Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về phân cấp, phân quyền trong dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV

Từ khóa: Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV, phân cấp, phân quyền, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Abstract:  Based on a study of the Party’s viewpoints and the practical implementation of decentralization and delegation of authority in the organization of the state apparatus in Viet Nam in recent years, this article focuses on clarifying new and breakthrough orientations regarding decentralization and delegation of authority as reflected in the draft documents to be submitted to the 14th National Congress of the Communist Party of Viet Nam. These orientations constitute an important political foundation for promoting the substantive and effective implementation of this policy in practice, toward the goal of building a socialist rule-of-law state of Viet Nam with modern, effective, and efficient national governance.

Keywords: Draft documents of the 14th National Congress, decentralization, delegation of authority, socialist rule-of-law state of Viet Nam.

1. Đặt vấn đề

Trước hết, cần xác định và phân định rõ phân cấp, phân quyền là phương thức, là cơ sở quan trọng để tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước hiệu quả. Theo Từ điển luật học, phân cấp được hiểu là việc “chuyển giao một số nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan nhà nước cấp trên cho cơ quan cấp dưới thực hiện thường xuyên, ổn định theo quy định của pháp luật”[1]. Phân quyền được hiểu là “phân cho một tập thể hay một đơn vị hành chính - lãnh thổ tự quản lý, có tư cách pháp nhân, có những quyền hạn và những nguồn lực nhất định, dưới sự kiểm tra của Nhà nước”[2].

Công cuộc đổi mới và phát triển đất nước trong hơn 40 năm qua đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, trong đó cải cách tổ chức bộ máy nhà nước, đặc biệt là vấn đề phân cấp, phân quyền giữa Trung ương và địa phương luôn là một trong nhưng nội dung trọng tâm và xuyên suốt. Bối cảnh quốc tế với những diễn biến phức tạp, khó lường; tình hình trong nước với những vấn đề triển khai nhanh chóng, quyết liệt trong cải cách, đổi mới toàn diện đất nước đặt ra yêu cầu tiên quyết phải có một hệ thống bộ máy nhà nước năng động, hiệu lực và hiệu quả hơn; đủ năng lực để giải quyết và đáp ứng những yêu cầu từ thực tiễn và hệ thống. Định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021 - 2030, Đảng Cộng sản Việt Nam xác định: “Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong sạch, vững mạnh, tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, vì nhân dân phục vụ và vì sự phát triển của đất nước”[3]. Trong tổng thể mục tiêu ấy, vấn đề phân cấp, phân quyền của tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước đặt ra nhiều nội dung cần quan tâm trên cả phương diện lý luận và thực tiễn.

Quan điểm về vấn đề này được Nghị quyết Đại hội lần thứ XIII của Đảng nêu rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phân cấp, phân quyền, ủy quyền và nâng cao hiệu quả phối hợp trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành. Củng cố hoàn thiện hệ thống chính quyền địa phương; phân định rõ trách nhiệm, quyền hạn giữa Trung ương và địa phương”[4] và được cụ thể hoá ở nhiều quyết sách chính trị quan trọng trong quá trình triển khai thực hiện. Trong đó, Nghị quyết số 76/NQ-CP ngày 15 tháng 07 năm 2021 của Chính phủ Ban hành chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2021-2030 đã nhấn mạnh nhiệm vụ tổ chức bộ máy hành chính nhà nước: “Tăng cường phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, hợp lý giữa Trung ương và địa phương, giữa cấp trên và cấp dưới, gắn với quyền hạn và trách nhiệm; khuyến khích tính năng động, sáng tạo và phát huy tính tích cực, chủ động của các cấp, các ngành trong thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước…”. 

Ảnh minh họa

Thực tiễn triển khai chủ trương phân cấp, phân quyền những năm qua ở Việt Nam trên bình diện tổng thể bộ máy nhà nước đã có những chuyển biến tích cực và tập trung vào những nội dung trọng tâm thể hiện trong quan điểm định hướng của Đảng và sự thể chế hóa cụ thể bằng hệ thống chính sách của Nhà nước. Qua đó, về phương diện thể chế, vấn đề phân cấp, phân quyền đã xác lập được cơ sở pháp lý quan trọng quy định và hướng dẫn thực hiện  phân cấp, phân quyền. Hệ thống thể chế pháp luật về phân cấp, phân quyền từng bước được hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý ngày càng rõ ràng. Hiến pháp năm 2013 với nguyên tắc “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước”, tạo nền tảng cho việc ban hành Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2019). Luật này đã phân định rõ hơn thẩm quyền, trách nhiệm của chính quyền địa phương các cấp, chuyển dịch từ tư duy quản lý tập trung sang trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm; bước đầu khắc phục tình trạng điều hành dựa trên mệnh lệnh hành chính thuần túy, hướng tới mô hình quản trị hiện đại, minh bạch hơn.

Bên cạnh đó, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền là cơ sở quan trọng để phát huy tính chủ động của địa phương; đặc biệt trong lĩnh vực quản lý ngân sách và đầu tư công. Việc phân cấp quản lý ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 đã tạo điều kiện cho các địa phương chủ động trong việc cân đối nguồn lực. Thực tiễn cho thấy, các địa phương được phân cấp mạnh về nguồn thu và nhiệm vụ chi đã có động lực lớn trong việc nuôi dưỡng nguồn thu và thu hút đầu tư.

Theo số liệu từ Nghị quyết của Quốc hội về dự toán ngân sách, tỷ lệ điều tiết ngân sách các thành phố lớn như Hà Nội (32%) và TP. Hồ Chí Minh (21%) năm 2024 tiếp tục được duy trì nhằm tạo nguồn lực để các đầu tàu kinh tế phát huy vai trò động lực[5]. Trong lĩnh vực đầu tư công, Luật Đầu tư công sửa đổi đã phân cấp mạnh thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, giúp rút ngắn quy trình, thủ tục và đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án trọng điểm tại địa phương.​ Phân cấp, phân quyền được thúc đẩy trong những năm qua đã là yếu tố quan trọng để cải cách thủ tục hành chính gắn với phân cấp giải quyết thủ tục hành chính đạt kết quả tích cực. Chính phủ đã quyết liệt chỉ đạo việc cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và phân cấp giải quyết nhằm phục vụ người dân, doanh nghiệp tốt hơn. Theo Báo cáo số 248/BC-CP của Chính phủ (2024), tính đến tháng 8/2024, các bộ, ngành đã cắt giảm, đơn giản hóa hơn 3.000 quy định kinh doanh; tỷ lệ phân cấp trong giải quyết thủ tục hành chính đạt khoảng 29,5%[6].

Hiệu quả của công tác này được phản ánh rõ nét qua các chỉ số đo lường sự hài lòng. Kết quả Chỉ số Cải cách hành chính (PAR INDEX) năm 2023 cho thấy giá trị trung bình của các tỉnh, thành phố đạt 86,98%, tăng 2,19% so với năm 2022; Chỉ số hài lòng của người dân (SIPAS) năm 2024 cũng ghi nhận mức tăng trưởng, đạt trung bình 83,94%[7]. Điều này minh chứng rằng phân cấp, phân quyền đã góp phần trực tiếp làm giảm tầng nấc trung gian, tiết kiệm thời gian và chi phí xã hội.

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn phân cấp, phân quyền thời gian qua vẫn bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập, là những rào cản đối với sự phát triển. Thể hiện ở những phương diện cơ bản như tình trạng thiếu đồng bộ, chồng chéo trong hệ thống pháp luật chuyên ngành; việc phân cấp, phân quyền nhưng chưa đi đôi với việc bảo đảm các điều kiện về nguồn lực tổ chức thực hiện. Một hạn chế rất cơ bản tồn tại trong thực tế thực hiện chức năng, nhiệm vụ ở các đơn vị, địa phương là tâm lý sợ trách nhiệm và năng lực thực thi hạn chế của người được giao quyền và có thẩm quyền.

Trên thực tế, nhiều cơ quan, địa phương thay vì chủ động quyết định theo thẩm quyền lại thường xuyên gửi văn bản hỏi ý kiến các bộ, ngành trung ương, tạo ra vòng luẩn quẩn hành chính không cần thiết[8]. Bên cạnh đó là hạn chế năng lực thực thi của bộ máy chính quyền cơ sở, khi được giao thêm nhiều thẩm quyền mới, phức tạp (đất đai, đầu tư, xây dựng) nhưng chưa được chuẩn bị kỹ lưỡng về nhân lực và kỹ năng. Nếu không giải quyết triệt để vấn đề trách nhiệm và nâng cao năng lực thực thi công vụ, chủ trương phân cấp mạnh mẽ sẽ khó đi vào thực chất và có thể dẫn đến những ách tắc mới ngay tại cơ sở[9]. Một trong những hạn chế cơ bản từ thực tiễn phân cấp phân quyền là cơ chế kiểm soát quyền lực chưa theo kịp thực tiễn phân quyền. Việc trao quyền mạnh mẽ nếu thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả dễ dẫn đến nguy cơ lạm quyền, cục bộ địa phương và “lợi ích nhóm”. Thực tế thời gian qua đã xảy ra nhiều vụ việc sai phạm nghiêm trọng trong quản lý đất đai, đấu thầu, sử dụng ngân sách tại các địa phương, cho thấy “lỗ hổng” trong giám sát quyền lực sau phân cấp. Hệ thống kiểm soát hiện nay vẫn nặng về kiểm tra hành chính, hậu kiểm còn yếu, chưa đủ sức răn đe và ngăn chặn kịp thời các vi phạm ngay từ khi mới phát sinh.[10]

Những hạn chế trên là  những “điểm nghẽn” mà Dự thảo văn kiện Đại hội XIV cần tập trung giải quyết.

2. Quan điểm của Đảng về phân cấp, phân quyền trong Dự thảo các Văn kiện trình Đại hội XIV

Nhận thức sâu sắc thể chế là một trong những điểm nghẽn lớn nhất nhưng cũng là dư địa cải cách lớn nhất, các dự thảo văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng đã dành sự quan tâm đặc biệt đến việc tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong các nội dung Dự thảo Văn kiện.

Điểm mới mang tính đột phá trong tư duy của Đảng lần này là quan điểm “Tiếp tục hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức bộ máy, biên chế, mối quan hệ công tác giữa các cấp chính quyền. Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo hướng tăng cường tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương với phương châm "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm". Đây được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của nhiệm kỳ XIV, thể hiện sự chuyển đổi thực chất về quyết tâm chính trị, về tư duy lãnh đạo để phân cấp, phân quyền không còn là việc chuyển giao nhiệm vụ một cách cơ học mà là một cuộc cải cách thực chất về tổ chức và vận hành quyền lực nhà nước. Mục tiêu là phát huy tối đa tính chủ động, sáng tạo của địa phương, giải phóng các nguồn lực phát triển, nhưng đồng thời phải siết chặt kỷ luật, kỷ cương và cá thể hóa trách nhiệm, đặc biệt là trách nhiệm của người đứng đầu.

Dự thảo xác định đây là một trong ba đột phá chiến lược, then chốt của nhiệm kỳ: “Đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển, nâng cao năng lực hoạch định và tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước để khơi thông, giải phóng và phát huy hiệu quả mọi nguồn lực; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý, quản trị phát triển giữa Trung ương và địa phương, phát huy vai trò tự chủ, tự chịu trách nhiệm của địa phương…”

Quan điểm của Đảng về phần cấp, phân quyền trong Dự thảo các Văn kiện trình Đại hội XIV thể hiện ở các nội dung cơ bản:

Một là, quan điểm về việc xác lập mối quan hệ hữu cơ, không thể tách rời giữa phân cấp, phân quyền và kiểm soát quyền lực nhà nước; được đặt trong một thể thống nhất với cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm giải trình. Dự thảo văn kiện yêu cầu việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ phải đi đôi với hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực bên trong bộ máy nhà nước và tăng cường giám sát từ bên ngoài. Đặc biệt, dự thảo nhấn mạnh việc cá thể hóa và đề cao trách nhiệm của người đứng đầu trong việc thực thi quyền lực được giao. Đây là một bước tiến thực chất trong tư duy lãnh đạo, hướng tới xây dựng một nhà nước mạnh, hiệu quả nhưng luôn trong giới hạn của pháp luật và phục vụ lợi ích của nhân dân.

 Hai là, quan điểm của Đảng định hướng cụ thể, rõ ràng là đẩy mạnh cả phân cấp và phân quyền, trong đó nhấn mạnh việc luật hóa thẩm quyền của chính quyền địa phương (biểu hiện của phân quyền) và xác định rõ nhiệm vụ cho từng cấp hành chính (biểu hiện của phân cấp). Nhằm khắc phục tình trạng phân cấp chung chung, thiếu rõ ràng, các dự thảo văn kiện đặt ra yêu cầu phải cụ thể hóa, định lượng hóa tối đa thẩm quyền và trách nhiệm của từng cấp. Chủ trương “trung ương làm tốt việc vĩ mô, định hướng; địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” được nêu trong dự thảo chính là sự cụ thể hóa của tư duy này. Khi thẩm quyền và trách nhiệm được định rõ bằng luật, chính quyền địa phương sẽ có đủ không gian để chủ động, sáng tạo, còn người dân và các cơ quan giám sát có cơ sở rõ ràng để đánh giá và quy trách nhiệm. Bên cạnh đó là sự phân cấp, phân quyền trong các lĩnh vực hoạt động cụ thể. Dự thảo xác định: Trong phát triển kinh tế: Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tập trung vốn đầu tư công cho các công trình trọng điểm quốc gia có sức lan tỏa cao, kết nối vùng và liên vùng, nhằm khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải… Trong xây dựng và thực thi pháp luật: Tập trung điều chỉnh, bổ sung và hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng phân cấp, phân quyền triệt để… Trong tổ chức bộ máy hệ thống chính trị: Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo hướng hiện đại, gần dân, sát cơ sở, đồng thời tăng cường công tác kiểm tra, giám sát… Trong quản lý tài nguyên và môi trường: Sự phối hợp giữa các cấp, các ngành và các địa phương trong quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu đã trở nên chặt chẽ và hiệu quả hơn…

Ba là, quan điểm của Đảng chống tiêu cực trong phân cấp, phân quyền và bảo đảm nguồn lực đồng bộ. Dự thảo văn kiện cũng chỉ ra một hiện tượng tiêu cực cần khắc phục trong quá trình phân cấp là tình trạng cấp trên “đẩy việc, đẩy rủi ro” xuống cho cấp dưới, trong khi vẫn giữ lại các nguồn lực và thẩm quyền quyết định quan trọng. Để giải quyết vấn đề này, chủ trương mới yêu cầu việc phân cấp nhiệm vụ phải đi kèm với sự bảo đảm tương xứng về nguồn lực, bao gồm ngân sách, biên chế, cơ sở vật chất và các điều kiện cần thiết khác. Sự đồng bộ giữa nhiệm vụ và nguồn lực là điều kiện tiên quyết để việc phân cấp đi vào thực chất và có hiệu quả. Việc gắn trách nhiệm giải trình của người đứng đầu với kết quả sử dụng các nguồn lực được giao sẽ tạo ra động lực mạnh mẽ để các cấp chính quyền sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực công, phục vụ tốt hơn cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.

Các định hướng về phân cấp, phân quyền trong dự thảo văn kiện Đại hội XIV đã thể hiện một bước tiến lớn trong tư duy lý luận của Đảng về tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước. Việc triển khai các định hướng mới về phân cấp, phân quyền sẽ mở ra nhiều cơ hội to lớn; góp phần khơi thông các “điểm nghẽn” thể chế, phát huy mạnh mẽ sự năng động, sáng tạo của chính quyền địa phương; tạo đà cho cải cách hành chính, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Bên cạnh đó, việc chuyển trọng tâm từ “giao việc” sang “giao quyền gắn với giao trách nhiệm và cơ chế kiểm soát” là chìa khóa để xây dựng một nền hành chính kiến tạo, liêm chính, hiệu lực và hiệu quả. Từ chủ trương đến thực tiễn sẽ có nhiều thách thức, đòi hỏi quyết tâm chính trị cao, sự năng động, hiệu quả của cả hệ thống chính trị và lộ trình pháp lý hóa chặt chẽ, khoa học. Đây là cơ sở chính trị quan trọng tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước, củng cố niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước trong giai đoạn mới; là cơ sở hiện thực hóa các mục tiêu nhiệm kỳ mà Dự thảo các Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng đã xác định.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.    Báo Nhân dân điện tử, Công bố toàn văn dự thảo các văn kiện trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, https://nhandan.vn/cong-bo-toan-van-du-thao-cac-van-kien-trinh-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xiv-cua-dang-post915434.html, truy cập ngày 29/11/2025.

2.    Ban Chỉ đạo Cải cách hành chính của Chính phủ (2024), Báo cáo Chỉ số cải cách hành chính năm 2023 (PAR INDEX 2023), công bố ngày 17/04/2024.

3.    Chính phủ (2024), Báo cáo số 248/BC-CP ngày 08/07/2024 về kết quả rà soát, xử lý các vướng mắc, bất cập về thủ tục hành chính.

4.    Lê Văn Cường (2024), Quyết tâm thực hiện hiệu quả Nghị định số 73/2023/NĐ-CP về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, Tạp chí Tổ chức Nhà nước, truy cập ngày 15/12/2025.

5.    Lê Thị Huyền (2023), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phân quyền, phân cấp trong quản lý hành chính nhà nước, Tạp chí Dân chủ và pháp luật điện tử ngày 20/11/2023, truy cập ngày 30/11/2025.

6.    Hoàng Thị Ngân (2023), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phân cấp, phân quyền, ủy quyền trong quản lý hành chính ở Việt Nam, Tạp chí Tổ chức nhà nước, truy cập ngày 30/11/2025.

7.    Quốc hội (2023), Nghị quyết số 104/2023/QH15 ngày 10/11/2023 về dự toán ngân sách nhà nước năm 2024.

[1] Viện Khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp) (2006), “Từ điển luật học”, Nxb. Từ điển Bách Khoa - Nxb. Tư pháp, Hà Nội, tr. 614

[2] Viện Khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp) (2006), “Từ điển luật học”, Nxb. Từ điển Bách Khoa - Nxb. Tư pháp, Hà Nội, tr. 615.

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn  kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội 2021, tr.118.

[4] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn  kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội 2021, tr.225.

[5] Quốc hội (2023), Nghị quyết số 104/2023/QH15 ngày 10/11/2023 về dự toán ngân sách nhà nước năm 2024.

[6] Chính phủ (2024), Báo cáo số 248/BC-CP ngày 08/07/2024 về kết quả rà soát, xử lý các vướng mắc, bất cập về thủ tục hành chính.

[7] Ban Chỉ đạo Cải cách hành chính của Chính phủ (2024), Báo cáo Chỉ số cải cách hành chính năm 2023 (PAR INDEX 2023), công bố ngày 17/04/2024.

[8] PGS.TS Lê Văn Cường (2024), Quyết tâm thực hiện hiệu quả Nghị định số 73/2023/NĐ-CP về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, Tạp chí Tổ chức Nhà nước và Lao động tháng 12/2023, bài viết được đăng trên trang thông tin điện tử của tạp chí (tcnn.vn) vào ngày 09/01/2024, https://tcnn.vn/news/detail/63113/Quyet-tam-thuc-hien-hieu-qua-Nghi-dinh-so-732023ND-CP-ve-khuyen-khich-bao-ve-can-bo-nang-dong-sang-tao-dam-nghi-dam-lam-dam-chiu-trach-nhiem-vi-loi-ich-chung.html, truy cập ngày 15/12/2025.

[9] [9] Ban Chỉ đạo Cải cách hành chính của Chính phủ (2025), Báo cáo Chỉ số cải cách hành chính năm 2024 (PAR INDEX 2024), công bố ngày 6/04/2025.

[10] Lý Nam Hải, & Hoàng Thị Vĩnh Quỳnh. (2024). Pháp luật về phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương ở việt nam: một số hạn chế và giải pháp hoàn thiện. Tạp chí pháp luật và thực tiễn số 58/2024, truy cập từ https://tapchi.hul.edu.vn/index.php/jl/article/view/365, ngày 15/12/2025.

TS. Lê Thị Anh Đào, Phó Giám đốc Học viện Chính trị khu vực II

TS. Bùi Thị Nguyệt Thu, Học viện Chính trị khu vực II