Phát huy “hạt nhân” tự quản và phối hợp của thôn, tổ dân phố trong điều kiện vận hành chính quyền địa phương 02 cấp

Ảnh minh họa.

Khung pháp lý mới: định vị lại vai trò của thôn, tổ dân phố

Thôn, tổ dân phố không phải là một cấp hành chính, mà là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư có chung địa bàn cư trú trong phạm vi một đơn vị hành chính cấp xã. Đây là nơi thực hiện dân chủ trực tiếp, rộng rãi, đồng thời là “cánh tay nối dài” để Nhân dân thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Trong bối cảnh cả nước chuyển sang vận hành chính quyền địa phương 02 cấp, khoảng cách giữa chính quyền và người dân được rút ngắn, nhưng địa bàn và khối lượng công việc của cấp xã lại mở rộng đáng kể. Do đó, vai trò trung gian, tự quản của thôn, tổ dân phố càng trở nên thiết yếu.

Điều 5 Nghị định số 185/2026/NĐ-CP là điều khoản trung tâm khi quy định toàn diện về hoạt động của thôn, tổ dân phố, được cấu trúc thành hai nhóm rõ ràng. Cách tiếp cận này khắc phục tình trạng đan xen, khó phân định giữa nhiệm vụ tự quản của cộng đồng và nhiệm vụ hỗ trợ quản lý nhà nước trước đây, qua đó vừa đề cao quyền làm chủ trực tiếp của Nhân dân, vừa bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ, thông suốt với chính quyền cơ sở.

Hai nhóm hoạt động cốt lõi

Thứ nhất, hoạt động tự quản của cộng đồng dân cư. Đây là nhóm hoạt động do cộng đồng dân cư thảo luận, quyết định và tổ chức thực hiện trên cơ sở tự nguyện, phù hợp với pháp luật, hương ước, quy ước và phong tục, tập quán của từng thôn, tổ dân phố. Theo Điều 5, hoạt động tự quản bao gồm: bàn và quyết định chủ trương, mức đóng góp để xây dựng, sửa chữa, duy tu cơ sở hạ tầng, công trình phúc lợi công cộng; thực hiện việc thu, chi và quản lý công khai, minh bạch các khoản đóng góp của Nhân dân, các nguồn kinh phí, tài sản được giao hoặc tiếp nhận từ tài trợ hợp pháp; xây dựng, sửa đổi, bổ sung hương ước, quy ước trình Ủy ban nhân dân cấp xã phê duyệt.

Cùng với đó là các hoạt động giữ gìn an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phát huy giá trị văn hóa, phong tục, tập quán tốt đẹp; bảo vệ môi trường; phòng, chống các tệ nạn xã hội; chăm lo sức khỏe cộng đồng; khuyến khích tương trợ, giúp đỡ nhau phát triển kinh tế, giảm nghèo, xây dựng đời sống văn hóa. Cộng đồng dân cư cũng tổ chức việc bầu, cho thôi làm Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố; bầu thành viên Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng; tham gia ý kiến đối với các nội dung liên quan trực tiếp đến đời sống cộng đồng theo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở.

Thứ hai, hoạt động phối hợp, hỗ trợ chính quyền địa phương cấp xã. Nhóm này được thực hiện trên cơ sở hướng dẫn của chính quyền cấp xã, phù hợp với chức năng tự quản của cộng đồng và điều kiện thực tế. Trọng tâm là tuyên truyền, vận động Nhân dân thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và các phong trào, cuộc vận động; tổng hợp, phản ánh ý kiến, nguyện vọng, kiến nghị chính đáng của Nhân dân; hỗ trợ cung cấp, trao đổi thông tin phục vụ công tác quản lý nhà nước; phối hợp công khai thông tin, tạo điều kiện để Nhân dân tiếp cận thông tin, thực hiện thủ tục hành chính và dịch vụ công.

Đáng chú ý, Điều 5 nhấn mạnh hai nội dung gắn với yêu cầu hiện đại hóa nền hành chính: tham gia, phối hợp thực hiện các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh; và hỗ trợ triển khai chuyển đổi số tại cộng đồng dân cư, hướng dẫn người dân sử dụng nền tảng số, dịch vụ công trực tuyến. Đây là điểm mới phản ánh đúng xu thế, theo đó thôn, tổ dân phố thành đầu mối để chuyển đổi số đến từng hộ dân.

Triển khai trong thực tiễn gắn với sắp xếp thôn, tổ dân phố

Việc đưa Điều 5 vào cuộc sống không tách rời quá trình sắp xếp, tổ chức lại thôn, tổ dân phố để đáp ứng yêu cầu vận hành mô hình chính quyền địa phương 02 cấp. Nghị định quy định rõ tiêu chuẩn quy mô số hộ gia đình theo từng vùng: tại Thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, thôn phải có từ 500 hộ, tổ dân phố từ 700 hộ trở lên; vùng trung du và miền núi phía Bắc, thôn từ 150 hộ, tổ dân phố từ 300 hộ trở lên; vùng đồng bằng sông Hồng, thôn từ 400 hộ, tổ dân phố từ 550 hộ trở lên, v.v. Trên cơ sở đó, các địa phương rà soát, xây dựng Đề án thành lập, sắp xếp, tổ chức lại theo trình tự, thủ tục tại Điều 12, gắn với việc lấy ý kiến Nhân dân theo quy định về thực hiện dân chủ ở cơ sở.

Bước đầu, việc phân định hai nhóm hoạt động theo Điều 5 giúp Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố xác định rõ “việc của cộng đồng” và “việc phối hợp với chính quyền”, hạn chế tình trạng hành chính hóa hoạt động tự quản. Quy chế phối hợp giữa Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố với Ban Công tác Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội cũng được chú trọng xây dựng, tạo sự thống nhất trong tổ chức hoạt động tại địa bàn.

Những khó khăn, vướng mắc

Thực tiễn thực hiện cho thấy một số vấn đề cần được quan tâm. Một là, sau sắp xếp, nhiều thôn, tổ dân phố có quy mô số hộ lớn, địa bàn rộng, dân cư phân tán, trong khi số lượng người hoạt động không chuyên trách ở mỗi thôn, tổ dân phố không quá 03 người (Trưởng thôn hoặc Tổ trưởng tổ dân phố; Bí thư Chi bộ; Trưởng Ban Công tác Mặt trận) theo Điều 14, tạo áp lực không nhỏ về khối lượng công việc.

Hai là, năng lực ứng dụng công nghệ thông tin, hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến của một bộ phận người hoạt động không chuyên trách còn hạn chế, ảnh hưởng đến nhiệm vụ hỗ trợ chuyển đổi số được giao tại Điều 5.

Ba là, việc bảo đảm công khai, minh bạch trong thu, chi các khoản đóng góp của Nhân dân ở địa bàn rộng đòi hỏi cơ chế giám sát chặt chẽ hơn.

Bốn là, quá trình kiện toàn nhân sự sau sắp xếp có nơi còn chậm, ảnh hưởng đến tính liên tục của hoạt động tự quản.

Đề xuất giải pháp trong thời gian tới

Một là, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh khẩn trương ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố phù hợp với thực tế địa phương; cụ thể hóa mức phụ cấp, mức khoán quỹ phụ cấp và chế độ kiêm nhiệm theo Điều 15, bảo đảm tương xứng với khối lượng công việc sau sắp xếp.

Hai là, đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng, ưu tiên kỹ năng tuyên truyền, vận động, hòa giải ở cơ sở, ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số, giúp đội ngũ ở thôn, tổ dân phố thực hiện tốt cả hai nhóm hoạt động.

Ba là, hoàn thiện quy chế phối hợp giữa Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố với Ban Công tác Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội; phát huy vai trò của Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng trong giám sát thu, chi, bảo đảm công khai, minh bạch.

Bốn là, tăng cường vai trò chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra của chính quyền cấp xã và cấp tỉnh; kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, đồng thời biểu dương mô hình tự quản hiệu quả để nhân rộng.

Phát huy đầy đủ vai trò tự quản và phối hợp của thôn, tổ dân phố theo tinh thần Điều 5 Nghị định số 185/2026/NĐ-CP chính là củng cố nền tảng ở cơ sở, góp phần để mô hình chính quyền địa phương 02 cấp vận hành thông suốt, gần dân, sát dân và phục vụ Nhân dân ngày càng hiệu quả./.

Nguyễn Phú