Thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở của chính quyền cấp xã ở Việt Nam hiện nay

Bài viết phân tích cơ sở pháp lý và thực tiễn thực hiện dân chủ ở cơ sở của chính quyền cấp xã, tập trung vào các nội dung: công khai, minh bạch, sự tham gia của Nhân dân, kiểm tra, giám sát, trách nhiệm giải trình và tiếp nhận, giải quyết phản ánh, kiến nghị. Trên cơ sở phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành và những vấn đề phát sinh trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, bài viết chỉ ra một số hạn chế về phân định thẩm quyền, trách nhiệm thực hiện, cơ chế phối hợp và ứng dụng công nghệ số. Từ đó, bài viết đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện, góp phần bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân và xây dựng chính quyền cấp xã công khai, minh bạch, trách nhiệm, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

Từ khóa: Thực hiện pháp luật; dân chủ ở cơ sở; chính quyền cấp xã.

Abstract: Implementation of the law on grassroots democracy is one of the important means of ensuring and promoting the people’s exercise of their right to participate in state and local governance, while contributing to the development of a democratic, open, transparent, and people-oriented administration. In the context of organizing local governments under the two-tier local government model, commune-level local governments play a direct role in organizing and implementing legal provisions on grassroots democracy and ensuring people’s participation in local state administration. This article analyzes the legal and practical foundations for the implementation of grassroots democracy by commune-level local governments, focusing on the following aspects: public disclosure and transparency, people’s participation, inspection and supervision, accountability, and the receipt and resolution of petitions and recommendations. Based on an analysis and assessment of the current legal framework and issues arising from the two-tier local government model, the article identifies several limitations concerning the allocation of authority, implementation responsibilities, coordination mechanisms, and the application of digital technologies. The article therefore proposes solutions to improve the legal framework and enhance the effectiveness of implementation, thereby contributing to ensuring the people’s exercise of their rights and building commune-level local governments that are transparent, accountable, effective, and efficient.

Keywords: Law implementation; grassroots democracy; commune-level government.

Ban Chỉ đạo TPHCM phối hợp chặt chẽ với Giám sát viên Trung ương để xét duyệt phiếu điều tra đơn vị sự nghiệp tại TPHCM

1. Đặt vấn đề

Dân chủ ở cơ sở là cơ chế quan trọng nhằm bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân trong quản lý xã hội. Thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở không chỉ bảo đảm quyền được biết, tham gia, quyết định, kiểm tra và giám sát của Nhân dân mà còn góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu lực, hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương. Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc thực hiện các quyền dân chủ của Nhân dân và xác định trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong tổ chức thực hiện. Trong bối cảnh Việt Nam tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã, chính quyền cấp xã giữ vị trí trực tiếp, gần dân và thực hiện nhiều nhiệm vụ gắn với đời sống của người dân. Sự thay đổi về tổ chức, nhiệm vụ và phân định thẩm quyền giữa các cấp chính quyền đặt ra yêu cầu bảo đảm việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở phù hợp với mô hình mới. Vì vậy, việc nghiên cứu thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở của chính quyền cấp xã có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn, góp phần làm rõ những vấn đề đặt ra và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân trong điều kiện hiện nay.

2. Cơ sở lý luận về thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở của chính quyền cấp xã

2.1. Khái niệm

Dân chủ là một trong những nguyên tắc cơ bản của tổ chức và hoạt động của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đồng thời là phương thức để Nhân dân thực hiện quyền làm chủ đối với Nhà nước và xã hội. Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) khẳng định tại Điều 6 “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, HĐND và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước”. Quy định này xác lập cơ sở hiến định cho việc phát huy quyền làm chủ của Nhân dân trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước. Điều 28 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) ghi nhận công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước đồng thời Nhà nước có trách nhiệm tạo điều kiện để công dân thực hiện quyền này và bảo đảm công khai, minh bạch trong việc tiếp nhận, phản hồi ý kiến, kiến nghị của công dân.

Quy định tại khoản 2, Điều 2 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 xác định thực hiện dân chủ ở cơ sở là phương thức phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, theo đó CB,CC,VC và người lao động được thông tin, thể hiện ý chí, nguyện vọng, chính kiến thông qua việc thảo luận, tham gia ý kiến, quyết định và kiểm tra, giám sát các vấn đề ở cơ sở theo quy định của Hiến pháp và pháp luật và tại Điều 3 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 quy định các nguyên tắc thực hiện dân chủ ở cơ sở, trong đó nhấn mạnh việc bảo đảm quyền của công dân, CB,CC,VC và người lao động được biết, tham gia ý kiến, kiểm tra, giám sát bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và vai trò của MTTQ, các tổ chức chính trị - xã hội, thực hiện dân chủ trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm công khai, minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình và tôn trọng, tiếp thu, giải quyết kịp thời các ý kiến, kiến nghị của Nhân dân.

Từ phương diện lý luận và pháp lý về thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở có thể được hiểu “Quá trình các chủ thể có quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm theo quy định của pháp luật thực hiện các quy định pháp luật về dân chủ ở cơ sở bằng những hành vi cụ thể, phù hợp với Hiến pháp và pháp luật, nhằm bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân thông qua việc được thông tin, tham gia ý kiến, tham gia quyết định, kiểm tra, giám sát và thực hiện các quyền dân chủ khác ở cơ sở, đồng thời bảo đảm trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc tổ chức, thực hiện và bảo vệ quyền làm chủ của Nhân dân”.

2.2. Đặc điểm

Thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở của chính quyền cấp xã là một trong những nội dung quan trọng hoạt động quản lý hành chính nhà nước ở cấp cơ sở có vai trò trực tiếp bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân và nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực hiện hoạt động của chính quyền địa phương. Trên cơ sở Hiến pháp, luật và các văn bản hướng dẫn của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Thông qua việc ban hành và tổ chức thực hiện các quyết định quản lý, chính quyền cấp xã vừa là chủ thể trực tiếp thực hiện pháp luật, vừa là chủ thể tổ chức, bảo đảm cho Nhân dân thực hiện quyền dân chủ tại cơ sở.

Thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở gắn chặt với quyền, lợi ích hợp pháp và đời sống hằng ngày của Nhân dân. Các nội dung dân chủ ở cơ sở do UBND cấp xã tổ chức thực hiện thường liên quan trực tiếp đến những vấn đề quan trọng của người dân như quản lý đất đai, đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, thu chi ngân sách, thực hiện chính sách an sinh xã hội, cải cách thủ tục hành chính, giải quyết khiếu nại, tố cáo. Thông qua kết hợp giữa dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Chính quyền cấp xã tổ chức thực hiện dân chủ ở cơ sở thông qua các hình thức như công khai thông tin để Nhân dân biết, tổ chức hội nghị Nhân dân, lấy ý kiến cộng đồng dân cư để Nhân dân bàn và quyết định tạo điều kiện để Nhân dân tham gia giám sát việc thực hiện các quyết định quản lý.

Thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở thường xuyên, liên tục và gắn với toàn bộ hoạt động quản lý nhà nước ở chính quyền cấp xã. Hoạt động mang tính xuyên suốt trong mọi lĩnh vực quản lý hành chính, mọi chủ trương, quyết định liên quan đến cộng đồng dân cư đều phải được thực hiện theo đúng nguyên tắc, trình tự và hình thức dân chủ do pháp luật quy định, nhằm bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp cơ sở. Việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở được đặt dưới sự giám sát của Nhân dân, Ủy ban MTTQ Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội và cơ quan hành chính nhà nước cấp cao hơn. Sự giám sát này vừa là yêu cầu pháp lý, vừa là cơ chế quan trọng nhằm bảo đảm pháp luật về dân chủ cơ sở được thực hiện nghiêm túc, góp phần phòng ngừa tình trạng lạm quyền, quan liêu trong hoạt động của chính quyền cấp xã.

2.3. Vai trò thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở.

Thứ nhất, bảo đảm thực hiện phát huy vai trò quyền làm chủ của Nhân dân là một trong những nguyên tắc cốt lõi góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thể hiện tư tưởng "dân là gốc". Đồng thời thực hiện triển khai cơ chế “ Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ”, tất cả đều phải thực hiện trên cơ sở vì mục tiêu xây dựng một Nhà nước Việt Nam:“ dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”.

Thứ hai, nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực hiện quản lý hành chính nhà nước. Để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý hành chính nhà nước, cần tập trung vào thực hiện cải cách thể chế, thủ tục hành chính và bộ máy xây dựng đội ngũ CBCC chuyên nghiệp, có năng lực đẩy mạnh ứng dụng CNTT và số hóa nền hành chính và tăng cường giám sát, kiểm tra, xử lý nghiêm vi phạm.

Thứ ba, củng cố đoàn kết, đồng thuận xã hội và ổn định chính trị. Với tinh thần chung là thực hiện khẩn trương thống nhất đồng hành cùng chính quyền địa phương trong tổ chức thực hiện sắp xếp triển khai pháp luật thực hiện dân chủ cơ sở, ngày 12/6/2025, Chính phủ cùng lúc ban hành 28 nghị định về phân cấp, phân quyền và phân định thẩm quyền giữa Chính phủ và chính quyền địa phương 2 cấp tạo hành lang pháp lý đầy đủ, rõ ràng để tổ chức vận hành hệ thống chính quyền địa phương một cách chủ động, hiệu quả, liền mạch, không bị gián đoạn bắt đầu từ ngày 01/7/2025.

Thứ tư, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Về mặt pháp lý ghi nhận quyền con người, quyền công dân và bảo đảm về mặt pháp lý cho các quyền đó được thực hiện thống nhất đồng bộ và có hiệu quả. Pháp luật trở thành phương tiện để Nhà nước quản lý xã hội và người dân cũng có cơ sở điều kiện bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình.

Thứ năm, tăng cường trách nhiệm giải trình, phòng ngừa vi phạm và nâng cao đạo đức công vụ. Nhận thức trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính đặt biệt là UBND cấp xã tại địa phương đó, tổ chức, cá nhân trong hoạt động công vụ còn nhiều hạn chế. Thể chế, chính sách quy định pháp luật về trách nhiệm giải trình còn phân tán, bất cập, chồng chéo, thiếu cơ chế ràng buộc và xử lý vi phạm chưa thật sự hiệu quả tuyệt đối.

3. Cơ sở pháp lý về thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở của chính quyền cấp xã

 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) là nền tảng pháp lý cao nhất, khẳng định tại Điều 2 nguyên tắc Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, Điều 6 quy định Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện tại Điều 28 ghi nhận quyền của công dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội, thảo luận, kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước. Trên cơ sở đó, Luật thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 (sửa đổi, bổ sung năm 2025 là văn bản pháp lý trực tiếp, quy định về nội dung, hình thức, phương thức thực hiện dân chủ, quyền, nghĩa vụ của công dân và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong bảo đảm thực hiện dân chủ ở cơ sở. Đối với chính quyền cấp xã, Luật quy định cụ thể việc công khai thông tin, tổ chức để Nhân dân tham gia ý kiến, bàn và quyết định một số vấn đề ở cơ sở, kiểm tra, giám sát hoạt động của chính quyền đồng thời xác định trách nhiệm của HĐND và UBND cấp xã trong tổ chức và bảo đảm thực hiện dân chủ ở cơ sở. Đây là cơ sở pháp lý trực tiếp để đánh giá việc thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân và trách nhiệm của chính quyền cấp xã trên thực tế.

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, Luật Tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi, bổ sung năm 2025) là căn cứ quan trọng xác định vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của chính quyền cấp xã. Việc thực hiện dân chủ ở cơ sở phải gắn với thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế phân quyền, phân cấp, phân định thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã. Bên cạnh đó, Nghị định số 59/2023/NĐ-CP ngày 14/8/2023 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, góp phần cụ thể hóa các phương thức tổ chức thực hiện dân chủ, cơ chế công khai, lấy ý kiến, đối thoại, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm của các chủ thể. Ngoài ra, các quy định của pháp luật về tiếp cận thông tin, tiếp công dân, khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng và hoạt động của MTTQ cũng tạo cơ sở pháp lý bổ trợ cho việc bảo đảm quyền được biết, tham gia, phản ánh, kiến nghị và giám sát của Nhân dân đối với chính quyền cấp xã.

Cơ sở chính trị và yêu cầu hoàn thiện, tổ chức thực hiện pháp luật, còn được định hướng bởi các chủ trương, nghị quyết của Đảng về phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, kiểm soát quyền lực, cải cách hành chính và xây dựng chính quyền gần dân, sát dân, phục vụ Nhân dân. Các văn bản này là cơ sở chính trị quan trọng cho quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở. Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở của chính quyền cấp xã cần bảo đảm sự thống nhất giữa pháp luật về dân chủ với pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương, đồng thời chú trọng công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình, sự tham gia và giám sát của Nhân dân. Hệ thống cơ sở pháp lý hiện hành đã tạo nền tảng tương đối đầy đủ để chính quyền cấp xã tổ chức thực hiện và bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân vấn đề quan trọng là tổ chức thực hiện pháp luật phải thực chất, đồng bộ, đúng thẩm quyền và phù hợp với điều kiện thực tiễn của từng địa phương.

4. Thực trạng thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở của chính quyền cấp xã hiện nay

Việc công khai, minh bạch thông tin. Chính quyền cấp xã cơ bản thực hiện công khai các chủ trương, chính sách, quy hoạch, kế hoạch, ngân sách, các chương trình, dự án và nội dung liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích của Nhân dân. Hình thức công khai ngày càng đa dạng, kết hợp giữa niêm yết, hội nghị, hệ thống truyền thanh và môi trường điện tử. Tuy nhiên, ở một số nơi, việc công khai còn chậm, nội dung chưa đầy đủ, hình thức công khai chưa thuận tiện cho người dân tiếp cận, việc cập nhật thông tin trên môi trường số và giải trình về những vấn đề người dân quan tâm còn hạn chế.

Nhân dân tham gia bàn và quyết định những vấn đề thuộc phạm vi cộng đồng dân cư theo quy định pháp luật, nhất là các khoản đóng góp, xây dựng công trình và những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống cộng đồng. Thực trạng ở một số địa phương, sự tham gia của người dân còn mang tính hình thức, tỷ lệ tham gia chưa cao, nội dung thảo luận chưa thực sự sâu và việc công khai kết quả, tổ chức thực hiện quyết định của cộng đồng dân cư còn chưa đồng đều.

Nhân dân tham gia ý kiến, chính quyền cấp xã đã tổ chức nhiều hình thức để Nhân dân tham gia ý kiến như hội nghị, họp dân, tiếp xúc cử tri, lấy ý kiến trực tiếp và trực tuyến. Qua đó, nhiều ý kiến, kiến nghị của người dân được tiếp nhận, góp phần hoàn thiện chủ trương và nâng cao chất lượng quản lý. Thực tế cho thấy việc lấy ý kiến ở một số nơi còn mang tính thủ tục, thời gian và phương thức lấy ý kiến chưa phù hợp, đặc biệt, việc thông tin kết quả tiếp thu, giải trình đối với các ý kiến của Nhân dân chưa được thực hiện đầy đủ.

Nhân dân tham gia kiểm tra, giám sát hoạt động của chính quyền thông qua MTTQ, Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng và các hình thức giám sát trực tiếp. Hoạt động này góp phần phát hiện những hạn chế trong quản lý và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Tuy nhiên, hiệu quả giám sát còn hạn chế do người dân thiếu thông tin, kiến thức và kỹ năng pháp luật, việc tiếp thu, xử lý và phản hồi các kiến nghị sau giám sát ở một số nơi chưa kịp thời.

Tiếp nhận, phản hồi và giải trình của chính quyền cấp xã. Chính quyền cấp xã đã duy trì các hoạt động tiếp công dân, tiếp nhận và giải quyết phản ánh, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo, đồng thời từng bước mở rộng các kênh tiếp nhận thông tin trên môi trường số. Thực tế vẫn còn tình trạng giải quyết một số kiến nghị chưa kịp thời, nội dung phản hồi chưa cụ thể, việc giải thích căn cứ pháp lý và công khai kết quả xử lý còn hạn chế. Vì vậy, nâng cao trách nhiệm giải trình và bảo đảm phản hồi thực chất đối với ý kiến của Nhân dân là yêu cầu quan trọng trong thực hiện dân chủ ở cơ sở hiện nay.

4. Đánh giá và những vấn đề đặt ra

4.1. Những kết quả đạt được.

Việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở của chính quyền cấp xã thời gian qua đã có nhiều chuyển biến tích cực. Quyền được biết, tham gia ý kiến, bàn và quyết định, kiểm tra, giám sát của Nhân dân ngày càng được quan tâm, hình thức công khai, lấy ý kiến và tiếp nhận phản ánh ngày càng đa dạng, nhất là thông qua môi trường số. Qua đó, góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch, trách nhiệm của chính quyền và sự đồng thuận của Nhân dân trong quản lý nhà nước ở cơ sở.

4.2. Những hạn chế.

Việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở tại một số địa phương vẫn chưa đồng đều và chưa thật sự đi vào chiều sâu. Công khai thông tin có nơi còn hình thức, sự tham gia bàn, quyết định và đóng góp ý kiến của người dân chưa thực sự chủ động, hoạt động kiểm tra, giám sát còn hạn chế, việc tiếp nhận, phản hồi và giải trình có lúc chưa kịp thời. Một bộ phận CBCC chưa nhận thức đầy đủ về trách nhiệm bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân, trong khi một bộ phận người dân còn thiếu thông tin, kiến thức và kỹ năng để thực hiện quyền của mình.

4.3. Vấn đề đặt ra.

Thực tiễn trên đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý và tổ chức thực hiện dân chủ ở cơ sở theo hướng thực chất, công khai, minh bạch và có trách nhiệm giải trình. Cần khắc phục khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn, bảo đảm người dân không chỉ “được biết” mà thực sự được tham gia, được quyết định, được kiểm tra, giám sát và được phản hồi. Đồng thời, cần nâng cao năng lực của chính quyền cấp xã, đẩy mạnh chuyển đổi số, đa dạng hóa phương thức tham gia của Nhân dân và tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát, giải trình, nhất là trong điều kiện vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay.

5. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở của chính quyền cấp xã

Thứ nhất, hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực hiện dân chủ ở cơ sở. Cần tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở theo hướng cụ thể, thống nhất và khả thi, nhất là các quy định về công khai thông tin, tham gia ý kiến, bàn và quyết định, kiểm tra, giám sát của Nhân dân. Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm của chính quyền cấp xã, người đứng đầu và cán bộ, công chức trong từng khâu tổ chức thực hiện, quy định cụ thể hơn về thời hạn tiếp nhận, xử lý, phản hồi và giải trình đối với ý kiến, kiến nghị của Nhân dân. Thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền, bảo đảm nhiệm vụ gắn với thẩm quyền và trách nhiệm, tránh chồng chéo hoặc bỏ sót trách nhiệm trong thực hiện dân chủ ở cơ sở.

Thứ hai, nâng cao năng lực và trách nhiệm của chính quyền cấp xã. Cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ CBCC cấp xã về pháp luật thực hiện dân chủ ở cơ sở, kỹ năng tiếp công dân, đối thoại, vận động Nhân dân, xử lý phản ánh và giải trình. Người đứng đầu chính quyền cấp xã phải trực tiếp chỉ đạo, kiểm tra và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện dân chủ tại địa phương. Cần đưa việc thực hiện dân chủ, mức độ công khai, hiệu quả giải quyết kiến nghị và sự hài lòng của người dân trở thành những tiêu chí trong đánh giá chất lượng hoạt động của chính quyền và đội ngũ CBCC .

Thứ ba, bảo đảm công khai, minh bạch và sự tham gia thực chất của Nhân dân. Chính quyền cấp xã cần thực hiện công khai đầy đủ, chính xác, kịp thời và dễ tiếp cận các thông tin liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích và nghĩa vụ của người dân. Việc lấy ý kiến cần được thực hiện ngay từ quá trình xây dựng, lựa chọn phương án, không chỉ thực hiện khi quyết định đã cơ bản được hình thành. Đối với các ý kiến của Nhân dân, cần phân loại, tổng hợp, tiếp thu và công khai kết quả xử lý, trường hợp không tiếp thu phải giải thích rõ lý do và căn cứ pháp luật. Qua đó, chuyển từ việc bảo đảm “người dân được biết” sang bảo đảm “người dân được tham gia và có ý kiến được xem xét thực chất”.

Thứ tư, tăng cường kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã. Cần phát huy đồng bộ vai trò giám sát của HĐND, MTTQ, các tổ chức chính trị - xã hội, Ban thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng và Nhân dân. Nội dung giám sát cần tập trung vào những lĩnh vực dễ phát sinh vấn đề như quản lý đất đai, ngân sách, đầu tư công, xây dựng, thực hiện chính sách an sinh xã hội và giải quyết thủ tục hành chính. Đồng thời, phải thiết lập cơ chế theo dõi việc xử lý kiến nghị sau giám sát, xác định rõ cơ quan, cá nhân chịu trách nhiệm và thời hạn hoàn thành.

Thứ năm, đẩy mạnh chuyển đổi số trong thực hiện dân chủ ở cơ sở. Cần khai thác hiệu quả công nghệ số để mở rộng các phương thức thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân, nhất là trong công khai thông tin, lấy ý kiến, đối thoại, tiếp nhận phản ánh, kiến nghị và công khai kết quả giải quyết. Chính quyền cấp xã cần xây dựng và duy trì các kênh tương tác trực tuyến thuận tiện, bảo đảm người dân có thể theo dõi quá trình xử lý vấn đề mình quan tâm. Phải chú trọng bảo đảm an toàn thông tin, khả năng tiếp cận của người cao tuổi, người có điều kiện khó khăn và những nhóm ít có khả năng sử dụng công nghệ. Chuyển đổi số cần được xác định không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là phương thức nâng cao tính công khai, minh bạch, khả năng tham gia và trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã.

Tài liệu tham khảo

[1] Quốc hội (2013). Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.

[2] Quốc hội (2025). Nghị quyết về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013. Nghị quyết số 203/2025/QH15 ngày 16 tháng 6 năm 2025.

[3] Quốc hội (2022). Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở. Luật số 10/2022/QH15 ngày 10 tháng 11 năm 2022.

[4] Quốc hội (2025). Luật Tổ chức chính quyền địa phương. Luật số 72/2025/QH15 ngày 16 tháng 6 năm 2025.

[5] Chính phủ (2023). Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở. Nghị định số 59/2023/NĐ-CP ngày 14 tháng 8 năm 2023.

[6] Bộ Chính trị (2022). Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09 tháng 11 năm 2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

[7] Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập I. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

ThS Lý Công Bằng, Trường Đại học Lao động - Xã hội (cơ sở 2) - CN Nguyễn Minh Quân, Học viên cao học Học viện Hành chính và Quản trị công