Điện Biên: Hoàn thiện quy chế tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân

Hội nghị lấy ý kiến nhân dân về việc sắp xếp, đặt tên tổ dân phố mới sau sáp nhập tại phường Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên.

Khẳng định vị trí của thôn, tổ dân phố trong quản trị ở cơ sở

Quy chế tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố trên địa bàn tỉnh Điện Biên được ban hành trên cơ sở Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, các nghị định của Chính phủ và Nghị quyết số 33/2026/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân tỉnh về số lượng, chức danh, mức phụ cấp, mức hỗ trợ đối với người hoạt động không chuyên trách và người tham gia hoạt động ở thôn, tổ dân phố.

Một trong những điểm có ý nghĩa nền tảng của Quy chế là xác định rõ vị trí, tính chất của thôn, tổ dân phố. Theo đó, thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư có chung địa bàn cư trú trong một khu vực thuộc phạm vi một đơn vị hành chính cấp xã; đồng thời là nơi thực hiện dân chủ trực tiếp và rộng rãi, phát huy các hình thức tự quản của cộng đồng dân cư và tổ chức để Nhân dân thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Thôn được tổ chức ở xã, còn tổ dân phố được tổ chức ở phường.

Cách xác định này cho thấy thôn, tổ dân phố không phải là một cấp chính quyền, nhưng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong tổ chức đời sống cộng đồng và kết nối giữa chính quyền với Nhân dân. Đây là nơi các chủ trương, chính sách được tuyên truyền, vận động và tổ chức thực hiện; đồng thời cũng là nơi trực tiếp tiếp nhận, tổng hợp, phản ánh những tâm tư, nguyện vọng, kiến nghị chính đáng của người dân tới chính quyền cấp xã.

Quy chế đặt yêu cầu tổ chức thôn, tổ dân phố phải bảo đảm tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, phù hợp với quy mô dân cư, đặc điểm địa bàn, điều kiện kinh tế - xã hội, phong tục, tập quán, thành phần dân tộc và yêu cầu quản lý của chính quyền cấp xã. Việc tổ chức cũng phải tạo thuận lợi cho Nhân dân trong sinh hoạt, sản xuất và tham gia các hoạt động cộng đồng.

Đáng chú ý, Quy chế đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm và phát huy tính tự quản của cộng đồng dân cư, thực hiện dân chủ ở cơ sở, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa, truyền thống tốt đẹp, phong tục, tập quán phù hợp của các dân tộc trên địa bàn. Hoạt động của thôn, tổ dân phố phải bảo đảm dân chủ, công khai, minh bạch, đồng thời phân định rõ nhiệm vụ tự quản của cộng đồng với nhiệm vụ hỗ trợ chính quyền cấp xã trong quản lý nhà nước.

Tăng cường tự quản gắn với thực hiện dân chủ ở cơ sở

Quy chế dành nội dung quan trọng quy định các hoạt động tự quản của cộng đồng dân cư. Đây là những công việc do cộng đồng dân cư thảo luận, quyết định và tổ chức thực hiện trên cơ sở tự nguyện, phù hợp với pháp luật, hương ước, quy ước, phong tục, tập quán và điều kiện thực tế của từng địa bàn.

Theo đó, người dân được bàn và quyết định chủ trương, mức đóng góp để xây dựng, sửa chữa, duy tu cơ sở hạ tầng, các công trình phúc lợi công cộng phục vụ đời sống cộng đồng. Việc thu, chi, quản lý các khoản đóng góp ngoài những khoản pháp luật quy định cũng được đặt trong khuôn khổ công khai, minh bạch. Các khoản kinh phí, tài sản do cộng đồng được giao quản lý hoặc tiếp nhận từ các nguồn tài trợ, ủng hộ hợp pháp phải được quản lý, sử dụng theo quy định về thực hiện dân chủ ở cơ sở.

Cùng với đó, cộng đồng dân cư được xây dựng, sửa đổi, bổ sung hương ước, quy ước; tổ chức các hoạt động giữ gìn an ninh, trật tự, xây dựng gia đình văn hóa, khu dân cư văn hóa; tổ chức hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao; bảo vệ môi trường, phòng, chống tệ nạn xã hội; chăm lo sức khỏe cộng đồng; tương trợ, giúp đỡ nhau phát triển kinh tế, giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần.

Những quy định này thể hiện rõ quan điểm lấy cộng đồng dân cư làm chủ thể trong nhiều hoạt động trực tiếp liên quan đến đời sống của chính cộng đồng. Qua đó, dân chủ ở cơ sở không chỉ dừng ở việc người dân được biết, được tham gia ý kiến mà còn được bàn, quyết định và tổ chức thực hiện những công việc thuộc phạm vi tự quản.

Một điểm đáng chú ý khác là Quy chế mở rộng các hình thức để người dân tham gia hoạt động cộng đồng. Bên cạnh họp cộng đồng dân cư, phát phiếu lấy ý kiến hộ gia đình, còn có thể thực hiện biểu quyết trực tuyến phù hợp với mức độ ứng dụng công nghệ thông tin và sự thống nhất của cộng đồng dân cư. Hội nghị cộng đồng dân cư được tổ chức định kỳ mỗi năm một lần vào cuối năm.

Đồng thời, các thôn, tổ dân phố có thể linh hoạt sử dụng hệ thống loa truyền thanh, trao đổi trực tiếp với hộ gia đình, gửi văn bản, tờ rơi, tờ gấp tuyên truyền, lấy ý kiến thông qua hòm thư góp ý; tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, ngày hội văn hóa, thể thao, các hoạt động bảo tồn, truyền dạy văn hóa truyền thống…

Đặc biệt, Quy chế khuyến khích ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa bàn nhằm nâng cao hiệu quả tự quản, tạo thuận lợi cho Nhân dân tiếp cận thông tin, tham gia hoạt động cộng đồng và phối hợp với chính quyền cấp xã.

Rõ hơn về tiêu chuẩn, nhiệm vụ của người đứng đầu thôn, tổ dân phố

Quy chế xác định mỗi thôn có Trưởng thôn, mỗi tổ dân phố có Tổ trưởng tổ dân phố là người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố. Việc bầu Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố thực hiện theo quy định về thực hiện dân chủ ở cơ sở; Phó Trưởng thôn, Phó Tổ trưởng tổ dân phố do người đứng đầu lựa chọn sau khi thống nhất với Bí thư Chi bộ, Trưởng ban công tác mặt trận và được UBND cấp xã quyết định công nhận. Nhiệm kỳ của Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố là 5 năm.

Quy chế đặt ra những tiêu chuẩn tương đối cụ thể đối với Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố, Phó Trưởng thôn, Phó Tổ trưởng tổ dân phố. Người được lựa chọn phải là công dân Việt Nam cư trú thường xuyên tại địa bàn từ 21 tuổi trở lên, có đủ sức khỏe, phẩm chất đạo đức tốt, gương mẫu, có uy tín trong cộng đồng và được Nhân dân tín nhiệm. Đồng thời, phải có kiến thức, năng lực, kinh nghiệm, phương pháp vận động và tổ chức Nhân dân thực hiện các công việc tự quản cũng như nhiệm vụ do cấp ủy, chính quyền cấp xã giao.

Đáng chú ý, trong bối cảnh chuyển đổi số, Quy chế yêu cầu người giữ các chức danh này có khả năng ứng dụng công nghệ thông tin phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ, lập kế hoạch, tổng hợp, thống kê, báo cáo và thực hiện các nhiệm vụ theo quy định. Đây là yêu cầu phù hợp với xu hướng đổi mới phương thức quản trị ở cơ sở, khi hoạt động của chính quyền và cộng đồng dân cư ngày càng gắn với môi trường số.

Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố được giao vai trò chủ trì hội nghị cộng đồng dân cư; tổ chức để Nhân dân bàn, quyết định những nội dung thuộc thẩm quyền và tham gia ý kiến đối với những nội dung phải lấy ý kiến. Đồng thời, đây là lực lượng trực tiếp tổ chức thực hiện các quyết định của cộng đồng dân cư, triển khai hoạt động tự quản và phối hợp với Ban công tác mặt trận, các tổ chức chính trị - xã hội, lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở và các tổ chức tự quản khác.

Người đứng đầu thôn, tổ dân phố còn có trách nhiệm nắm tình hình đời sống cộng đồng, tập hợp và phản ánh kịp thời kiến nghị, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân; tham gia hòa giải ở cơ sở, giữ gìn đoàn kết; vận động người dân phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh, trật tự, xây dựng đời sống văn hóa và thực hiện dân chủ ở cơ sở.

Đẩy mạnh phối hợp, kết nối chính quyền với Nhân dân

Một nội dung xuyên suốt của Quy chế là xác lập mối quan hệ công tác giữa Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố với chính quyền cấp xã, chi bộ, Ban công tác mặt trận, các đoàn thể, lực lượng bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở và Nhân dân.

Theo đó, Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố chịu sự quản lý, chỉ đạo, hướng dẫn và kiểm tra của UBND cấp xã; đồng thời thường xuyên giữ mối liên hệ để triển khai các chủ trương, chính sách, văn bản chỉ đạo và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân. Những vấn đề phát sinh tại địa bàn phải được báo cáo kịp thời để góp phần giải quyết khó khăn, vướng mắc, giữ vững an ninh, trật tự.

Đối với Chi bộ, Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố chịu sự lãnh đạo của Chi bộ, phối hợp tổ chức thực hiện nhiệm vụ ở địa bàn và chấp hành nghị quyết, sự kiểm tra, giám sát của Chi bộ. Với Ban công tác mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội, yêu cầu đặt ra là phối hợp trong vận động Nhân dân tham gia các phong trào, cuộc vận động, thực hiện dân chủ ở cơ sở, nắm bắt và phản ánh tâm tư, nguyện vọng của người dân.

Quy chế cũng nhấn mạnh sự phối hợp với lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở trong nắm tình hình Nhân dân, phòng ngừa và phản ánh các vấn đề liên quan đến an ninh, trật tự, tội phạm, tệ nạn xã hội, phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ, thiên tai, dịch bệnh.

Ở chiều ngược lại, Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố phải chịu sự giám sát của Nhân dân; tổ chức công khai đầy đủ những nội dung để Nhân dân biết theo quy định của pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở. Đây là cơ chế quan trọng góp phần tăng tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và củng cố niềm tin giữa người dân với các thiết chế ở cơ sở.

Gắn xây dựng đội ngũ cơ sở với chuyển đổi số

Quy chế mới không chỉ quy định trách nhiệm mà còn quan tâm đến điều kiện thực hiện nhiệm vụ của đội ngũ Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố. Theo đó, các chức danh này được đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng phù hợp; trong đó ưu tiên kỹ năng tuyên truyền, vận động Nhân dân, hòa giải ở cơ sở, tổ chức hoạt động cộng đồng, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, sử dụng nền tảng số, cập nhật và khai thác dữ liệu, hỗ trợ người dân tiếp cận dịch vụ công trực tuyến.

Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố được hưởng chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế và các chế độ, chính sách khác theo quy định của pháp luật; đồng thời được hưởng phụ cấp hàng tháng đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố. Phó Trưởng thôn, Phó Tổ trưởng tổ dân phố được hưởng hỗ trợ hàng tháng theo nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh.

Việc quy định đồng bộ giữa tiêu chuẩn, nhiệm vụ, quyền hạn, đào tạo, bồi dưỡng và chế độ, chính sách góp phần tạo điều kiện để đội ngũ ở thôn, tổ dân phố thực hiện tốt hơn vai trò là cầu nối giữa chính quyền và Nhân dân.

Tạo nền tảng cho quản trị cơ sở hiệu lực, hiệu quả

Để Quy chế đi vào cuộc sống, Sở Nội vụ được giao làm cơ quan đầu mối theo dõi, hướng dẫn, đôn đốc, kiểm tra việc triển khai; tổng hợp khó khăn, vướng mắc và tham mưu cấp có thẩm quyền giải quyết. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch có trách nhiệm hướng dẫn thực hiện hương ước, quy ước và Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ở thôn, tổ dân phố.

UBND cấp xã giữ vai trò trực tiếp quản lý nhà nước đối với tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố; chỉ đạo, hướng dẫn, phân công nhiệm vụ, kiểm tra và tạo điều kiện để Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố thực hiện nhiệm vụ. Đồng thời, chính quyền cấp xã có trách nhiệm tuyên truyền, phổ biến Quy chế, theo dõi, kiểm tra, đôn đốc và xem xét, giải quyết hoặc kiến nghị giải quyết các phản ánh, kiến nghị liên quan đến tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và Nhân dân.

Với việc xác định rõ vị trí của thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư; đề cao dân chủ trực tiếp; phân định nhiệm vụ tự quản với nhiệm vụ hỗ trợ chính quyền; đồng thời tăng cường phối hợp, ứng dụng công nghệ thông tin và nâng cao chất lượng đội ngũ người hoạt động ở cơ sở, Quy chế mới của tỉnh Điện Biên tạo khuôn khổ pháp lý phù hợp cho hoạt động của cộng đồng dân cư trong giai đoạn mới.

Quan trọng hơn, các quy định này góp phần đưa việc thực hiện dân chủ ở cơ sở trở thành hoạt động thường xuyên, thiết thực; phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân trong xây dựng cộng đồng, giữ gìn an ninh, trật tự, bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng đời sống văn hóa. Qua đó, từng thôn, tổ dân phố tiếp tục trở thành địa bàn quan trọng để củng cố khối đại đoàn kết, tăng cường sự gắn bó giữa chính quyền với Nhân dân, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị ở cơ sở trên địa bàn tỉnh Điện Biên./.

Hải Vân