“Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” - từ “Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất” đến “Ngày Văn hóa Việt Nam”

1. Từ dấu mốc lịch sử năm 1946 đến chủ trương phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới

Xuyên suốt quá trình lịch sử dân tộc, văn hóa luôn giữ vai trò quan trọng đối với sự hình thành bản sắc, bản lĩnh và sức mạnh tinh thần của con người Việt Nam. Nhận thức sâu sắc điều đó, ngay trước khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Đảng đã ban hành Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 với ba nguyên tắc cốt lõi là dân tộc hóa, đại chúng hóa và khoa học hóa. Văn kiện mang tính cương lĩnh này đã đặt nền móng tư tưởng vững chắc cho đường lối xây dựng nền văn hóa mới, khẳng định văn hóa phải gắn bó với vận mệnh dân tộc, phục vụ nhân dân và hướng tới tiến bộ xã hội.

Tiếp nối tư tưởng đó, tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất diễn ra ngày 24/11/1946 tại Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra luận điểm mang tính định hướng chiến lược với tư tưởng “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”, thể hiện nhận thức sâu sắc về mối quan hệ giữa văn hóa với chính trị, kinh tế và đời sống xã hội. Văn hóa không chỉ là hoạt động sáng tạo nghệ thuật hay thỏa mãn nhu cầu giải trí tinh thần mà còn góp phần hình thành nhân cách, định hướng hành vi, bồi dưỡng lý tưởng và khơi dậy sức mạnh của con người trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ đất nước.

Tư tưởng ấy tiếp tục được kế thừa và cụ thể hóa trong đường lối phát triển văn hóa của Đảng qua các thời kỳ. Nếu như Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII năm 1998 xác định phương hướng xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc thì đến Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI tiếp tục có sự phát triển vượt bậc. Nghị quyết đặt nhiệm vụ xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong mối quan hệ trực tiếp với mục tiêu phát triển bền vững đất nước. Qua đó khẳng định, xây dựng văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững.

Tiếp đó, Kết luận số 76-KL/TW, ngày 04/6/2020 của Bộ Chính trị tiếp tục yêu cầu thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW, tập trung khắc phục những hạn chế, bất cập trong xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam. Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc ngày 24/11/2021, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp tục đưa ra thông điệp "Văn hóa là hồn cốt của dân tộc, nói lên bản sắc của dân tộc, văn hóa còn thì dân tộc còn"; đồng thời yêu cầu chấn hưng, phát triển văn hóa và xây dựng con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu thời kỳ mới.

Đặc biệt, ngày 07/01/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam. Văn kiện mang tính chiến lược xác định phát triển văn hóa, con người không chỉ là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng mà còn là động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh, bền vững đất nước. Nghị quyết cũng nhấn mạnh yêu cầu gắn kết các giá trị văn hóa với toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường đến quốc phòng, an ninh và đối ngoại; phát huy sức mạnh văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt là việc thống nhất chọn ngày 24/11 hằng năm là "Ngày Văn hóa Việt Nam" theo Nghị quyết số 80-NQ/TW. Ngày 24/4/2026, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó quy định ngày 24 tháng 11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam; người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương. Đây không đơn thuần là việc bổ sung một ngày nghỉ, mà còn thể hiện sự quan tâm đến quyền tiếp cận, sáng tạo và thụ hưởng văn hóa của nhân dân; đồng thời tạo thêm điều kiện để các giá trị văn hóa được lan tỏa sâu rộng trong đời sống.

Nhìn lại chặng đường 80 năm, có thể thấy tư tưởng “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn là định hướng có giá trị lâu dài. Từ Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 1946 đến Nghị quyết số 80-NQ/TW năm 2026 là quá trình kế thừa, bổ sung và phát triển tư duy về văn hóa, đáp ứng yêu cầu mới của đất nước.

2. Nhận diện những quan điểm sai trái, lệch lạc về văn hóa Việt Nam

Trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng, sự phát triển bùng nổ của internet và mạng xã hội đã mở rộng không gian giao lưu, sáng tạo và tiếp nhận văn hóa. Tuy nhiên, bên cạnh những thông tin có giá trị, vẫn xuất hiện những cách nhìn phiến diện, thiếu căn cứ, thậm chí xuyên tạc lịch sử và phủ nhận các giá trị văn hóa dân tộc. Một số nội dung lợi dụng những hạn chế trong đời sống văn hóa để đưa ra kết luận cực đoan, gây hoài nghi về vai trò của văn hóa và chủ trương phát triển văn hóa của Việt Nam.

Trước hết, cần bác bỏ luận điệu cho rằng văn hóa truyền thống Việt Nam lạc hậu, bảo thủ, không còn phù hợp với xã hội hiện đại. Những nhận định này thường cố tình đánh tráo khái niệm, lấy một vài phong tục lỗi thời, hiện tượng mê tín dị đoan hay tập quán thiếu văn minh hoặc biểu hiện tiêu cực trong đời sống để quy chụp, đánh giá toàn bộ nền văn hóa dân tộc. Đây là cách nhìn thiếu tính lịch sử và hoàn toàn thiếu tính khách quan. Thực tiễn hàng nghìn năm dựng nước và giữ ước đã chứng minh: Văn hóa Việt Nam là kết tinh của dòng chảy lịch sử dân tộc, được hình thành phát triển hàng nghìn năm, được bồi đắp bởi truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết, lòng nhân ái, ý chí tự lực, tự cường và tinh thần hiếu học. Những giá trị đó đã góp phần tạo nên bản lĩnh dân tộc trong quá trình dựng nước và giữ nước.

Trong nhận thức và hành động, cần phân định rạch ròi giữa giá trị truyền thống tốt đẹp cần kế thừa với những hủ tục, tập quán cần loại bỏ. Bảo tồn văn hóa không có nghĩa là duy trì mọi yếu tố của quá khứ, mà phải biết chọn lọc, phát huy những giá trị tích cực, đồng thời cải tạo, xóa bỏ những yếu tố kìm hãm sự phát triển. Do đó, việc cố tình lấy một vài hiện tượng tiêu cực để phủ nhận toàn bộ bản sắc văn hóa Việt Nam là sự khái quát thiếu căn cứ.

Một quan điểm khác cho rằng văn hóa chỉ là lĩnh vực tinh thần, không trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế, do đó cần ưu tiên kinh tế và công nghệ trước, còn văn hóa có thể đầu tư sau. Cách nhìn này chưa nhận thức đầy đủ mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa với các lĩnh vực của đời sống xã hội. Nghị quyết số 33-NQ/TW đã nhấn mạnh yêu cầu xây dựng văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội. Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW tiếp tục xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Thực tiễn cho thấy, văn hóa không chỉ kiến tạo chuẩn mực đạo đức, nhân cách và chất lượng nguồn nhân lực mà còn trực tiếp sản sinh ra giá trị vật chất thông qua du lịch, điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, thiết kế, xuất bản và các ngành công nghiệp sáng tạo. Một nền kinh tế thiếu nền tảng văn hóa sẽ khó bảo đảm sự phát triển bền vững, bởi tăng trưởng vật chất không thể thay thế các chuẩn mực đạo đức, trách nhiệm xã hội và đời sống tinh thần của con người.

Bên cạnh đó, vẫn còn có những quan điểm đồng nhất hội nhập quốc tế với việc tiếp nhận nguyên vẹn các sản phẩm, lối sống và hệ giá trị từ bên ngoài; ngược lại, cũng có cách nhìn khép kín, cho rằng bảo vệ bản sắc dân tộc đồng nghĩa với hạn chế giao lưu văn hóa. Cả hai cách tiếp cận nếu tuyệt đối hóa đều chưa phù hợp với quy luật vận động của văn hóa. Bản sắc dân tộc không phải là sự khép kín hay bất biến, mà được gìn giữ và phát triển thông qua quá trình giao lưu, tiếp biến có chọn lọc. Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đặt ra yêu cầu xử lý hài hòa mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển. Đây chính là cơ sở để khẳng định hội nhập phải đi đôi với giữ gìn bản sắc, tiếp thu tinh hoa nhân loại nhưng không đánh mất những giá trị cốt lõi của dân tộc.

Đáng chú ý, trên không gian mạng hiện nay, một số thông tin sử dụng thủ đoạn tinh vi như cắt ghép hình ảnh, trích dẫn không đầy đủ, tư liệu thiếu kiểm chứng hoặc diễn giải sai bối cảnh lịch sử để tạo ra nhận định tiêu cực về văn hóa Việt Nam. Có nội dung khai thác những bất cập trong quản lý lễ hội, bảo tồn di sản, hoạt động nghệ thuật hoặc ứng xử xã hội rồi quy kết thành bản chất của cả nền văn hóa. Cũng có trường hợp lợi dụng sự khác biệt về phong tục, tín ngưỡng, tôn giáo và văn hóa giữa các cộng đồng để tạo ra cách nhìn đối lập, thiếu thiện chí.

Trước thực trạng này, cần phân định rạch ròi giữa phản biện xã hội mang tính xây dựng với những hành vi chống phá có chủ đích: Không đánh đồng các ý kiến trái chiều với những nhận định sai trái, bởi những đóng góp tâm huyết, có căn cứ là động lực cần thiết để nhận diện hạn chế và hoàn thiện chính sách văn hóa. Ngược lại, đối với những thông tin bịa đặt, xuyên tạc sự thật, cố tình bóp méo lịch sử hoặc kích động chia rẽ cộng đồng cần được kiểm chứng, đính chính và xử lý theo quy định pháp luật. Đây là yêu cầu quan trọng trong bảo vệ môi trường văn hóa lành mạnh và bảo đảm quyền tiếp cận thông tin chính xác của người dân.

3. Đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái phải dựa trên sự thật và thực tiễn

Trước những biểu hiện xuyên tạc, phủ nhận giá trị văn hóa dân tộc, việc đấu tranh phản bác cần được tiến hành bằng lập luận khoa học, căn cứ lịch sử, văn kiện chính thức và dẫn chứng thực tiễn. Không thể chỉ sử dụng những lời khẳng định chung chung hoặc cảm tính để giải quyết các vấn đề có tính chất phức tạp.

Thứ nhất, cần làm rõ giá trị lịch sử và tư tưởng của Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946. Trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập, còn phải đối mặt với nhiều khó khăn, việc Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh vai trò của văn hóa cho thấy tầm nhìn về xây dựng nền tảng tinh thần của một quốc gia độc lập. Tư tưởng ấy được tiếp tục kế thừa qua các nghị quyết, kết luận và chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa. Vì vậy, những nhận định cho rằng văn hóa chỉ là hoạt động phụ trợ, không có vị trí trong chiến lược phát triển quốc gia cần được xem xét lại trên cơ sở các văn kiện và thực tiễn nói trên.

Thứ hai, cần sử dụng những thành tựu cụ thể để đánh giá khách quan sức sống của văn hóa Việt Nam. Các di sản được UNESCO ghi danh, những loại hình nghệ thuật truyền thống, tiếng Việt, tri thức dân gian, lễ hội và phong tục tốt đẹp là những minh chứng cho sự phong phú, đa dạng của văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, những thành tựu đó không có nghĩa là mọi hoạt động văn hóa đều đã hoàn thiện. Tình trạng xâm hại di tích, thương mại hóa lễ hội, sản phẩm nghệ thuật thiếu chất lượng và ứng xử thiếu văn minh vẫn cần được nhận diện, chấn chỉnh. Phản bác sự xuyên tạc phải đồng thời thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế có thật; bởi chính việc khắc phục hạn chế mới làm tăng sức thuyết phục của các luận cứ bảo vệ văn hóa.

Thứ ba, cần nâng cao năng lực nhận diện thông tin sai lệch trên không gian mạng. Mỗi người sử dụng mạng xã hội cần trang bị tư duy phản biện tỉnh táo như chủ động kiểm chứng nguồn tin, đối chiếu tư liệu, phân biệt rạch ròi giữa thông tin chính thức với nội dung suy diễn vô căn cứ. Trước các luồng ý kiến trái chiều, cần xem xét đầy đủ bối cảnh, căn cứ và bằng chứng thay vì chia sẻ theo tâm lý đám đông. Các cơ quan báo chí, cơ sở nghiên cứu và tổ chức văn hóa cần chủ động cung cấp thông tin chính xác, kịp thời giải thích những vấn đề phức tạp, tránh để khoảng trống thông tin tạo điều kiện cho tin giả lan truyền.

Thứ tư, cần phân định rạch ròi giữa phản biện xã hội mang tính xây dựng với hành vi xuyên tạc. Những ý kiến đóng góp tâm huyết, chỉ ra những bất cập trong công tác bảo tồn di sản, quản lý lễ hội, đầu tư văn hóa, chính sách đối với văn nghệ sĩ hoặc quyền thụ hưởng văn hóa của nhân dân cần được trân trọng lắng nghe, tiếp thu và giải quyết thấu đáo. Ngược lại, những nội dung cố tình bịa đặt, bóp méo sự thật, kích động thù hằn hoặc chia rẽ cộng đồng cần được phản bác bằng chứng cứ và xử lý phù hợp. Đấu tranh bảo vệ văn hóa phải dựa trên tinh thần thượng tôn pháp luật, tôn trọng sự thật và bảo đảm quyền tự do sáng tạo, tiếp cận văn hóa theo quy định.

Như vậy, trong kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số, nhận diện, phản bác những thông tin sai lệch về văn hóa là yêu cầu cần thiết để bảo vệ sự thật lịch sử, giữ gìn bản sắc và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Tuy nhiên, đấu tranh phản bác không có nghĩa là né tránh hạn chế, phủ nhận phản biện hay tuyệt đối hóa những giá trị truyền thống. Cần lấy sự thật làm cơ sở, lấy tri thức làm phương tiện, lấy thực tiễn làm minh chứng; đồng thời tôn trọng những ý kiến góp ý có căn cứ và chủ động khắc phục những bất cập trong quản lý, bảo tồn, phát triển văn hóa./.

TS, Thượng tá Trần Thị Thuý Hà - Học viện Cảnh sát nhân dân