Đổi mới quản trị địa phương ở chính quyền nông thôn: Từ yêu cầu thực tiễn đến giải pháp

Tham dự Hội thảo có GS.TS Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội; TS Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học hành chính Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ; các nhà khoa học; đại diện Sở Nội vụ và lãnh đạo một số xã của thành phố Hải Phòng.

Hội thảo nhằm mục đích trao đổi, cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn về quản trị địa phương phù hợp với đặc thù của địa bàn nông thôn, từ đó đề xuất các giải pháp đột phá, khả thi, nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả của công tác quản trị địa phương ở nông thôn, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong giai đoạn mới. Hội thảo là một trong những hoạt động thuộc Chương trình khoa học trọng điểm cấp Bộ “Quản trị địa phương ở Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, thực hiện trong giai đoạn 2025 - 2027.

Đổi mới quản trị nông thôn trước yêu cầu từ thực tiễn

Phát biểu khai mạc Hội thảo, TS Lê Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và Lao động nhấn mạnh, sau hơn 01 năm sắp xếp lại đơn vị hành chính các cấp và thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, tình hình phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương có sự thay đổi rất lớn. Thực tiễn cho thấy, mô hình mới đã tạo ra nhiều chuyển biến tích cực đối với quản trị địa phương ở khu vực nông thôn như: quan hệ giữa tỉnh và xã trở nên trực tiếp hơn; phạm vi nhiệm vụ và trách nhiệm của cấp xã được mở rộng; vai trò của cấp tỉnh trong bảo đảm tính thống nhất, liên thông và điều phối trên địa bàn trở nên rõ hơn; cung ứng dịch vụ và ứng dụng công nghệ số được đẩy mạnh tại cơ sở; đồng thời xuất hiện những cách thức mới trong việc gắn hoạt động của chính quyền với sự tham gia và nguồn lực của cộng đồng.

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, quá trình vận hành của mô hình chính quyền địa phương hai cấp cũng làm bộc lộ những vấn đề cần tiếp tục xử lý về phân quyền, điều phối, nguồn lực, năng lực quản trị, chuyển đổi số, khả năng tiếp cận dịch vụ và trách nhiệm giải trình.

Cụ thể, trong phân định thẩm quyền, trách nhiệm giữa chính quyền tỉnh và chính quyền xã, nhiệm vụ, quyền hạn vẫn tập trung chủ yếu ở chính quyền tỉnh; việc phân quyền giữa hai cấp chưa thực sự rõ ràng, dứt khoát. Phân cấp, phân quyền cho chính quyền xã chưa đồng bộ, một số lĩnh vực còn cắt khúc, đan xen thẩm quyền, khiến tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền xã còn hạn chế.

Cơ chế tài chính, ngân sách dành cho chính quyền cấp xã vẫn chủ yếu được xây dựng trên cơ sở các tiêu chí truyền thống về dịch vụ công của các loại hình chính quyền cấp xã trong bối cảnh mới. Mức độ tự chủ tài chính và năng lực quản trị tài chính của nhiều địa phương nông thôn còn thấp.

Bên cạnh đó, việc không còn cấp huyện tạo ra yêu cầu mới trong điều phối những công việc có phạm vi liên xã ở nông thôn. Cơ cấu và năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức xã chưa đồng đều so với yêu cầu của phạm vi nhiệm vụ mới.

Cung ứng dịch vụ công tại chính quyền địa phương nông thôn cũng còn những hạn chế, thách thức. Một số khâu trong quá trình giải quyết thủ tục hành chính vẫn có thể gây phiền hà, làm tăng thời gian và chi phí cho người dân; một bộ phận quy trình nghiệp vụ chưa được tái cấu trúc triệt để trên môi trường số mà mới dừng ở mức “số hóa thủ công”.

Vấn đề an ninh mạng, bảo mật dữ liệu cá nhân trong môi trường số hóa ngày càng mở rộng cũng đặt ra yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật, hệ thống mã hóa và đội ngũ chuyên gia công nghệ cao, trong khi điều kiện tại nhiều địa bàn nông thôn còn hạn chế. Hạ tầng số và cơ sở vật chất ở nhiều xã chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu quản trị hiện đại.

Theo TS Lê Anh Tuấn, việc nhận diện đầy đủ những kết quả, hạn chế và thách thức là cơ sở để tiếp tục đổi mới phương thức quản trị, phát huy ưu thế của mô hình chính quyền địa phương hai cấp và nâng cao năng lực giải quyết các vấn đề phát triển ở khu vực nông thôn trong giai đoạn tiếp theo.

Từ “quản lý” sang “quản trị phát triển”, lấy người dân làm trung tâm

Tại Hội thảo, các nhà khoa học đã tập trung trao đổi, thảo luận các nội dung: vấn đề lý luận về đổi mới quản trị địa phương ở địa bàn nông thôn như nội hàm, đặc trưng, các yếu tố tác động, phân cấp, phân quyền ở chính quyền nông thôn; thực trạng đổi mới quản trị địa phương ở chính quyền nông thôn, tập trung vào vai trò, năng lực của chính quyền tỉnh, chính quyền xã trong đổi mới quản trị địa phương ở chính quyền nông thôn; thực trạng phân cấp, phân quyền giữa chính quyền tỉnh và chính quyền xã; cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình; vai trò và sự tham gia của người dân, cộng đồng, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội; cung ứng dịch vụ công; cơ chế tài chính, ngân sách; đề xuất định hướng, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản trị địa phương phù hợp địa bàn nông thôn trong bối cảnh mới;...

TS Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học hành chính Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ thông tin làm rõ một số vấn đề tại Hội thảo.

Trình bày tham luận “Quản trị địa phương ở chính quyền nông thôn với yêu cầu đổi mới và phát triển”, GS.TS Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu đổi mới quản trị địa phương ở chính quyền nông thôn, với trọng tâm chuyển từ tư duy “quản lý” sang “quản trị phát triển”.

Theo đó, chính quyền địa phương, đặc biệt cấp xã, cần được trao quyền chủ động, gắn với nguồn lực và trách nhiệm; chuyển từ quản lý đầu vào sang quản trị theo kết quả, từ tiền kiểm sang hậu kiểm và từ xử lý thủ tục sang phục vụ nhu cầu của người dân. Đổi mới quản trị phải dựa trên pháp quyền, công khai, minh bạch, giải trình, tăng cường sự tham gia của người dân và doanh nghiệp, đồng thời đẩy mạnh liên kết và quản trị dựa trên dữ liệu. GS.TS Phan Trung Lý cũng đề xuất hoàn thiện pháp luật về phân quyền, nâng cao năng lực chính quyền xã, xây dựng chính quyền số và cơ chế giám sát phù hợp, hướng tới chính quyền nông thôn gần dân, hiệu lực, hiệu quả và kiến tạo phát triển.

TS Nguyễn Thị Kim Thoa, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp luật hình sự - hành chính (Bộ Tư pháp) cũng cho rằng, chất lượng của phân quyền không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng nhiệm vụ được chuyển xuống địa phương mà phải được xem xét đồng thời về chủ thể nhận quyền, năng lực thực hiện, nguồn lực, vị trí việc làm, cơ chế kiểm soát quyền lực và phạm vi những công việc mà Nhà nước thực sự cần trực tiếp thực hiện. Trên cơ sở đó, bà đề xuất chuyển từ “phân quyền theo cấp hành chính” sang “phân quyền theo chức năng quản trị”; củng cố vai trò của HĐND xã trong những vấn đề liên quan trực tiếp đến cộng đồng nông thôn; giảm sự tập trung quá mức công việc chuyên môn vào Chủ tịch UBND; gắn phân quyền với vị trí việc làm và nguồn lực; đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa và đa dạng hóa phương thức cung ứng những dịch vụ công có thể tách khỏi quyền lực công.

Từ thực tiễn địa phương, ông Đỗ Huy Chính, Phó Giám đốc Sở Nội vụ thành phố Hải Phòng trong tham luận: “Thực tiễn đổi mới quản trị địa phương ở chính quyền nông thôn tại thành phố Hải Phòng và một số vấn đề đặt ra” đã tập trung làm rõ thực tiễn đổi mới quản trị địa phương ở chính quyền nông thôn tại thành phố Hải Phòng sau hơn một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Mô hình mới bước đầu vận hành ổn định, bộ máy được tinh gọn, phân cấp, phân quyền được tăng cường, phương thức quản trị chuyển từ quản lý hành chính sang phục vụ người dân và doanh nghiệp. Tại các xã, dân chủ ở cơ sở, cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số và đối thoại với người dân được đẩy mạnh; chính quyền chủ động tháo gỡ vướng mắc về đất đai, mặt bằng, hỗ trợ sản xuất và liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã.

Tuy nhiên, thực tiễn vẫn đặt ra những vấn đề về phân công trách nhiệm, chất lượng cán bộ, nguồn lực, hạ tầng số và tác động của đô thị hóa. Hải Phòng đề xuất tiếp tục lấy người dân làm trung tâm, nâng cao năng lực cán bộ, hoàn thiện phân quyền, đẩy mạnh chuyển đổi số và tăng cường giám sát cộng đồng.

Cùng với đó, từ thực tiễn cơ sở, bà Mai Đàm Thanh Vân, Phó Chủ tịch UBND xã Quyết Thắng, thành phố Hải Phòng, cũng đã làm rõ yêu cầu đổi mới quản trị địa phương ở chính quyền nông thôn từ thực tiễn vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại xã Quyết Thắng, thành phố Hải Phòng. Sau hơn một năm hoạt động, xã từng bước chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, dữ liệu làm nền tảng và kết quả thực hiện làm thước đo.

Thực tiễn nổi bật ở quản trị nguồn lực, xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai, điều hành ngân sách, đầu tư công, giải phóng mặt bằng, cải cách hành chính và chuyển đổi số. Đặc biệt, việc công khai, đối thoại và vận động người dân đã tạo đồng thuận cao, với 97% số hộ thuộc diện thu hồi đất đồng thuận phương án bồi thường. Từ thực tiễn này, tham luận nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện phân cấp, nâng cao năng lực cán bộ, xây dựng dữ liệu dùng chung, phát huy đồng thuận xã hội và đẩy mạnh quản trị số./.

Nguyễn Thìn