Kiểm soát quyền lực Nhà nước trong quá trình đổi mới tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay

Kết quả cho thấy kiểm soát quyền lực cần được thiết kế đồng thời với phân quyền, gắn trách nhiệm cá nhân với quyết định công vụ, kết nối giám sát của cơ quan dân cử với kiểm tra, thanh tra, kiểm toán và phản biện xã hội. Từ đó, bài viết đề xuất khung kiểm soát gồm bốn lớp: xác định thẩm quyền; kiểm soát trong bộ máy; giám sát xã hội; giải trình và khắc phục sau giám sát. Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở giảm đầu mối mà còn ở khả năng phòng ngừa lạm quyền, phát hiện sai phạm, sửa chữa kịp thời và bảo vệ quyền của người dân.

Từ khóa: kiểm soát quyền lực nhà nước; hệ thống chính trị; phân cấp, phân quyền; trách nhiệm giải trình; chính quyền địa phương hai cấp.

Abstract: The reform of the organization and operation of Vietnam’s political system during the 2025–2026 period has brought about changes in the scale of the administrative apparatus, the scope of authority, and the methods through which public power is exercised. This article employs document and legal analysis, a literature review, and comparisons of administrative data to clarify the relationship between organizational streamlining and the control of state power. The findings indicate that mechanisms for controlling power must be designed in parallel with the delegation and decentralization of authority, linking individual accountability to the performance of official duties and decisions, while integrating oversight by elected bodies with inspection, examination, auditing, and social criticism. On this basis, the article proposes a four-layer framework for power control, comprising: defining the scope of authority; internal institutional control; social oversight; and accountability and remedial action following oversight. The value of this model lies not merely in reducing the number of administrative units, but also in its capacity to prevent the abuse of power, detect violations, ensure timely corrective action, and safeguard citizens’ rights.

Keywords: Control of state power; political system; delegation and decentralization of authority; accountability; two-tier local government.

1. Đặt vấn đề

Kiểm soát quyền lực nhà nước là yêu cầu nội tại của việc tổ chức và thực thi quyền lực trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Điều 2 Hiến pháp năm 2013 xác định quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Nguyên tắc này vừa khẳng định tính thống nhất của quyền lực, vừa đòi hỏi xác lập những giới hạn và cơ chế chịu trách nhiệm đối với mỗi chủ thể được giao thẩm quyền. Khi tổ chức bộ máy thay đổi, phân định thẩm quyền, trách nhiệm giám sát và phương thức giải trình cũng phải được điều chỉnh tương ứng; nếu không, thay đổi về hình thức tổ chức có thể làm phát sinh khoảng trống kiểm soát.

Giai đoạn 2025-2026, đánh dấu bước chuyển lớn trong sắp xếp tổ chức của hệ thống chính trị. Sau sắp xếp năm 2025, cả nước có 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã, đồng thời tổ chức mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 1-7-2025. Hiến pháp được sửa đổi, bổ sung năm 2025; Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 và Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân số 121/2025/QH15 tạo thêm cơ sở pháp lý cho đổi mới quản trị, giám sát và trách nhiệm giải trình (Quốc hội, 2025a, 2025b, 2025c; Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, 2025).

Vấn đề nghiên cứu đặt ra là kiểm soát quyền lực cần được tổ chức như thế nào để vừa duy trì tính thống nhất của hệ thống chính trị, vừa bảo đảm quyền hạn được sử dụng đúng pháp luật trong mô hình tổ chức mới? Bài viết làm rõ cơ sở lý luận, nhận diện những tác động của cải cách bộ máy đối với kiểm soát quyền lực và đề xuất khung giải pháp chú trọng mối liên hệ giữa thẩm quyền, giám sát, giải trình và khắc phục sau giám sát.

2. Tổng quan nghiên cứu và phương pháp tiếp cận

Các nghiên cứu về kiểm soát quyền lực ở Việt Nam phát triển theo những hướng tương đối rõ. Trần Ngọc Đường, Nguyễn Mạnh Hùng và Huỳnh Thị Hồng Nhiên (2025) phân tích quan hệ giữa phân công và kiểm soát quyền lực trong các mô hình nhà nước pháp quyền, qua đó nhấn mạnh yêu cầu ràng buộc quyền lực bằng cơ chế thể chế và bảo vệ lợi ích của Nhân dân. Vũ Văn Nhiêm và Phan Nguyễn Phương Thảo (2025) tiếp cận nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất từ góc độ Hiến pháp, làm rõ ý nghĩa của việc phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Hai hướng nghiên cứu này cung cấp cơ sở để không đồng nhất kiểm soát với cản trở thực thi thẩm quyền.

Ở cấp địa phương, Nguyễn Thị Thiện Trí và Trần Thị Thu Hà (2025) phân tích thực trạng cơ chế kiểm soát quyền lực chính quyền địa phương gắn với tiêu chí nhà nước pháp quyền. Nguyễn Bá Chiến (2026) xem chất lượng thể chế, mức độ phân quyền thực chất, năng lực công vụ, chính quyền số và cơ chế kiểm soát quyền lực là những yếu tố quyết định chất lượng mô hình chính quyền hai cấp. Lê Thị Tươi (2026) làm rõ vai trò Hội đồng nhân dân trong kiểm soát quyền lực nhà nước ở địa phương. Các nghiên cứu đặt ra yêu cầu kết nối giám sát trong cơ quan nhà nước với cơ chế giám sát từ bên ngoài bộ máy.

Ở bình diện hệ thống chính trị, Vũ Hoàng Công (2024) nghiên cứu vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội trong kiểm soát quyền lực; công trình năm 2026 của tác giả tiếp tục bàn về hoàn thiện thể chế Đảng lãnh đạo, cầm quyền. Phạm Minh Tuấn (2026) luận giải yêu cầu nâng cao hiệu lực kiểm soát quyền lực trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Điểm chung là không tách yêu cầu xây dựng Đảng, đổi mới quản trị nhà nước và giám sát xã hội thành các quá trình hoàn toàn độc lập. Tuy nhiên, cần cụ thể hóa hơn sự kết nối giữa các cơ chế ấy khi ranh giới nhiệm vụ và cấu trúc đơn vị hành chính thay đổi nhanh.

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, chủ yếu gồm: (i) phân tích quy phạm để xác định thẩm quyền và cơ chế kiểm soát; (ii) tổng quan, đối chiếu các kết quả nghiên cứu đã công bố; so sánh trước và sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 bằng số liệu chính thức; (iii) tổng hợp logic để xây dựng khung kiểm soát có thể áp dụng khi đánh giá thực thi công vụ. Số liệu về quy mô đơn vị hành chính chỉ phản ánh mức độ thay đổi cấu trúc tổ chức, không phải bằng chứng trực tiếp về hiệu lực kiểm soát quyền lực. Bài viết không sử dụng số liệu khảo sát tự thu thập hoặc suy đoán về số vụ vi phạm.

3. Cơ sở lý luận về kiểm soát quyền lực nhà nước trong hệ thống chính trị

a) Nội hàm và mục tiêu của kiểm soát quyền lực nhà nước

Quyền lực nhà nước là quyền lực công được thiết lập và thực hiện thông qua các cơ quan, chức danh theo Hiến pháp và pháp luật. Kiểm soát quyền lực nhà nước có thể hiểu là tổng thể nguyên tắc, thiết chế, quy trình và phương thức nhằm bảo đảm quyền lực được trao đúng chủ thể, được sử dụng đúng mục đích, trong phạm vi thẩm quyền, có thể bị xem xét và phải chịu trách nhiệm khi phát sinh vi phạm. Nội dung kiểm soát không dừng ở phát hiện và xử lý hành vi sai trái mà còn bao gồm ngăn ngừa xung đột lợi ích, minh bạch thông tin, bảo đảm khả năng kiểm tra và sửa chữa hậu quả của quyết định công vụ (Trần Ngọc Đường và cộng sự, 2025; Vũ Văn Nhiêm và Phan Nguyễn Phương Thảo, 2025).

Có thể phân biệt ba chức năng của kiểm soát. Kiểm soát trước quyết định đặt ra giới hạn thẩm quyền, chuẩn mực lựa chọn phương án và yêu cầu công khai; kiểm soát trong quá trình thực hiện theo dõi việc tuân thủ thủ tục, tiến độ, nguồn lực và đạo đức công vụ; kiểm soát sau quyết định đánh giá kết quả, giải quyết khiếu nại, kết luận giám sát và trách nhiệm khắc phục. Ba chức năng có tính liên thông: nếu thiếu quy định về trách nhiệm từ đầu, hậu kiểm khó quy trách nhiệm; nếu thiếu hậu kiểm, công khai trước quyết định có thể chỉ mang tính hình thức.

b) Quan hệ giữa nguyên tắc quyền lực thống nhất và các kênh kiểm soát

Trong điều kiện Việt Nam, nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất không loại trừ yêu cầu phân định rành mạch quyền hạn và tổ chức kiểm soát có thực chất. Phân công nhằm xác lập chủ thể có trách nhiệm ra quyết định; phối hợp nhằm giải quyết công việc vượt qua ranh giới ngành, cấp; kiểm soát nhằm ngăn việc sử dụng thẩm quyền không đúng hoặc vượt quá giới hạn được giao. Ba yếu tố chỉ phát huy tác dụng khi được thể chế hóa trong quy trình lập pháp, hành pháp, tư pháp và trong hoạt động của chính quyền địa phương. Nghị quyết số 27-NQ/TW nhấn mạnh việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân (Ban Chấp hành Trung ương, 2022a).

Cũng cần phân biệt kiểm soát quyền lực nhà nước với kiểm tra, giám sát, kỷ luật trong Đảng. Hai hệ thống có cơ sở, chủ thể, trình tự và hậu quả pháp lý khác nhau, nhưng liên hệ chặt chẽ trong thực tiễn lãnh đạo, quản lý. Đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền đòi hỏi chủ trương của Đảng được thể chế hóa bằng pháp luật, đồng thời tránh thay thế trách nhiệm pháp lý của cơ quan nhà nước bằng trách nhiệm nội bộ tổ chức. Nghị quyết số 28-NQ/TW và nghiên cứu của Vũ Hoàng Công (2026) gợi mở cách tiếp cận dựa trên sự rõ ràng về phương thức lãnh đạo, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân và kiểm tra việc thực hiện (Ban Chấp hành Trung ương, 2022b).

c) Tiêu chí đánh giá hiệu lực kiểm soát quyền lực

Khả năng kiểm soát quyền lực nên được đánh giá bằng các tiêu chí có thể quan sát, thay vì chỉ dựa trên số lượng văn bản ban hành hoặc số cuộc kiểm tra. Trước hết là tính xác định của thẩm quyền: mỗi nhiệm vụ quan trọng có chủ thể quyết định, chủ thể kiểm tra và quy tắc phối hợp rõ ràng. Tiếp theo là khả năng truy vết: hồ sơ công vụ phản ánh căn cứ, người quyết định, ý kiến tham mưu và tiến độ xử lý. Thứ ba, là mức độ tiếp cận thông tin và khả năng tham gia giám sát của cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc và người dân. Sau cùng là hiệu lực khắc phục: kiến nghị giám sát phải dẫn đến phản hồi, điều chỉnh và xác định trách nhiệm khi cần thiết. Đây là bộ tiêu chí phân tích được đề xuất trong bài, chưa phải bộ chỉ số đã được kiểm định bằng điều tra thực nghiệm.

4. Thay đổi tổ chức và thể chế kiểm soát quyền lực giai đoạn 2022-2026

a) Đổi mới phương thức lãnh đạo gắn với phân định trách nhiệm

Nghị quyết số 18-NQ/TW năm 2017 đặt ra định hướng sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; Nghị quyết số 28-NQ/TW năm 2022 tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng đối với hệ thống chính trị. Hai hướng đổi mới bổ sung cho nhau: tinh gọn tổ chức cần thay đổi cách thức lãnh đạo và phối hợp; đổi mới lãnh đạo phải được phản ánh trong cơ chế phân định, giao nhiệm vụ và chịu trách nhiệm của từng cơ quan, cá nhân. Nếu chỉ hợp nhất đầu mối mà chưa quy định lại quy trình phối hợp và kiểm tra, nguy cơ chồng chéo thẩm quyền có thể chuyển từ quan hệ giữa các cơ quan sang quan hệ giữa các đơn vị nội bộ (Ban Chấp hành Trung ương, 2017, 2022b).

b) Quy mô sắp xếp đơn vị hành chính và hàm ý đối với giám sát

Theo số liệu công khai của cơ quan nhà nước, số đơn vị hành chính cấp tỉnh giảm từ 63 xuống 34, tương ứng giảm 29 đơn vị; số đơn vị hành chính cấp xã giảm từ 10.035 xuống 3.321, tương ứng giảm 6.714 đơn vị, tỷ lệ 66,91%. Nghị quyết số 202/2025/QH15 quy định việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh; Luật số 72/2025/QH15 xác lập tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Dữ liệu trong Bảng 1 phản ánh thay đổi cấu trúc hành chính ở thời điểm sắp xếp năm 2025, không biểu thị mức giảm tương ứng về nhân sự hoặc chi ngân sách (Quốc hội, 2025b, 2025c; Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, 2025).

Bảng 1. Quy mô đơn vị hành chính trước và sau sắp xếp năm 2025

Nguồn: Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (2025); tính mức giảm từ số liệu công bố.

Quy mô đơn vị quản lý rộng hơn và địa bàn phục vụ lớn hơn đòi hỏi phương thức giám sát cũng phải thích ứng. Khi cấp xã thực hiện thêm nhiệm vụ, cơ quan giám sát cần có thông tin đủ chi tiết theo lĩnh vực, thẩm quyền và địa bàn để phát hiện kịp thời nguy cơ quá tải, sai lệch trong thực thi hoặc chuyển trách nhiệm không rõ ràng. Cùng lúc, việc không còn tổ chức cấp huyện trong cấu trúc chính quyền địa phương đặt ra yêu cầu thiết kế lại các tuyến báo cáo, hướng dẫn nghiệp vụ và theo dõi thực hiện kiến nghị giữa cấp tỉnh và cấp xã. Đây là yêu cầu tổ chức, chưa phải kết luận rằng mô hình mới kém hoặc tốt hơn mô hình cũ.

c) Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý của hoạt động giám sát và giải trình

Hiến pháp được sửa đổi, bổ sung năm 2025 tạo cơ sở hiến định cho mô hình đơn vị hành chính hai cấp. Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 đặt trách nhiệm giải trình gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực ngay trong các nguyên tắc tổ chức và hoạt động. Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân số 121/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1-3-2026, cập nhật khung pháp lý về giám sát của cơ quan dân cử. Những thay đổi này làm rõ yêu cầu để việc giao thêm thẩm quyền cho địa phương đi cùng cơ chế giám sát, theo dõi kết luận và điều kiện bảo đảm thực hiện (Quốc hội, 2025a, 2025c, 2025d).

Ở phương diện kiểm soát quyền lực theo từng lĩnh vực, Quy định số 114-QĐ/TW năm 2023 tập trung vào công tác cán bộ; Quy định số 131-QĐ/TW và 132-QĐ/TW năm 2023 lần lượt điều chỉnh kiểm soát quyền lực trong kiểm tra, giám sát, kỷ luật đảng, thanh tra, kiểm toán và trong điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án. Quy định số 178-QĐ/TW năm 2024 hướng vào công tác xây dựng pháp luật; Quy định số 189-QĐ/TW năm 2024 điều chỉnh quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công. Nghị quyết số 05-NQ/TW ngày 7-4-2026 tiếp tục đặt yêu cầu đổi mới, nâng cao hiệu lực công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật đảng (Bộ Chính trị, 2023a, 2023b, 2023c, 2024a, 2024b; Ban Chấp hành Trung ương, 2026).

5. Những vấn đề đặt ra đối với kiểm soát quyền lực nhà nước trong mô hình tổ chức mới

a) Khoảng trống giữa thẩm quyền được giao và năng lực thực hiện

Phân cấp, phân quyền làm tăng tính chủ động của chính quyền cấp dưới, song chỉ đạt hiệu quả khi đi kèm nguồn lực, kỹ năng, dữ liệu và quyền truy cập thông tin tương ứng. Khi một nhiệm vụ được chuyển xuống nhưng hướng dẫn chuyên môn, khả năng xử lý hồ sơ hoặc nguồn nhân lực chưa đáp ứng, người thực thi có thể phải xin ý kiến nhiều cấp, làm mờ ranh giới giữa cơ quan quyết định và cơ uant ham mưu. Nguyễn Bá Chiến (2026) xem năng lực quản trị, chất lượng nhân lực công và phân bổ nguồn lực là điều kiện then chốt của mô hình hai cấp. Vì vậy, kiểm soát quyền lực cần xem xét cả tính hợp pháp của quyết định và điều kiện thực tế để thực hiện nhiệm vụ được giao.

b) Nguy cơ tập trung quyết định nhưng phân tán trách nhiệm

Khi sáp nhập các đầu mối tổ chức, phạm vi công việc của một chức danh hoặc đơn vị có thể mở rộng. Nếu quy chế làm việc chỉ quy định quyền ký mà không xác định rõ trách nhiệm tham mưu, tham vấn, kiểm tra và công khai hồ sơ, cơ chế kiểm soát dễ phụ thuộc quá nhiều vào một cá nhân. Mặt khác, quy trình có quá nhiều ý kiến phối hợp nhưng không xác định người chịu trách nhiệm cuối cùng lại tạo ra trạng thái trách nhiệm phân tán. Cần nhìn nhận hai biểu hiện này là rủi ro thể chế phải phòng ngừa trong cải cách, không phải nhận định đồng loạt về mọi cơ quan sau sắp xếp.

c) Tính độc lập tương đối và khả năng theo đuổi kết luận giám sát

Hoạt động giám sát có thể được đánh giá bằng số chuyên đề, phiên chất vấn hoặc kiến nghị ban hành; song các đại lượng ấy chưa phản ánh đầy đủ chất lượng. Vấn đề thực chất là cơ quan, tổ chức có thẩm quyền giám sát có tiếp cận được tài liệu cần thiết, lựa chọn được nội dung quan trọng, duy trì được việc đôn đốc thực hiện và công khai kết quả theo quy định hay không. Lê Thị Tươi (2026) cho thấy vai trò của Hội đồng nhân dân là một thành tố của cơ chế kiểm soát quyền lực tại địa phương. Trong bối cảnh hai cấp, sự gắn kết giữa giám sát của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh và cấp xã càng cần được quy định bằng kế hoạch, dữ liệu và trách nhiệm phản hồi cụ thể.

d) Khả năng tiếp nhận và sử dụng thông tin từ người dân, xã hội

Kiểm soát xã hội có lợi thế phát hiện vấn đề từ quá trình thụ hưởng dịch vụ công, nhưng thông tin phản ánh có thể bị gián đoạn nếu cơ chế tiếp nhận không thống nhất, đầu mối xử lý thay đổi hoặc thiếu thông báo kết quả. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội tham gia giám sát, phản biện cần được tiếp cận thông tin và có cơ chế theo dõi việc giải quyết kiến nghị. Vũ Hoàng Công (2024) nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm vai trò kiểm soát quyền lực của các tổ chức này. Trong thực tiễn, giá trị của giám sát xã hội phụ thuộc vào sự tiếp nhận có trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền, chứ không chỉ vào số lượng cuộc giám sát đã thực hiện.

e) Sự phân mảnh dữ liệu và hạn chế đo lường kết quả kiểm soát

Hồ sơ về quy hoạch, ngân sách, đầu tư công, đất đai, giải quyết thủ tục hành chính, kết luận thanh tra và thực hiện kiến nghị giám sát thường được hình thành ở nhiều hệ thống quản lý. Khi dữ liệu thiếu tính liên thông hoặc phân quyền truy cập chưa rõ, chủ thể giám sát khó đối chiếu diễn biến của một quyết định từ khâu đề xuất đến kết quả cuối cùng. Công nghệ số có thể giúp truy vết nhưng không tự bảo đảm tính đúng đắn của dữ liệu hoặc trách nhiệm của người nhập, phê duyệt và sử dụng thông tin. Vì vậy, đổi mới kiểm soát quyền lực phải song hành với chuẩn hóa dữ liệu, quy định công khai và cơ chế bảo vệ thông tin thuộc phạm vi hạn chế tiếp cận.

6. Định hướng hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước

Để tạo sự liên thông giữa tổ chức quyền lực và giám sát quyền lực, bài viết đề xuất khung phân tích bốn lớp thể hiện tại Hình 1. Đây là mô hình khái quát do tác giả xây dựng từ nguyên tắc hiến định, yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo, thể chế giám sát của cơ quan nhà nước và những kết quả nghiên cứu liên quan; mô hình có tính đề xuất, không phải sơ đồ tổ chức chính thức của một cơ quan nhà nước. Các lớp cần vận hành đồng thời, có thông tin phản hồi và đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt.

a) Phân định thẩm quyền và thiết lập trách nhiệm giải trình từ đầu

Mọi nhiệm vụ phân cấp, phân quyền cần đi kèm một bảng xác định tối thiểu: cơ quan quyết định; cơ uant ham mưu; cơ quan phối hợp; chủ thể giám sát; thời hạn xử lý; nguồn lực và dữ liệu được cung cấp; phương thức công khai; đầu mối tiếp nhận khiếu nại, phản ánh. Với các lĩnh vực có rủi ro cao như quản lý đất đai, quy hoạch, tài sản công và tuyển dụng cán bộ, cần xác định thêm những trường hợp phải lấy ý kiến phản biện, giải trình hoặc công khai lý do lựa chọn phương án. Thiết kế này làm rõ trách nhiệm ngay trước khi quyền lực được sử dụng và giảm nguy cơ chuyển trách nhiệm khi có kết luận sai phạm.

b) Tổ chức kiểm soát quyền lực gắn với những khâu có rủi ro cao

Cần xây dựng danh mục rủi ro theo nhóm quyết định có ảnh hưởng lớn đến ngân sách, tài sản công, cơ hội tiếp cận nguồn lực và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Việc nhận diện rủi ro không đồng nghĩa với quy kết có vi phạm, mà nhằm lựa chọn mức độ kiểm tra, thẩm định và công khai phù hợp. Đối với công tác cán bộ, tập trung vào hồ sơ, tiêu chuẩn, quy trình lựa chọn và thẩm quyền quyết định. Đối với xây dựng pháp luật, cần bảo đảm quy trình lấy ý kiến, đánh giá tác động và kiểm tra tính thống nhất; với đầu tư và tài sản công, chú trọng tiêu chí lựa chọn, xung đột lợi ích, nghiệm thu và quyết toán (Bộ Chính trị, 2023a, 2024a, 2024b).

c) Nâng cao chất lượng giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân

Nâng cao hiệu quả giám sát trước hết đòi hỏi chuyển trọng tâm từ số lượng hoạt động sang chất lượng lựa chọn vấn đề và kết quả thực hiện kiến nghị. Chương trình giám sát cần dựa trên các lĩnh vực có nhiều phản ánh của cử tri, những quyết định tác động lớn đến nguồn lực công và các nhiệm vụ vừa được phân quyền. Trong hoạt động chất vấn, cần xác định rõ nội dung cam kết, cơ quan hoặc cá nhân chịu trách nhiệm và mốc thời gian báo cáo. Luật số 121/2025/QH15 tạo cơ sở để cập nhật quy trình giám sát; hiệu quả thực hiện tiếp tục phụ thuộc vào năng lực chuyên môn, chất lượng thông tin và việc theo dõi đến cùng kết luận sau giám sát (Quốc hội, 2025d; Lê Thị Tươi, 2026).

Ở địa phương, cần phát triển cơ chế phối hợp giám sát giữa Hội đồng nhân dân cấp tỉnh và cấp xã theo phạm vi thẩm quyền. Những vấn đề liên xã hoặc vượt khả năng xử lý của cấp xã phải có tuyến báo cáo và cơ quan tiếp nhận minh bạch; trong khi những kiến nghị thuộc thẩm quyền cấp xã cần được theo dõi ngay tại địa bàn. Việc tổ chức các nhóm thông tin chuẩn về giải quyết thủ tục hành chính, chi đầu tư, thực hiện kết luận giám sát và phản ánh cử tri sẽ hỗ trợ việc so sánh giữa các đơn vị có điều kiện tương đồng, song cần chú ý đặc điểm địa bàn để tránh đánh giá giản đơn.

d) Gắn kiểm tra, giám sát của Đảng với kiểm soát bằng pháp luật

Nghị quyết số 05-NQ/TW năm 2026 đặt yêu cầu đổi mới công tác kiểm tra, giám sát, kỷ luật đảng. Để tăng hiệu lực thực hiện, quy chế phối hợp cần quy định cách thức chuyển thông tin vi phạm, kết quả kiểm tra và kiến nghị xử lý giữa tổ chức đảng, cơ quan thanh tra, kiểm toán và cơ quan có thẩm quyền nhà nước theo đúng khuôn khổ pháp luật. Không thể thay thế hoạt động tố tụng hoặc trách nhiệm hành chính, dân sự bằng kết luận kỷ luật nội bộ; ngược lại, kết quả xử lý pháp lý cũng cần được xem xét trong công tác quản lý, đánh giá cán bộ khi có căn cứ (Ban Chấp hành Trung ương, 2026; Bộ Chính trị, 2023b, 2023c).

e) Phát huy giám sát và phản biện xã hội theo hướng có thể kiểm chứng

Giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội và Nhân dân cần được tổ chức theo vấn đề và quyền lợi cụ thể, nhất là ở những lĩnh vực gắn trực tiếp với đời sống như thủ tục hành chính, đất đai, hạ tầng, giáo dục, y tế và an sinh xã hội. Mỗi kiến nghị phải xác định được cơ quan có thẩm quyền giải quyết, thời hạn phản hồi và kết quả xử lý có thể kiểm chứng. Công khai thông tin cần thực hiện với cách trình bày dễ tra cứu, dễ hiểu, không chỉ đưa lên cổng điện tử một lượng lớn tài liệu khó sử dụng. Việc này phù hợp với vai trò giám sát, phản biện xã hội được nghiên cứu trong các công trình của Vũ Hoàng Công (2024).

f) Đo lường kết quả bằng khả năng phòng ngừa, phát hiện và khắc phục

Một hệ thống chỉ tiêu theo dõi hiệu quả kiểm soát quyền lực có thể gồm bốn nhóm. Nhóm thứ nhất phản ánh tính rõ ràng của thẩm quyền, chẳng hạn tỷ lệ nhiệm vụ có quy trình giao trách nhiệm và đầu mối giám sát. Nhóm thứ hai phản ánh khả năng phát hiện rủi ro: tỷ lệ hồ sơ được kiểm tra theo tiêu chí, tỷ lệ kiến nghị phát sinh từ rà soát chủ động. Nhóm thứ ba phản ánh khả năng giải trình và tiếp cận thông tin: thời hạn trả lời, mức độ cung cấp kết quả xử lý. Nhóm cuối phản ánh hiệu lực khắc phục: tỷ lệ kiến nghị được thực hiện đúng hạn và tỷ lệ sai sót lặp lại. Các chỉ tiêu cần được chuẩn hóa phương pháp tính trước khi áp dụng, tránh chạy theo số lượng và không sử dụng cơ học để xếp hạng đơn vị.

7. Kết luận

Đổi mới tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị ở Việt Nam giai đoạn 2025–2026 tạo ra điều kiện mới để nâng cao hiệu lực quản trị và kiểm soát quyền lực nhà nước, đồng thời đặt ra yêu cầu tái thiết kế các quan hệ thẩm quyền, giám sát và giải trình. Số lượng đơn vị hành chính giảm đáng kể là bằng chứng về quy mô cải cách tổ chức, nhưng không tự nó chứng minh hiệu quả kiểm soát quyền lực tăng lên. Hiệu quả ấy cần được kiểm chứng ở tính rõ ràng của quyết định, khả năng phát hiện rủi ro, tính minh bạch, mức độ thực hiện kết luận giám sát và chất lượng phục vụ người dân.

Kiểm soát quyền lực nhà nước trong giai đoạn mới cần được bảo đảm đồng thời từ bên trong bộ máy, qua các thiết chế giám sát của Nhà nước và thông qua sự tham gia của Nhân dân. Trọng tâm là phân cấp gắn với nguồn lực và trách nhiệm, kiểm tra đúng trọng điểm, bảo đảm giám sát có kết quả khắc phục, kết nối thông tin giữa các thiết chế và phát huy giám sát xã hội có thể kiểm chứng. Bốn lớp kiểm soát đề xuất trong bài cung cấp khung nghiên cứu để tiếp tục đánh giá thực nghiệm hoạt động của hệ thống chính trị sau sắp xếp, góp phần cụ thể hóa yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.

Tài liệu tham khảo

1. Ban Chấp hành Trung ương (2017). Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25-10-2017 về một số vấn đề tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ [truy cập]

2. Ban Chấp hành Trung ương (2022a). Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9-11-2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ [truy cập]

3. Ban Chấp hành Trung ương (2022b). Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 17-11-2022 về tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng đối với hệ thống chính trị trong giai đoạn mới. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ [truy cập]

4. Ban Chấp hành Trung ương (2026). Nghị quyết số 05-NQ/TW ngày 7-4-2026 về đổi mới, nâng cao hiệu lực công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật đảng. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ [truy cập]

5. Bộ Chính trị (2023a). Quy định số 114-QĐ/TW ngày 11-7-2023 về kiểm soát quyền lực và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác cán bộ. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ [truy cập]

6.Bộ Chính trị (2023b). Quy định số 131-QĐ/TW ngày 27-10-2023 về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác kiểm tra, giám sát, thi hành kỷ luật đảng và trong hoạt động thanh tra, kiểm toán. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ [truy cập]

7. Bộ Chính trị (2023c). Quy định số 132-QĐ/TW ngày 27-10-2023 về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ [truy cập]

8. Bộ Chính trị (2024a). Quy định số 178-QĐ/TW ngày 27-6-2024 về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác xây dựng pháp luật. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ [truy cập]

9.Bộ Chính trị (2024b). Quy định số 189-QĐ/TW ngày 8-10-2024 về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ [truy cập]

10. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (2025). Đề xuất danh mục và mã số 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh mới (20-6-2025). https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/ [truy cập]

11. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ [truy cập]

12. Lê Thị Tươi (2026). Vai trò của Hội đồng nhân dân trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở địa phương. Tạp chí Lý luận chính trị, 580, 144–151. https://doi.org/10.70786/LLCT.580.2026.104

13. Nguyễn Bá Chiến (2026). Những yếu tố quy định chất lượng, hiệu quả mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Tạp chí Lý luận chính trị, 581, 20–28. https://doi.org/10.70786/LLCT.581.2026.145

14. Nguyễn Thị Thiện Trí và Trần Thị Thu Hà (2025). Thực trạng kiểm soát quyền lực chính quyền địa phương Việt Nam trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam, 06(190), 103–114. https://doi.org/10.70236/tckhplvn.279

15. Phạm Minh Tuấn (2026). Nâng cao hiệu lực, hiệu quả kiểm soát quyền lực trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Tạp chí Lý luận chính trị, 576 (2-2026). https://lyluanchinhtri.vn/ [truy cập]

16. Quốc hội (2025a). Nghị quyết số 203/2025/QH15 ngày 16-6-2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/ [truy cập]

17. Quốc hội (2025b). Nghị quyết số 202/2025/QH15 ngày 12-6-2025 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh. https://vanban.chinhphu.vn/ [truy cập]

18. Quốc hội (2025c). Luật số 72/2025/QH15 ngày 16-6-2025 về tổ chức chính quyền địa phương. https://vanban.chinhphu.vn/ [truy cập]

19. Quốc hội (2025d). Luật số 121/2025/QH15 ngày 10-12-2025 về hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân. https://vanban.chinhphu.vn/ [truy cập]

20. Trần Ngọc Đường, Nguyễn Mạnh Hùng và Huỳnh Thị Hồng Nhiên (2025). Phân công và kiểm soát quyền lực nhà nước trong nhà nước pháp quyền tư sản và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam, 06(190), 1–12. https://doi.org/10.70236/tckhplvn.270

21. Vũ Hoàng Công (2024). Hoàn thiện cơ chế pháp lý để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội tham gia kiểm soát quyền lực chính trị. Tạp chí Lý luận chính trị, 558. https://lyluanchinhtri.vn/ [truy cập]

23. Vũ Hoàng Công (2026). Hoàn thiện thể chế Đảng lãnh đạo, cầm quyền. Tạp chí Lý luận chính trị, 584, 10–16. https://doi.org/10.70786/LLCT.584.2026.49

24. Vũ Văn Nhiêm và Phan Nguyễn Phương Thảo (2025). Nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam, 06(190), 13–25. https://doi.org/10.70236/tckhplvn.271

TS Hoàng Văn Tú - Học viện Cán bộ Thành phố Hồ Chí Minh