Tiếng Việt
Tiếng Việt Tiếng Anh

Thiết kế tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương 02 cấp ở Việt Nam: tiếp cận từ các lý thuyết quản trị công đương đại

Ngày đăng: 21/11/2026   08:00
Đọc bài viết
Mặc định Cỡ chữ
Tóm tắt: Mô hình chính quyền địa phương 02 cấp ở Việt Nam đặt ra yêu cầu đổi mới tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã theo hướng tinh gọn, tích hợp chức năng và thích ứng với chuyển đổi số, thay vì tiếp tục vận hành theo mô hình hành chính phân ngành truyền thống. Vận dụng các cách tiếp cận quản lý công mới (NPM), quản trị công mới (NPG) và quản trị thời đại số (DEG), kết hợp phân tích thể chế và Khung chính sách chính phủ số của OECD, bài viết xây dựng khung phân tích gồm ba chiều cạnh: phân định nhiệm vụ, thẩm quyền và nguồn lực; tích hợp chức năng; thích ứng số. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất mô hình tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã với bốn nhóm chức năng: quản trị tổng hợp và điều hành số; phát triển kinh tế - hạ tầng - môi trường; phát triển xã hội và dịch vụ công; pháp chế và hành chính công.

Trong mô hình này, quản trị dữ liệu là cấu phần chuyên trách, đồng thời giữ vai trò kết nối ngang giữa các nhóm chức năng. Nghiên cứu góp phần bổ sung cơ sở lý luận về thiết kế tổ chức chính quyền cơ sở trong bối cảnh chuyển đổi số và cung cấp hàm ý chính sách cho cải cách tổ chức chính quyền địa phương ở Việt Nam.

Từ khóa: Tổ chức cơ quan chuyên môn; Ủy ban nhân dân cấp xã; chính quyền địa phương 02 cấp; quản trị công; Việt Nam.

Abstract: The implementation of the two-tier local government model in Vietnam requires a fundamental reform of the organizational structure of specialized agencies under commune-level People’s Committees. Such agencies need to be streamlined, functionally integrated, and adaptable to digital transformation, rather than continuing to operate under the traditional sector-based administrative model. Drawing on the approaches of New Public Management (NPM), New Public Governance (NPG), and Digital-Era Governance (DEG), combined with institutional analysis and the OECD Digital Government Policy Framework, this article develops an analytical framework comprising three dimensions: the allocation of tasks, authority, and resources; functional integration; and digital adaptability. On this basis, the article proposes an organizational model for specialized agencies under commune-level People’s Committees, structured around four functional groups: integrated governance and digital administration; economic, infrastructure, and environmental development; social development and public services; and legal affairs and public administration. Within this model, data governance constitutes a dedicated functional component while simultaneously serving as a horizontal linkage across the four functional groups. The study contributes to the theoretical foundations for designing grassroots government organizations in the context of digital transformation and provides policy implications for local government organizational reform in Vietnam.

Keywords: Organization of specialized agencies; commune-level People’s Committees; two-tier local government; public governance; Vietnam.

Mô hình chính quyền địa phương 02 cấp đặt ra yêu cầu đổi mới thiết kế tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã theo hướng phù hợp với phạm vi nhiệm vụ, thẩm quyền và phương thức quản trị mới.

1. Giới thiệu

1.1. Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 02 cấp từ ngày 01/7/2025 đánh dấu sự thay đổi căn bản trong tổ chức và vận hành chính quyền địa phương (CQĐP) ở Việt Nam. Khi cấp huyện kết thúc hoạt động, chính quyền cấp xã được giao đảm nhận nhiều nhiệm vụ, thẩm quyền trước đây thuộc cấp huyện, đồng thời trực tiếp giải quyết ngày càng nhiều công việc gắn với đời sống kinh tế - xã hội và nhu cầu của người dân. Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu tổ chức lại bộ máy chính quyền cấp xã, trong đó có các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã, nhằm bảo đảm tính tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả và phù hợp với quy mô, tính chất nhiệm vụ được phân định.

Theo quy định của pháp luật hiện hành về tổ chức CQĐP và tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã, cơ cấu cơ quan chuyên môn cấp xã được hình thành trên cơ sở các lĩnh vực quản lý nhà nước và yêu cầu thực hiện nhiệm vụ tại địa phương. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhiệm vụ quản lý ngày càng đa dạng, có tính liên ngành và gắn kết chặt chẽ với quá trình chuyển đổi số, vấn đề đặt ra không chỉ là sắp xếp số lượng hoặc tên gọi các cơ quan chuyên môn, mà còn là xác lập lại cách thức phân định chức năng, tổ chức phối hợp và kết nối hoạt động giữa các bộ phận trong bộ máy. Điều này đòi hỏi tư duy thiết kế tổ chức phải chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên phân chia lĩnh vực chuyên môn sang hướng tích hợp chức năng, tăng cường phối hợp và lấy người dân làm trung tâm trong quá trình phục vụ.

Các nghiên cứu về cải cách quản trị công đã đề cập nhiều phương thức đổi mới tổ chức khu vực công, từ nhấn mạnh hiệu quả và kết quả đầu ra trong quản lý công mới (NPM), tăng cường phối hợp và quản trị mạng lưới trong quản trị công mới (NPG), đến tái tích hợp chức năng và ứng dụng công nghệ số trong quản trị thời đại số (DEG). Bên cạnh đó, các nghiên cứu về chính phủ số, chính quyền số nhấn mạnh vai trò của dữ liệu, nền tảng số và khả năng cung cấp dịch vụ công chủ động, lấy người sử dụng làm trung tâm. Những cách tiếp cận này cung cấp cơ sở quan trọng để xem xét việc tổ chức cơ quan chuyên môn ở cấp xã trong điều kiện mới. Tuy nhiên, việc vận dụng đồng thời các lý thuyết quản trị công để xây dựng một mô hình tổ chức có khả năng kết hợp yêu cầu phân định thẩm quyền, tích hợp chức năng và thích ứng số ở cấp xã vẫn cần được nghiên cứu cụ thể hơn.

Từ thực tiễn và yêu cầu lý luận đó, bài viết tập trung làm rõ cơ sở lý luận và các chiều cạnh phân tích thiết kế tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã; phân tích những yêu cầu đặt ra đối với tổ chức cơ quan chuyên môn trong mô hình CQĐP 02 cấp; trên cơ sở đó, đề xuất mô hình tổ chức theo các nhóm chức năng lõi, phù hợp với điều kiện quản trị và chuyển đổi số ở Việt Nam hiện nay.

1.2. Cơ sở lý luận và khung phân tích

1.2.1. Các cách tiếp cận lý thuyết về thiết kế tổ chức khu vực công

Thiết kế tổ chức khu vực công là quá trình xác lập cấu trúc, chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và quan hệ phối hợp giữa các bộ phận nhằm bảo đảm cơ quan nhà nước thực hiện có hiệu quả chức năng quản lý và phục vụ xã hội. Trong bối cảnh cải cách hành chính và chuyển đổi số, thiết kế tổ chức không chỉ hướng đến tinh giản đầu mối mà còn phải bảo đảm sự phù hợp giữa chức năng, nguồn lực, phương thức vận hành và yêu cầu quản trị. Ba cách tiếp cận NPM, NPG và DEG cung cấp những luận cứ quan trọng cho việc xem xét vấn đề này.

Thứ nhất, quản lý công mới (New Public Management - NPM). Ra đời vào giữa những năm 1970 tại một số quốc gia như Anh, Úc và Mỹ, sau đó phát triển mạnh mẽ đến những năm 2000, mô hình NPM hướng đến khắc phục những hạn chế, sự trì trệ của mô hình hành chính quan liêu truyền thống. Thuật ngữ này đã được Christopher Hood sử dụng và phát triển trong các nghiên cứu về cải cách quản lý khu vực công mà tiêu biểu là mô hình NPM phổ biến (hay phổ cập). NPM phổ biến nhấn mạnh việc áp dụng các phong cách quản lý tư nhân vào khu vực công, hướng tới tính hiệu suất theo nguyên lý thị trường, kiểm soát đầu ra, đề cao trách nhiệm giải trình và tính chuyên nghiệp trong quản lý [6].

Đối với thiết kế tổ chức cơ quan chuyên môn cấp xã, cách tiếp cận này gợi mở yêu cầu rà soát chức năng, nhiệm vụ theo hướng rõ đầu mối, hạn chế trùng lặp, gắn trách nhiệm với kết quả thực hiện công việc và sử dụng hợp lý nguồn lực. Theo đó, tinh gọn tổ chức không đơn thuần là giảm số lượng cơ quan hoặc biên chế, mà phải hướng đến nâng cao hiệu suất thực thi nhiệm vụ và chất lượng phục vụ người dân.

Thứ hai, quản trị công mới (New Public Governance - NPG). Được khởi xướng bởi Stephen Osborne năm 2006, mô hình NPG nhấn mạnh tính liên kết, phối hợp và tương tác giữa các chủ thể trong quá trình giải quyết những vấn đề công [9]. Mô hình này xuất hiện nhằm đáp ứng yêu cầu giải quyết những vấn đề xã hội phức tạp, vượt quá khả năng xử lý của một chủ thể đơn lẻ, đồng thời khắc phục những hạn chế của phương thức quản lý hành chính theo thứ bậc truyền thống và cơ chế thị trường dựa trên hợp đồng của NPM. NPG có ba đặc trưng cơ bản: (1) Quản trị mạng lưới: Nhà nước điều phối sự hợp tác giữa các chủ thể công và tư; (2) Đồng kiến tạo: Người dân tham gia vào quá trình thiết kế và cung ứng dịch vụ công; và (3) Niềm tin và cam kết: Các bên chia sẻ nguồn lực, trách nhiệm và phối hợp thực hiện mục tiêu chung.

Cách tiếp cận này cho thấy hoạt động quản trị ở cấp xã không thể chỉ dựa trên sự phân chia nhiệm vụ theo từng lĩnh vực chuyên môn biệt lập. Nhiều vấn đề thực tiễn như quản lý đất đai, bảo vệ môi trường, bảo đảm an sinh xã hội, phát triển kinh tế và giải quyết thủ tục hành chính đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều bộ phận. Vì vậy, thiết kế tổ chức cần quan tâm đến khả năng tích hợp chức năng, cơ chế phối hợp ngang và trách nhiệm liên thông trong thực thi nhiệm vụ.

Thứ ba, quản trị thời đại số (Digital-Era Governance - DEG). Mô hình DEG được phát triển bởi Patrick Dunleavy và cộng sự năm 2005, đặt trọng tâm vào việc tái cấu trúc hoạt động của khu vực công trên cơ sở ứng dụng công nghệ số, với ba định hướng chủ yếu: tái tích hợp các chức năng bị phân mảnh; tổ chức hoạt động theo hướng toàn diện, xuất phát từ nhu cầu của người sử dụng; và số hóa các quy trình, hoạt động quản trị [5].

Đối với chính quyền cấp xã, cách tiếp cận này gợi mở yêu cầu thiết kế tổ chức gắn với dữ liệu và nền tảng số, bảo đảm thông tin được kết nối, chia sẻ giữa các bộ phận, hạn chế tình trạng xử lý công việc phân tán và phụ thuộc vào hồ sơ giấy. Chuyển đổi số vì thế không chỉ là bổ sung công nghệ vào quy trình hiện có, mà còn đòi hỏi điều chỉnh chức năng, phương thức phối hợp và trách nhiệm của các bộ phận trong bộ máy.

Bên cạnh ba cách tiếp cận trên, Khung chính sách chính phủ số của OECD (2020) được sử dụng như một cơ sở tham chiếu để cụ thể hóa yêu cầu thích ứng số trong thiết kế tổ chức. Khung này xác định sáu chiều cạnh của chính phủ số, gồm: (1) Áp dụng kỹ thuật số từ thiết kế; (2) Dữ liệu là trụ cột; (3) Chính phủ như một nền tảng; (4) Công khai và minh bạch; (5) Hướng đến người dùng (doanh nghiệp, người dân); và (6) Sự chủ động [8]. Đây không phải là một lý thuyết thiết kế tổ chức độc lập, mà là khung định hướng chính sách giúp nhận diện những năng lực và điều kiện cần thiết để cơ quan công quyền vận hành trong môi trường số.

Như vậy, NPM cung cấp luận cứ về hiệu quả và trách nhiệm thực thi; NPG nhấn mạnh phối hợp và tích hợp chức năng; DEG làm rõ yêu cầu tái cấu trúc tổ chức trên nền tảng số. Việc kết hợp ba cách tiếp cận cho phép xem xét thiết kế tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã không chỉ từ góc độ cơ cấu hành chính, mà còn từ yêu cầu phân định thẩm quyền, liên kết chức năng và đổi mới phương thức quản trị.

1.2.2. Tiếp cận phân quyền và thích ứng tổ chức trong mô hình chính quyền địa phương 02 cấp

Phân quyền là một nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và vận hành chính quyền nhiều cấp, thể hiện ở việc phân định quyền hạn, trách nhiệm và nguồn lực giữa các cấp chính quyền. Theo Allain-Dupré (2018), hiệu quả của phân quyền phụ thuộc đáng kể vào cách thức phân định trách nhiệm giữa các cấp chính quyền; việc chuyển giao nhiệm vụ cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm thể chế và điều kiện thực thi của từng cấp [1]. OECD (2019) cũng chỉ ra rằng phân quyền hành chính gắn với việc tổ chức lại và phân định rõ nhiệm vụ, chức năng giữa các cấp chính quyền; trong khi phân quyền tài chính liên quan đến việc chuyển giao trách nhiệm thu, chi và quyền tự chủ trong sử dụng nguồn lực [7].

Ở Việt Nam, phân quyền là một trong những nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và vận hành CQĐP, thể hiện ở việc xác định thẩm quyền, trách nhiệm và nguồn lực giữa các cấp chính quyền. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 quy định: “Nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương các cấp được xác định trên cơ sở phân định thẩm quyền giữa các cơ quan nhà nước ở trung ương và cơ quan nhà nước ở địa phương và của mỗi cấp chính quyền địa phương theo hình thức phân quyền, phân cấp” [10].

Trong mô hình CQĐP 02 cấp ở Việt Nam, việc phân định nhiệm vụ giữa cấp tỉnh và cấp xã có ý nghĩa trực tiếp đối với thiết kế tổ chức cơ quan chuyên môn ở cấp xã. Cơ cấu tổ chức phải tương thích với phạm vi nhiệm vụ, thẩm quyền được giao và năng lực thực thi của chính quyền cơ sở; tránh tình trạng giao nhiệm vụ nhưng không bảo đảm điều kiện thực hiện hoặc hình thành các đầu mối tổ chức không tương xứng với khối lượng công việc.

Từ góc độ thiết kế tổ chức, tiếp cận phân quyền đặt ra yêu cầu bảo đảm sự thống nhất giữa ba yếu tố: nhiệm vụ, thẩm quyền và nguồn lực. Việc phân định chức năng giữa các cơ quan chuyên môn phải dựa trên tính chất công việc, mức độ chuyên môn hóa và khả năng phối hợp, đồng thời phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. Đây cũng là cơ sở để xem xét khả năng tích hợp một số chức năng có quan hệ gần gũi, hạn chế phân tán đầu mối nhưng vẫn bảo đảm tính rõ ràng về trách nhiệm và thẩm quyền.

Mặt khác, quá trình chuyển đổi số làm thay đổi phương thức tiếp nhận, xử lý và cung cấp thông tin trong hoạt động quản lý nhà nước. Do đó, tổ chức cơ quan chuyên môn cấp xã cần được thiết kế theo hướng tăng cường quản trị dữ liệu, kết nối thông tin và xử lý công việc trên môi trường số. Quản trị dữ liệu không nên chỉ được xem là nhiệm vụ kỹ thuật của một bộ phận riêng lẻ, mà cần trở thành năng lực chung, được tích hợp vào hoạt động của các nhóm chức năng và gắn với trách nhiệm của từng bộ phận.

1.3. Khung phân tích thiết kế tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã

Trên cơ sở kết hợp các cách tiếp cận NPM, NPG, DEG, tiếp cận phân quyền và Khung chính sách chính phủ số của OECD, bài viết xây dựng khung phân tích thiết kế tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã theo ba chiều cạnh có mối quan hệ bổ trợ lẫn nhau, được khái quát bằng công thức sau:

Hình 1. Khung phân tích thiết kế tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã

Nguồn: Nhóm tác giả tổng hợp

Một là, phân quyền thực chất. Chiều cạnh này xem xét mức độ phù hợp giữa chức năng, nhiệm vụ của cơ quan chuyên môn với thẩm quyền được giao và nguồn lực bảo đảm thực hiện. Trọng tâm là xác định rõ phạm vi trách nhiệm, hạn chế chồng chéo hoặc bỏ sót nhiệm vụ, đồng thời bảo đảm cơ cấu tổ chức tương xứng với yêu cầu quản lý của chính quyền cấp xã.

Hai là, tích hợp chức năng. Chiều cạnh này tập trung xem xét khả năng sắp xếp các nhiệm vụ có mối liên hệ về nội dung, quy trình hoặc đối tượng phục vụ vào những nhóm chức năng có tính liên kết. Việc tích hợp nhằm giảm phân mảnh trong tổ chức, tăng cường phối hợp giữa các lĩnh vực và nâng cao tính thống nhất trong giải quyết công việc. Tuy nhiên, tích hợp chức năng không đồng nghĩa với xóa bỏ yêu cầu chuyên môn hóa hoặc tập trung mọi nhiệm vụ vào một đầu mối; việc sắp xếp phải bảo đảm tính hợp lý về chuyên môn và trách nhiệm thực thi.

Ba là, thích ứng số. Chiều cạnh này đánh giá mức độ tích hợp dữ liệu, nền tảng số và quy trình xử lý công việc trong thiết kế tổ chức. Trọng tâm không chỉ là ứng dụng công nghệ trong hoạt động của từng bộ phận, mà còn là bảo đảm khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu, phối hợp liên thông và cung cấp dịch vụ công thuận tiện, chủ động. Trong đó, quản trị dữ liệu vừa là một cấu phần chức năng cần được xác định rõ, vừa là trục kết nối ngang hỗ trợ hoạt động của toàn bộ cơ cấu tổ chức.

Ba chiều cạnh trên tạo thành khung phân tích thống nhất: phân định nhiệm vụ, thẩm quyền và nguồn lực xác lập nền tảng tổ chức; tích hợp chức năng định hình cấu trúc và quan hệ phối hợp; thích ứng số bảo đảm phương thức vận hành và khả năng kết nối trong môi trường số. Đây là cơ sở lý luận để phân tích yêu cầu tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã và xây dựng mô hình đề xuất trong các phần tiếp theo.

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Về phương pháp nghiên cứu, bài viết sử dụng phương pháp định tính, kết hợp phân tích tài liệu, phân tích thể chế và tiếp cận lý thuyết.

Phương pháp phân tích tài liệu được sử dụng để hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về thiết kế tổ chức khu vực công, cải cách quản trị công, phân quyền và chính quyền số; từ đó lựa chọn các luận điểm phù hợp của NPM, NPG, DEG và Khung chính sách chính phủ số của OECD.

Phương pháp phân tích thể chế kết hợp với tiếp cận phân quyền nhằm xem xét quy định pháp luật và mối quan hệ giữa nhiệm vụ, thẩm quyền, trách nhiệm và nguồn lực giữa các cấp chính quyền, qua đó xác định yêu cầu đối với tổ chức cơ quan chuyên môn cấp xã trong mô hình CQĐP 02 cấp ở Việt Nam.

Trên cơ sở tổng hợp và khái quát hóa các luận cứ lý thuyết, bài viết xây dựng khung phân tích gồm ba chiều cạnh: phân định nhiệm vụ, thẩm quyền và nguồn lực; tích hợp chức năng; thích ứng số. Đây là cơ sở để phân tích và đề xuất mô hình tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã ở Việt Nam.

3. Kết quả nghiên cứu

3.1. Thực trạng tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương 02 cấp ở Việt Nam hiện nay

Việc chuyển sang mô hình CQĐP 02 cấp làm thay đổi đáng kể phạm vi và yêu cầu thực hiện nhiệm vụ của chính quyền cấp xã. Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, đơn vị hành chính được tổ chức thành 02 cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã. Luật đồng thời xác định nguyên tắc tổ chức CQĐP theo hướng tinh gọn, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả; bảo đảm quản trị chuyên nghiệp, hiện đại, đẩy mạnh chuyển đổi số, trách nhiệm giải trình và phân định rõ thẩm quyền giữa các cấp chính quyền [10].

Đáng chú ý, Điều 11 của Luật quy định việc phân định thẩm quyền phải xác định rõ nội dung, phạm vi nhiệm vụ và quyền hạn mà CQĐP được quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả. Việc phân quyền, phân cấp phải bảo đảm không trùng lặp, chồng chéo; đồng thời đáp ứng yêu cầu quản trị địa phương, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Luật cũng quy định việc phân cấp phải gắn với bảo đảm điều kiện thực hiện, trong đó có tài chính, nguồn nhân lực và các điều kiện cần thiết khác [10]. Đây là căn cứ quan trọng để xem xét thiết kế cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã không chỉ từ góc độ số lượng đầu mối mà còn từ sự tương thích giữa chức năng, thẩm quyền và năng lực thực thi.

Về tổ chức cơ quan chuyên môn, khoản 2 Điều 1 Nghị định số 150/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ xác định cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã gồm phòng và cơ quan tương đương phòng [3]. Các cơ quan này có chức năng tham mưu, giúp UBND cấp xã thực hiện quản lý nhà nước về ngành, lĩnh vực ở địa phương. Nghị định quy định các lĩnh vực quản lý và nguyên tắc tổ chức, tạo cơ sở pháp lý ban đầu cho việc hình thành các phòng chuyên môn trong mô hình CQĐP 02 cấp.

Tuy nhiên, quá trình vận hành mô hình mới đặt ra yêu cầu tiếp tục điều chỉnh cơ chế tổ chức để phù hợp với quy mô, dân số, diện tích, điều kiện kinh tế - xã hội và phạm vi nhiệm vụ của từng đơn vị hành chính. Nghị định số 370/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đã sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định số 150/2025/NĐ-CP. Theo đó, UBND cấp tỉnh quyết định khung số lượng và tên gọi các phòng chuyên môn áp dụng tại đơn vị hành chính cấp xã thuộc phạm vi quản lý, căn cứ vào các nhóm ngành, lĩnh vực, tiêu chí phân loại đơn vị hành chính, quy mô dân số, diện tích tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội và yêu cầu phân cấp, phân quyền. Việc quyết định thành lập các phòng chuyên môn thuộc thẩm quyền của CQĐP cấp xã theo quy định pháp luật; trường hợp không thành lập phòng thì bố trí công chức chuyên môn để tham mưu, giúp UBND cấp xã quản lý nhà nước đối với ngành, lĩnh vực [4].

Như vậy, khuôn khổ pháp lý hiện hành đã tạo ra không gian nhất định cho việc điều chỉnh cơ cấu tổ chức theo điều kiện thực tiễn của từng địa phương, nhưng vẫn đặt ra yêu cầu bảo đảm tính thống nhất trong quản lý nhà nước. Cơ cấu tổ chức không thể được xác định chỉ bằng việc cộng gộp các nhiệm vụ chuyển giao hoặc duy trì nguyên trạng cách phân chia lĩnh vực trước đây. Việc thiết kế cần xuất phát từ bản chất và mối quan hệ giữa các chức năng quản lý, đồng thời xem xét khả năng phối hợp trong thực thi nhiệm vụ.

Từ góc độ khung phân tích của bài viết, có thể nhận diện ba vấn đề chủ yếu.

Một là, yêu cầu phân định nhiệm vụ phải gắn với xác định thẩm quyền và bảo đảm nguồn lực thực hiện.

Khi phạm vi nhiệm vụ của cấp xã được mở rộng, cơ cấu tổ chức phải bảo đảm sự tương thích giữa trách nhiệm được giao với thẩm quyền quyết định, nhân lực và điều kiện thực thi. Nếu nhiệm vụ được chuyển giao nhưng thẩm quyền xử lý, nguồn lực tài chính, nhân lực chuyên môn và điều kiện dữ liệu không được bảo đảm tương ứng, cơ quan chuyên môn cấp xã có thể gặp khó khăn trong việc chủ động giải quyết công việc. Ngược lại, nếu nhiệm vụ và thẩm quyền không được phân định rõ giữa UBND cấp tỉnh, UBND cấp xã và các cơ quan chuyên môn, nguy cơ chồng chéo hoặc đùn đẩy trách nhiệm có thể phát sinh.

Vấn đề này đòi hỏi thiết kế tổ chức phải gắn với phân định nhiệm vụ và thẩm quyền ngay từ đầu. Mỗi nhóm chức năng cần được xác định rõ phạm vi tham mưu, trách nhiệm phối hợp và chủ thể chịu trách nhiệm về kết quả. Đồng thời, việc bố trí công chức phải căn cứ vào khối lượng, tính chất và yêu cầu chuyên môn của nhiệm vụ, thay vì chỉ dựa trên tên gọi hoặc số lượng đầu mối tổ chức.

Hai là, yêu cầu tích hợp chức năng đặt ra thách thức đối với cách thức tổ chức theo từng lĩnh vực chuyên môn biệt lập.

Các vấn đề quản lý tại địa bàn cấp xã thường có tính liên ngành. Quản lý đất đai có liên quan đến quy hoạch, xây dựng, môi trường và phát triển kinh tế; quản lý văn hóa, giáo dục, y tế và an sinh xã hội có quan hệ với quản lý dân cư, ngân sách và cung ứng dịch vụ công. Nếu cơ cấu tổ chức chỉ dựa trên ranh giới ngành, lĩnh vực mà thiếu cơ chế phối hợp ngang, quá trình xử lý công việc có thể phải trải qua nhiều đầu mối, làm tăng thời gian giải quyết và khó xác định trách nhiệm tổng thể.

NPM đã chỉ ra giá trị của chuyên môn hóa, phân định trách nhiệm và quản lý theo kết quả. Tuy nhiên, kinh nghiệm cải cách khu vực công cũng cho thấy phân tách tổ chức quá mức có thể làm phát sinh các “ốc đảo” quản lý, khiến mỗi đơn vị tập trung vào nhiệm vụ riêng mà chưa quan tâm đầy đủ đến kết quả chung. NPG và DEG gợi mở cách tiếp cận bổ sung: tổ chức các chức năng có quan hệ gần gũi trong một cấu trúc có khả năng phối hợp, đồng thời thiết lập quy trình liên thông đối với những nhiệm vụ cần sự tham gia của nhiều bộ phận.

Do đó, vấn đề không phải là xóa bỏ chuyên môn hóa, mà là xác định lại ranh giới tổ chức theo hướng cân bằng giữa yêu cầu chuyên môn và yêu cầu tích hợp. Những lĩnh vực có tính đặc thù cao vẫn cần được bảo đảm năng lực chuyên môn tương ứng; những nhiệm vụ có quan hệ chặt chẽ cần được kết nối bằng cơ chế phối hợp và quy trình xử lý thống nhất.

Ba là, chuyển đổi số cần được đặt trong tổng thể thiết kế tổ chức và phương thức quản trị.

Việc ứng dụng phần mềm hoặc số hóa hồ sơ không tự động tạo ra một mô hình chính quyền số. Nếu dữ liệu vẫn được quản lý phân tán theo từng bộ phận, quy trình xử lý công việc vẫn vận hành theo các bước riêng biệt và thiếu cơ chế chia sẻ thông tin, công nghệ có thể chỉ số hóa cách thức quản lý cũ mà chưa tạo ra thay đổi về chất trong hoạt động của chính quyền.

Theo DEG, số hóa phải gắn với tái tích hợp chức năng và tổ chức hoạt động theo nhu cầu. Khung chính sách chính phủ số của OECD cũng nhấn mạnh khu vực công dựa trên dữ liệu, chính quyền như một nền tảng và yêu cầu số hóa ngay từ khâu thiết kế. Điều này đặt ra yêu cầu tổ chức quản trị dữ liệu như một cấu phần thiết yếu của cơ quan chuyên môn cấp xã. Dữ liệu cần được chuẩn hóa, cập nhật, chia sẻ và khai thác theo quy định; đồng thời phải xác định rõ trách nhiệm của từng bộ phận đối với chất lượng dữ liệu và quá trình sử dụng dữ liệu trong thực thi nhiệm vụ.

Từ những vấn đề trên có thể thấy, thiết kế cơ quan chuyên môn cấp xã cần vượt ra khỏi cách tiếp cận thuần túy về sắp xếp đầu mối. Trọng tâm phải là tổ chức lại các chức năng quản lý trên cơ sở phân định thẩm quyền rõ ràng, tăng cường tích hợp và hình thành phương thức vận hành dựa trên dữ liệu.

3.2. Đề xuất mô hình thiết kế cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã ở Việt Nam

Trên cơ sở các luận điểm lý luận và yêu cầu thể chế đã phân tích, bài viết đề xuất mô hình thiết kế cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã theo hướng tích hợp chức năng, gồm bốn nhóm chức năng cơ bản. Đây là mô hình định hướng về tổ chức và phân công chức năng, không phải đề xuất thành lập bắt buộc bốn phòng chuyên môn tại mọi đơn vị hành chính cấp xã. Việc cụ thể hóa thành phòng, bộ phận hoặc vị trí công chức chuyên môn cần căn cứ vào quy định pháp luật, khung tổ chức do cấp tỉnh quyết định và điều kiện thực tế của từng địa phương.

3.2.1. Nguyên tắc thiết kế

Một là, tích hợp theo nhóm chức năng lõi. Việc sắp xếp tổ chức cần căn cứ vào mối quan hệ giữa các nhiệm vụ quản lý, mức độ tương đồng về chuyên môn và khả năng phối hợp trong thực hiện công việc. Các lĩnh vực có quan hệ gần gũi có thể được tổ chức trong cùng một nhóm chức năng hoặc được kết nối bằng quy trình phối hợp thống nhất. Nguyên tắc này kế thừa yêu cầu tái tích hợp chức năng của DEG và quan điểm phối hợp nội bộ khu vực công của NPG. Tuy nhiên, tích hợp không đồng nghĩa với xóa bỏ ranh giới chuyên môn hoặc tập trung mọi nhiệm vụ vào một đầu mối. Việc tích hợp phải bảo đảm không làm suy giảm năng lực chuyên môn và trách nhiệm thực thi công vụ.

Hai là, lấy dữ liệu làm nền tảng cho tổ chức và điều hành. Dữ liệu phải được xem là nguồn lực thiết yếu phục vụ hoạt động quản lý nhà nước ở cấp xã. Các nhóm chức năng cần có khả năng khai thác và chia sẻ dữ liệu theo thẩm quyền, bảo đảm tính chính xác, thống nhất, cập nhật và an toàn. Việc thiết kế quy trình phải tính đến yêu cầu tạo lập, cập nhật, kết nối và sử dụng dữ liệu ngay từ đầu, thay vì bổ sung các thao tác số hóa sau khi quy trình hành chính đã hình thành.

Ba là, vận hành theo cơ chế liên thông. Đối với những công việc liên quan đến nhiều lĩnh vực, cần xác định rõ đầu mối chủ trì, bộ phận phối hợp, thời hạn và trách nhiệm của từng chủ thể. Quy trình liên thông phải hạn chế việc chuyển hồ sơ qua nhiều đầu mối không cần thiết, đồng thời bảo đảm khả năng theo dõi tiến độ và xác định trách nhiệm khi có vướng mắc. Nguyên tắc này phù hợp với NPG, trong đó hiệu quả quản trị được tạo lập thông qua phối hợp và liên kết giữa các đơn vị công.

Bốn là, bảo đảm trách nhiệm giải trình và định hướng phục vụ người dân. Mỗi nhóm chức năng phải được giao nhiệm vụ và trách nhiệm cụ thể; kết quả thực hiện cần được theo dõi, đánh giá trên cơ sở chất lượng, tiến độ và mức độ đáp ứng yêu cầu quản lý. Đồng thời, thiết kế tổ chức phải hướng đến khả năng tiếp cận thuận lợi của người dân, doanh nghiệp, bảo đảm công khai, minh bạch và tuân thủ pháp luật. Nguyên tắc này kết hợp yêu cầu quản lý theo kết quả của NPM với tăng cường phối hợp và quản trị mạng lưới của NPG.

3.2.2. Mô hình bốn nhóm chức năng

Thứ nhất, nhóm Quản trị tổng hợp và điều hành số. Đây là nhóm chức năng giữ vai trò tham mưu tổng hợp, điều phối và hỗ trợ hoạt động quản lý, điều hành chung của UBND cấp xã. Các nhiệm vụ chủ yếu gồm tổng hợp chương trình, kế hoạch công tác; theo dõi, đôn đốc việc thực hiện nhiệm vụ; tham mưu công tác tổ chức, nội vụ và quản lý đội ngũ theo phân công; tổng hợp thông tin, báo cáo; kiểm soát tiến độ xử lý công việc; tổ chức ứng dụng công nghệ số trong hoạt động điều hành và phối hợp giữa các nhóm chức năng.

Trong nhóm này, quản trị dữ liệu cần được xác định là một cấu phần chuyên trách, có trách nhiệm tham mưu việc xây dựng quy chế quản trị dữ liệu; chuẩn hóa, cập nhật và kết nối dữ liệu; theo dõi chất lượng dữ liệu; hỗ trợ khai thác dữ liệu phục vụ chỉ đạo, điều hành. Tuy nhiên, quản trị dữ liệu không phải nhiệm vụ riêng của nhóm này. Các nhóm chức năng còn lại phải chịu trách nhiệm tạo lập, cập nhật và bảo đảm chất lượng dữ liệu thuộc lĩnh vực được phân công.

Việc tổ chức nhóm quản trị tổng hợp và điều hành số xuất phát từ yêu cầu tái tích hợp chức năng và số hóa của DEG, đồng thời kế thừa quan điểm phối hợp ngang của NPG. Nhóm này không chỉ thực hiện nhiệm vụ hành chính tổng hợp mà còn giữ vai trò kết nối thông tin, điều phối quy trình và hỗ trợ UBND cấp xã quản lý hoạt động của toàn bộ cơ quan chuyên môn.

Thứ hai, nhóm Phát triển kinh tế - hạ tầng - môi trường. Nhóm chức năng này tập trung tham mưu, giúp UBND cấp xã quản lý các lĩnh vực có quan hệ trực tiếp đến phát triển kinh tế và quản lý không gian lãnh thổ. Phạm vi chức năng có thể bao gồm tài chính, kế hoạch và đầu tư theo phân công; nông nghiệp và phát triển nông thôn; đất đai, tài nguyên và môi trường; xây dựng, hạ tầng kỹ thuật, giao thông và các lĩnh vực kinh tế khác thuộc thẩm quyền cấp xã.

Việc kết nối các lĩnh vực này xuất phát từ mối quan hệ chặt chẽ giữa hoạt động phát triển kinh tế, khai thác và sử dụng tài nguyên, tổ chức không gian, xây dựng hạ tầng và bảo vệ môi trường. Chẳng hạn, một nhiệm vụ liên quan đến phát triển sản xuất hoặc xây dựng công trình trên địa bàn có thể đồng thời đặt ra yêu cầu về đất đai, quy hoạch, môi trường, hạ tầng và nguồn lực đầu tư. Nếu các lĩnh vực được tổ chức và vận hành hoàn toàn tách biệt, việc phối hợp xử lý có thể phát sinh nhiều khâu trung gian.

Vì vậy, nhóm chức năng này cần được thiết kế theo hướng tăng cường phối hợp trong quản lý phát triển lãnh thổ, nhưng vẫn bảo đảm chuyên môn hóa đối với những lĩnh vực có yêu cầu nghiệp vụ và điều kiện pháp lý riêng. Cách tổ chức này vận dụng yêu cầu hiệu quả sử dụng nguồn lực của NPM và tái tích hợp chức năng của DEG.

Thứ ba, nhóm Phát triển xã hội và dịch vụ công. Nhóm chức năng này tham mưu, giúp UBND cấp xã thực hiện quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực xã hội và cung ứng dịch vụ công thiết yếu trên địa bàn. Các lĩnh vực có thể bao gồm giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao, thông tin, lao động, việc làm, an sinh xã hội, giảm nghèo, bảo trợ xã hội, công tác dân tộc, tôn giáo và các nhiệm vụ xã hội khác theo phân công, phân cấp.

Việc tổ chức nhóm chức năng này cần xuất phát từ đặc điểm các chính sách xã hội thường có mối quan hệ liên ngành và cùng hướng đến đáp ứng nhu cầu của người dân. Những vấn đề như giảm nghèo, hỗ trợ nhóm yếu thế, chăm sóc sức khỏe, phát triển giáo dục và xây dựng đời sống văn hóa không thể được giải quyết hiệu quả nếu mỗi lĩnh vực chỉ vận hành theo quy trình riêng biệt, thiếu trao đổi thông tin và phối hợp trong tổ chức thực hiện.

Do đó, nhóm phát triển xã hội và dịch vụ công cần có cơ chế kết nối dữ liệu dân cư, dữ liệu về đối tượng thụ hưởng chính sách và thông tin về các dịch vụ công thuộc phạm vi quản lý. Việc phối hợp cần hướng đến xác định đúng đối tượng, hạn chế trùng lặp trong hỗ trợ và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân. Nhóm chức năng này kế thừa quan điểm tổ chức hoạt động theo nhu cầu của DEG, cơ chế phối hợp của NPG.

Thứ tư, nhóm Pháp chế - hành chính công. Nhóm chức năng này tập trung tham mưu, giúp UBND cấp xã bảo đảm tính hợp pháp, thống nhất và kỷ luật trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Các nhiệm vụ có thể bao gồm công tác tư pháp, hộ tịch, phổ biến và giáo dục pháp luật, theo dõi thi hành pháp luật, kiểm soát thủ tục hành chính, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng và các nhiệm vụ pháp chế, hành chính khác theo quy định.

Việc xác định nhóm chức năng này có ý nghĩa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước bằng pháp luật, đồng thời tăng cường kiểm soát tính hợp pháp trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của UBND cấp xã. Khi phạm vi nhiệm vụ được mở rộng và nhiều công việc được phân cấp, ủy quyền, yêu cầu kiểm tra căn cứ pháp lý, trình tự, thủ tục và trách nhiệm của người thực thi càng trở nên quan trọng.

Nhóm pháp chế - hành chính công cần phối hợp với các nhóm chức năng khác ngay từ khâu tham mưu, xây dựng và tổ chức thực hiện nhiệm vụ, thay vì chỉ tham gia ở giai đoạn kiểm tra hoặc xử lý vi phạm. Cách tổ chức này góp phần lồng ghép yêu cầu tuân thủ pháp luật, kiểm soát thủ tục và trách nhiệm giải trình vào toàn bộ quy trình quản lý.

Tựu trung, mô hình đề xuất được thể hiện qua sơ đồ sau:

Hình 2. Mô hình tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã trong chính quyền địa phương 02 cấp ở Việt Nam

Nguồn: Nhóm tác giả tổng hợp

3.2.3. Quản trị dữ liệu và nền tảng số - trục kết nối ngang

Trong mô hình đề xuất, quản trị dữ liệu được tổ chức theo hai phương diện có quan hệ bổ trợ. Một mặt, bộ phận quản trị dữ liệu được bố trí trong nhóm quản trị tổng hợp và điều hành số để thực hiện nhiệm vụ tham mưu, quản lý và điều phối chung. Mặt khác, quản trị dữ liệu là trách nhiệm xuyên suốt của cả bốn nhóm chức năng, bởi mỗi nhóm đều tham gia tạo lập, cập nhật, xử lý và khai thác dữ liệu thuộc lĩnh vực được giao.

Theo đó, dữ liệu không được tổ chức thành những kho thông tin biệt lập theo từng bộ phận, mà cần được quản lý theo nguyên tắc thống nhất, có khả năng kết nối và chia sẻ theo thẩm quyền. Việc phân công trách nhiệm phải xác định rõ đơn vị tạo lập dữ liệu, đơn vị quản lý, đơn vị khai thác và chủ thể chịu trách nhiệm về chất lượng dữ liệu. Đồng thời, cần tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin mạng, bảo mật thông tin và quyền tiếp cận thông tin.

Nền tảng số dùng chung có vai trò hỗ trợ kết nối quy trình xử lý công việc, theo dõi tiến độ thực hiện nhiệm vụ, trao đổi thông tin và cung cấp dữ liệu phục vụ chỉ đạo, điều hành. Các nhóm chức năng cần sử dụng những nền tảng và cơ sở dữ liệu phù hợp với hệ thống dùng chung của cấp tỉnh, bảo đảm khả năng liên thông giữa cấp xã với cấp tỉnh và các cơ quan có liên quan. Việc xây dựng nền tảng số ở cấp xã vì vậy không nên theo hướng hình thành thêm những hệ thống riêng lẻ, mà cần ưu tiên khai thác, kết nối và sử dụng hiệu quả hạ tầng số đã được đầu tư.

Cách tổ chức này phù hợp với DEG và Khung chính sách chính phủ số của OECD, đặc biệt là các chiều cạnh khu vực công dựa trên dữ liệu, chính quyền như một nền tảng và số hóa ngay từ khâu thiết kế. Quản trị dữ liệu trở thành điều kiện kết nối các nhóm chức năng, hỗ trợ quá trình chuyển từ quản lý theo từng bộ phận sang điều hành dựa trên thông tin và kết quả tổng thể.

4. Thảo luận và kết luận

4.1. Thảo luận

Mô hình bốn nhóm chức năng được đề xuất là kết quả vận dụng có chọn lọc các lý thuyết quản trị công đương đại vào yêu cầu tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã. Giá trị của mô hình không nằm ở việc xác lập một số lượng phòng chuyên môn cố định, mà ở việc định hình lại logic tổ chức theo mối quan hệ giữa các chức năng quản lý, yêu cầu phối hợp và phương thức vận hành trong môi trường số.

Thứ nhất, mô hình kế thừa NPM ở yêu cầu tinh gọn, phân định trách nhiệm và sử dụng hiệu quả nguồn lực, nhưng không đi theo hướng phân tách tổ chức quá mức. Việc sắp xếp theo nhóm chức năng cho phép duy trì chuyên môn hóa cần thiết, đồng thời hạn chế tình trạng chia cắt nhiệm vụ và gia tăng đầu mối phối hợp. NPG bổ sung yêu cầu kết nối ngang giữa các nhóm chức năng, bảo đảm những vấn đề liên ngành được xử lý thông qua cơ chế phối hợp thay vì chỉ dựa vào quan hệ chỉ đạo theo cấp bậc. Trong khi đó, DEG cung cấp nền tảng trực tiếp cho yêu cầu tái tích hợp chức năng, tổ chức hoạt động theo nhu cầu và số hóa quy trình. Sự kết hợp này giúp mô hình không chỉ hướng đến tinh gọn bộ máy mà còn chú trọng chất lượng vận hành và khả năng giải quyết công việc của chính quyền cấp xã.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ mô hình chức năng được đề xuất với cơ cấu phòng chuyên môn theo quy định pháp luật. Nghị định số 370/2025/NĐ-CP đã điều chỉnh cơ chế xác định khung số lượng và tên gọi phòng chuyên môn cấp xã; đồng thời quy định việc thành lập phòng thuộc thẩm quyền của CQĐP cấp xã. Vì vậy, bốn nhóm chức năng trong bài viết cần được hiểu là khung định hướng để rà soát, sắp xếp và phân công nhiệm vụ. Tùy theo quy mô dân số, diện tích, đặc điểm đô thị, nông thôn hay hải đảo, điều kiện kinh tế - xã hội và khối lượng nhiệm vụ, một nhóm chức năng có thể được tổ chức thành phòng chuyên môn, bộ phận hoặc bố trí công chức chuyên môn phụ trách. Ngược lại, một phòng chuyên môn có thể đảm nhiệm một số lĩnh vực có quan hệ gần gũi nếu bảo đảm điều kiện pháp lý và năng lực thực thi.

Thứ hai, việc triển khai mô hình cần gắn với hoàn thiện cơ chế phân định nhiệm vụ, thẩm quyền và nguồn lực. Đây là điều kiện để bảo đảm tính khả thi của thiết kế tổ chức. Việc chuyển giao nhiệm vụ phải đi đôi với xác định rõ thẩm quyền quyết định, trách nhiệm thực hiện, nguồn lực tài chính, nhân lực và điều kiện kỹ thuật. Cấp tỉnh cần hướng dẫn, hỗ trợ và kiểm tra việc thực hiện nhiệm vụ được phân cấp, đồng thời bảo đảm tính thống nhất trong quản lý ngành, lĩnh vực. Cấp xã cần chủ động rà soát khối lượng công việc, xác định năng lực chuyên môn và đề xuất phương án tổ chức phù hợp với điều kiện địa bàn.

Thứ ba, tổ chức tích hợp chức năng đòi hỏi phải đổi mới quy trình nghiệp vụ và cơ chế phối hợp. Nếu chỉ điều chỉnh tên gọi hoặc sáp nhập đầu mối mà không thay đổi cách thức xử lý công việc, tình trạng phân mảnh có thể tiếp tục tồn tại dưới hình thức khác. Do đó, cần rà soát các quy trình có sự tham gia của nhiều nhóm chức năng, xác định đầu mối chủ trì, trách nhiệm phối hợp và thời hạn xử lý. Đối với nhiệm vụ liên ngành, có thể thiết lập cơ chế phối hợp theo quy trình hoặc nhóm công tác liên chức năng, bảo đảm xử lý công việc thống nhất nhưng không làm phát sinh thêm tầng nấc tổ chức.

Thứ tư, quản trị dữ liệu phải được triển khai đồng bộ với nâng cao năng lực đội ngũ công chức. Việc xây dựng bộ phận quản trị dữ liệu sẽ không phát huy hiệu quả nếu công chức ở các nhóm chức năng chưa có kỹ năng cập nhật, khai thác và sử dụng dữ liệu trong thực thi nhiệm vụ. Vì vậy, cần xác định trách nhiệm quản trị dữ liệu trong mô tả vị trí việc làm, quy chế phối hợp và quy trình nghiệp vụ; tổ chức bồi dưỡng năng lực số theo yêu cầu từng lĩnh vực; đồng thời bảo đảm điều kiện về hạ tầng, phần mềm, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu.

Thứ năm, hiệu quả của mô hình cần được đánh giá bằng kết quả thực hiện nhiệm vụ, không chỉ bằng số lượng đầu mối hoặc mức độ ứng dụng công nghệ. Các tiêu chí đánh giá có thể tập trung vào mức độ rõ ràng trong phân công nhiệm vụ; thời gian xử lý công việc liên ngành; tỷ lệ quy trình được kết nối, liên thông; chất lượng và mức độ cập nhật dữ liệu; khả năng phối hợp giữa các nhóm chức năng; mức độ hài lòng và khả năng tiếp cận dịch vụ công của người dân. Việc đánh giá định kỳ sẽ tạo căn cứ điều chỉnh cơ cấu tổ chức theo yêu cầu thực tiễn, tránh duy trì những đầu mối không còn phù hợp hoặc hình thành thêm bộ phận nhưng không tạo ra giá trị quản trị rõ rệt.

4.2. Kết luận

Mô hình CQĐP 02 cấp đặt ra yêu cầu đổi mới thiết kế tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã theo hướng phù hợp với phạm vi nhiệm vụ, thẩm quyền và phương thức quản trị mới. Việc tiếp tục duy trì cách thức tổ chức chủ yếu theo ranh giới ngành, lĩnh vực mà thiếu cơ chế tích hợp và kết nối dữ liệu sẽ khó đáp ứng đầy đủ yêu cầu quản trị địa phương trong bối cảnh chuyển đổi số.

Trên cơ sở vận dụng NPM, NPG và DEG, bài viết đề xuất mô hình định hướng gồm bốn nhóm chức năng: quản trị tổng hợp và điều hành số; phát triển kinh tế - hạ tầng - môi trường; phát triển xã hội và dịch vụ công; pháp chế - hành chính công. Trong đó, quản trị dữ liệu vừa là cấu phần chuyên trách thuộc nhóm quản trị tổng hợp và điều hành số, vừa là trục kết nối ngang giữa các nhóm chức năng. Mô hình hướng đến kết hợp yêu cầu tinh gọn, hiệu quả với phối hợp liên ngành, tái tích hợp chức năng và vận hành dựa trên dữ liệu.

Đề xuất này không thay thế các quy định pháp luật hiện hành về tổ chức cơ quan chuyên môn cấp xã, cũng không hàm ý áp dụng một cơ cấu phòng thống nhất cho mọi địa phương. Giá trị của mô hình là cung cấp một khung tham chiếu để các cấp có thẩm quyền rà soát chức năng, phân định nhiệm vụ và lựa chọn phương án tổ chức phù hợp với đặc điểm từng đơn vị hành chính. Việc triển khai cần gắn với hoàn thiện thể chế, bảo đảm nguồn lực, nâng cao năng lực công chức và tái thiết kế quy trình nghiệp vụ. Đây là những điều kiện quan trọng để cơ quan chuyên môn cấp xã thực hiện tốt vai trò tham mưu, giúp UBND cấp xã quản lý nhà nước và phục vụ người dân trong mô hình CQĐP 02 cấp./.

------------------------------------

Tài liệu tham khảo:

1. Allain-Dupré, D. 2018. “Assigning Responsibilities Across Levels of Government: Trends, Challenges and Guidelines for Policy-Makers”. OECD Working Papers on Fiscal Federalism. No. 24. OECD Publishing. Paris (https://doi.org/10.1787/f0944eae-en).

2. Charles de Montesquieu, The spirit of laws, Cambridge University Press, 1989. pp. 157.

3. Chính phủ. 2025. Nghị định số 150/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 quy định tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và Ủy ban nhân dân xã, phường, đặc khu thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.

4. Chính phủ. 2025. Nghị định số 370/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 150/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ quy định tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và Ủy ban nhân dân xã, phường, đặc khu thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.Top of Form

5. Dunleavy, P., Margetts, H., Bastow, S. & Tinkler, J. 2006. “New Public Management Is Dead-Long Live Digital-Era Governance”. Journal of Public Administration Research and Theory. Volume 16. Issue 3. pp. 467–494 (https://doi.org/10.1093/jopart/mui057).

6. Hood, C. 1991. “A Public Management for All Seasons?”. Public Administration. Volume 69. Issue 1. pp. 3–19 (https://doi.org/10.1111/j.1467-9299.1991.tb00779.x).

7. OECD. 2019. Making Decentralisation Work: A Handbook for Policy-Makers. OECD Multi-level Governance Studie. OECD Publishing. Paris (https://doi.org/10.1787/g2g9faa7-en).

8. OECD. 2020. The OECD Digital Government Policy Framework: Six Dimensions of a Digital Government. OECD Public Governance Policy Papers. No. 02, OECD Publishing. Paris (https://doi.org/10.1787/f64fed2a-en).

9. Osborne, S. P. 2006. “The New Public Governance?”, Public Management Review. Volume 8. Issue 3. pp. 377–387 (https://doi.org/10.1080/14719030600853022).

10. Quốc hội. 2025. Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 ngày 16/6/2025.

TS Nguyễn Thị Ngọc Lan - Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam

Bài viết cùng tác giả