi. Tầng thứ hai là tầng nghề nghiệp: sinh viên học cách xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, tổ chức lực lượng, điều hành, bảo đảm an toàn và đánh giá một hoạt động giáo dục. Chẳng hạn, khi tham gia hoạt động về nguồn, sinh viên không chỉ tìm hiểu giá trị lịch sử mà còn phân tích cách thiết kế nhiệm vụ trước chuyến đi, cách đặt câu hỏi tại hiện trường và cách tổ chức sản phẩm sau trải nghiệm. Khi tham gia hội thao, sinh viên không chỉ rèn kỹ năng quân sự mà còn quan sát quy trình tổ chức, điều hành, luật lệ và bảo đảm an toàn. Khi tham gia diễn đàn, sinh viên không chỉ trình bày quan điểm mà còn thực hành kỹ năng dẫn dắt thảo luận, xử lý ý kiến khác biệt và tổng kết vấn đề.

Như vậy, ngoại khóa có khả năng thực hiện đồng thời hai quá trình: giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc cho sinh viên và hình thành năng lực giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc của giáo viên tương lai. Nếu được thiết kế có chủ đích, đây có thể trở thành một “trục tích hợp” kết nối giáo dục chính trị, chuyên môn quốc phòng - an ninh, nghiệp vụ sư phạm và năng lực số trong chương trình đào tạo.

4. Giải pháp phát huy vai trò của hoạt động ngoại khóa

4.1. Chuyển từ tư duy “tổ chức ngoại khóa” sang “thiết kế trải nghiệm giáo dục có mục tiêu”

Giải pháp đầu tiên là thay đổi logic tổ chức. Thay vì bắt đầu từ câu hỏi “tháng này tổ chức hoạt động gì?”, cần bắt đầu từ câu hỏi “sau hoạt động, sinh viên cần thay đổi gì và làm được gì?”. Từ kết quả mong đợi mới lựa chọn nội dung, hình thức, lực lượng, thời lượng và phương pháp đánh giá. Có thể tổ chức mỗi hoạt động theo bốn giai đoạn. Giai đoạn một, chuẩn bị nhận thức: sinh viên được cung cấp vấn đề, yêu cầu đọc tài liệu, đặt câu hỏi hoặc xây dựng giả thuyết. Giai đoạn hai, trải nghiệm: sinh viên trực tiếp quan sát, thực hành, tương tác hoặc giải quyết nhiệm vụ. Giai đoạn ba, suy ngẫm - đối thoại: người học thảo luận điều đã thấy, đối chiếu với kiến thức, nhận diện thay đổi trong nhận thức và thái độ. Giai đoạn bốn, vận dụng: sinh viên tạo sản phẩm, đề xuất giải pháp hoặc thiết kế lại hoạt động để có thể sử dụng trong giảng dạy sau này. Chẳng hạn, với chủ đề về truyền thống bảo vệ Tổ quốc, thay vì chỉ tổ chức tham quan di tích, giảng viên có thể giao cho từng nhóm xây dựng hồ sơ một sự kiện; phỏng vấn hoặc thu thập tư liệu tại địa điểm; sau đó thiết kế một hoạt động 20 phút dành cho học sinh phổ thông dựa trên dữ liệu đã thu được. Như vậy, một chuyến đi đồng thời tạo tri thức, cảm xúc và năng lực sư phạm.

4.2. Xây dựng hệ sinh thái ngoại khóa theo lộ trình phát triển từ tham gia đến dẫn dắt

Hoạt động ngoại khóa cần được tổ chức thành hệ thống xuyên suốt khóa học, tránh rời rạc. Có thể phân thành năm nhóm: giáo dục lịch sử - truyền thống; trải nghiệm quốc phòng - quân sự; hoạt động chính trị - xã hội và cộng đồng; hoạt động nghề nghiệp sư phạm; hoạt động trên môi trường số. Mỗi nhóm cần xác định rõ mối liên hệ với chuẩn đầu ra. Đồng thời, cần thiết kế lộ trình phát triển vai trò của sinh viên theo từng năm học. Ở giai đoạn đầu, sinh viên chủ yếu tham gia và học cách quan sát. Ở giai đoạn giữa, sinh viên nhận nhiệm vụ từng phần như điều hành nhóm, chuẩn bị nội dung, truyền thông, hỗ trợ hậu cần. Ở giai đoạn cuối, sinh viên cần được giao thiết kế và chủ trì một hoạt động giáo dục hoàn chỉnh dưới sự cố vấn của giảng viên. Lộ trình “tham gia - thực hành - tổ chức - dẫn dắt” giúp ngoại khóa trở thành một đường phát triển năng lực thay vì chuỗi sự kiện độc lập.

4.3. Gắn hoạt động ngoại khóa với thực tiễn lực lượng vũ trang, cơ sở giáo dục và cộng đồng

Nhà trường cần tăng cường cơ chế phối hợp ổn định với đơn vị quân đội, công an, cơ quan quân sự địa phương, bảo tàng, di tích, trường phổ thông và các tổ chức phù hợp. Mỗi đối tác có thể cung cấp một loại môi trường trải nghiệm: đơn vị lực lượng vũ trang giúp sinh viên tiếp cận tổ chức, kỷ luật và thực tiễn nhiệm vụ; bảo tàng, di tích cung cấp không gian lịch sử; trường phổ thông cung cấp đối tượng và bối cảnh nghề nghiệp thực; cộng đồng tạo điều kiện để giáo dục trách nhiệm xã hội. Điểm cần nhấn mạnh là chuyển từ “tham quan” sang “học tập theo nhiệm vụ”. Sinh viên cần có sản phẩm trước, trong và sau trải nghiệm. Sản phẩm có thể là bài phân tích, video ngắn, kế hoạch bài dạy, kịch bản ngoại khóa, bộ câu hỏi hoặc một dự án giáo dục cộng đồng. Cách làm này vừa tăng chiều sâu của trải nghiệm, vừa tạo minh chứng để đánh giá năng lực.

4.4. Trao quyền cho sinh viên và phát triển năng lực phản tư nghề nghiệp

Trách nhiệm nghề nghiệp của sinh viên sư phạm không thể chỉ được hình thành thông qua tiếp nhận kiến thức mà cần được rèn luyện trong những hoạt động thực tiễn, ở đó sinh viên được trao nhiệm vụ, quyền chủ động và phải chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện. Vì vậy, cần từng bước khắc phục cách tổ chức hoạt động theo hướng giảng viên chuẩn bị toàn bộ, còn sinh viên chỉ tham gia thụ động. Nhà trường có thể thành lập các nhóm chuyên môn, câu lạc bộ học thuật - thực hành giáo dục quốc phòng và an ninh; giao cho sinh viên chủ động đề xuất ý tưởng, xây dựng kế hoạch, phân công nhiệm vụ, điều hành hoạt động, dự báo và xử lý rủi ro, đồng thời tự đánh giá kết quả. Sau mỗi hoạt động, sinh viên cần thực hiện phản tư nghề nghiệp theo hệ thống câu hỏi định hướng: mục tiêu nào đã đạt được; nội dung nào chưa hoàn thành; yếu tố nào ảnh hưởng đến người học; nếu tổ chức lại cần điều chỉnh điều gì; hoạt động đó có thể vận dụng vào giáo dục học sinh phổ thông như thế nào. Các sản phẩm như kế hoạch, minh chứng hoạt động, kết quả tự đánh giá và báo cáo phản tư cần được tích lũy qua từng năm học để hình thành hồ sơ năng lực nghề nghiệp của sinh viên.

Cơ chế này phù hợp với yêu cầu chuẩn bị năng lực nghề nghiệp cho đội ngũ giáo viên tương lai. Khoản 1 và điểm a khoản 2 Điều 7 Luật Nhà giáo năm 2025 xác định hoạt động nghề nghiệp của nhà giáo là hoạt động “có tính chuyên nghiệp, đổi mới, sáng tạo” và bao gồm việc “chuẩn bị và tổ chức giảng dạy, giáo dục, đánh giá đối với người học”; khoản 4 Điều 13 đồng thời yêu cầu nhà giáo sử dụng chuẩn nghề nghiệp để “tự đánh giá phẩm chất, năng lực; xây dựng và thực hiện kế hoạch rèn luyện, bồi dưỡng, phát triển nghề nghiệp liên tục”. Bên cạnh đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị chủ trương chuyển mạnh sang phương pháp giáo dục hiện đại, tích cực, “tăng cường tự học, trải nghiệm sáng tạo”, đồng thời nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo. Đây là cơ sở chính trị và pháp lý quan trọng để các cơ sở đào tạo sư phạm tăng cường giao quyền, tổ chức trải nghiệm, tự đánh giá và phản tư nghề nghiệp cho sinh viên ngay trong quá trình đào tạo.

4.5. Mở rộng ngoại khóa sang môi trường số, coi năng lực thông tin là một thành tố của ý thức bảo vệ Tổ quốc

Ngoại khóa trong bối cảnh hiện nay không thể chỉ diễn ra ở sân trường, thao trường hoặc địa chỉ lịch sử. Môi trường số cần trở thành không gian giáo dục có chủ đích. Có thể tổ chức “phòng thí nghiệm thông tin” nơi sinh viên phân tích một thông tin đang lan truyền, tìm nguồn gốc, đối chiếu dữ liệu, đánh giá mức độ tin cậy và trình bày kết luận. Có thể tổ chức dự án xây dựng tài nguyên số, bản đồ số di tích, podcast lịch sử, video giải thích một vấn đề quốc phòng - an ninh bằng ngôn ngữ phù hợp với học sinh. Mục tiêu không phải là tạo phản ứng né tránh trước thông tin khác biệt, mà là hình thành năng lực miễn dịch thông tin dựa trên hiểu biết và phương pháp. Sinh viên cần biết rằng thái độ yêu nước có trách nhiệm bao gồm cả trách nhiệm không chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng, không cực đoan hóa tranh luận, tôn trọng sự thật và sử dụng ngôn ngữ phù hợp. Đây là biểu hiện mới của ý thức bảo vệ Tổ quốc trong đời sống số.

4.6. Xây dựng hệ tiêu chí đánh giá dựa trên sự chuyển biến của người học

Đánh giá là khâu quyết định để ngoại khóa thoát khỏi tình trạng “làm nhiều nhưng khó đo hiệu quả”. Có thể xây dựng bốn nhóm tiêu chí. Nhóm thứ nhất là nhận thức: mức độ hiểu đúng về nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, pháp luật, lịch sử, quốc phòng và an ninh. Nhóm thứ hai là tình cảm - niềm tin: thái độ, sự gắn bó, lòng tự hào, khả năng thể hiện quan điểm có cơ sở. Nhóm thứ ba là trách nhiệm - hành vi: tính tự giác, kỷ luật, khả năng phối hợp, hành vi trên môi trường số, sự sẵn sàng nhận nhiệm vụ. Nhóm thứ tư là năng lực nghề nghiệp: khả năng thiết kế, tổ chức, điều hành và đánh giá hoạt động giáo dục cho người học. Cần kết hợp nhiều nguồn minh chứng: tự đánh giá của sinh viên, đánh giá đồng đẳng, quan sát của giảng viên, nhật ký trải nghiệm, sản phẩm học tập và đánh giá trước - sau đối với một số hoạt động. Những minh chứng này không nhất thiết quy đổi toàn bộ thành điểm số; quan trọng là tạo dữ liệu để người học thấy sự tiến bộ và để khoa, nhà trường có cơ sở điều chỉnh thiết kế hoạt động. Khi đó, câu hỏi quản lý sẽ chuyển từ “đã tổ chức bao nhiêu hoạt động, có bao nhiêu sinh viên tham gia?” sang “sinh viên thay đổi điều gì sau hoạt động và có khả năng làm được gì tốt hơn?”. Đây là sự chuyển đổi cần thiết từ quản lý hoạt động sang quản trị kết quả giáo dục.

5. Kết luận

Hoạt động ngoại khóa trong đào tạo sinh viên ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh không chỉ là phần bổ sung cho giờ học chính khóa. Nếu được thiết kế có mục tiêu và tổ chức theo chu trình sư phạm, đây là một không gian giáo dục đặc thù, có khả năng kết nối tri thức với trải nghiệm, nhận thức với cảm xúc, niềm tin với trách nhiệm và trách nhiệm với hành động. Giá trị nổi bật của hoạt động ngoại khóa nằm ở khả năng tạo điều kiện để sinh viên “sống trong” những giá trị mà họ được học, đồng thời kiểm nghiệm bản thân qua nhiệm vụ thực tiễn.

Đối với sinh viên ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh tại Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Hà Nội, tác động của ngoại khóa mang tính kép: vừa trực tiếp góp phần hình thành và củng cố ý thức bảo vệ Tổ quốc của người sinh viên hiện tại, vừa chuẩn bị phẩm chất, kỹ năng và năng lực để họ trở thành người giáo viên có khả năng tiếp tục giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc cho thế hệ trẻ. Đây là nét riêng cần được nhận diện rõ trong thiết kế chương trình và quản trị đào tạo.

Vì vậy, phát huy vai trò của hoạt động ngoại khóa không nên được hiểu là tăng cơ học số lượng chương trình. Trọng tâm là chuyển từ tổ chức sự kiện sang thiết kế trải nghiệm giáo dục; từ sinh viên tham dự sang sinh viên làm chủ; từ hoạt động rời rạc sang lộ trình phát triển năng lực; từ không gian nhà trường sang hệ sinh thái liên kết với lực lượng vũ trang, cơ sở giáo dục, cộng đồng và môi trường số; từ đánh giá mức độ sôi nổi sang đánh giá sự chuyển biến thực chất của người học. Thực hiện đồng bộ các định hướng này sẽ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực giáo viên Giáo dục quốc phòng và an ninh có bản lĩnh, trách nhiệm, năng lực nghề nghiệp và khả năng truyền cảm hứng về nghĩa vụ xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh mới./.

-----------------------------

Chú thích:

(1) Quốc hội (2013), Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh, số 30/2013/QH13, ngày 19/6/2013.

(2) Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Hà Nội (2022), Quyết định số 428/QĐ-ĐHSPTDTTHN ngày 09/7/2022 ban hành chuẩn đầu ra và chương trình đào tạo trình độ đại học ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh.

(3) Tạp chí Tổ chức nhà nước và Lao động (2025), “Cơ sở Sơn Tây - Trường Đại học Lao động - Xã hội: Điểm sáng trong giáo dục quốc phòng và an ninh”, đăng ngày 25/6/2025.

(4) Bộ Giáo dục và Đào tạo (2020), Thông tư số 05/2020/TT-BGDĐT ngày 18/3/2020 ban hành Chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh trong trường trung cấp sư phạm, cao đẳng sư phạm và cơ sở giáo dục đại học.

(5) Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Hà Nội (2026), Báo cáo thực hiện quy định công khai trong hoạt động của Trường năm học 2025-2026; Thông tin tuyển sinh đại học chính quy năm 2026.

Tài liệu tham khảo:

1. Quốc hội (2013), Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh, số 30/2013/QH13, ngày 19/6/2013, có hiệu lực từ ngày 01/01/2014.

2. Quốc hội (2018), Luật Quốc phòng, số 22/2018/QH14, ngày 08/6/2018, có hiệu lực từ ngày 01/01/2019.

3. Quốc hội (2025), Luật Nhà giáo, số 73/2025/QH15, ngày 16/6/2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.

4. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

5. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2020), Thông tư số 05/2020/TT-BGDĐT ngày 18/3/2020 ban hành Chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh trong trường trung cấp sư phạm, cao đẳng sư phạm và cơ sở giáo dục đại học, có hiệu lực từ ngày 01/7/2020.

6. Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Hà Nội (2022), Quyết định số 428/QĐ-ĐHSPTDTTHN ngày 09/7/2022 ban hành chuẩn đầu ra và chương trình đào tạo trình độ đại học ngành Giáo dục quốc phòng và an ninh.

Thạc sĩ Mai Thiện Chí

Khoa Giáo dục quốc phòng an ninh,

Trường Đại học sư phạm thể dục thể thao Hà Nội

.