Hiệu quả các chương trình hỗ trợ giảm nghèo gắn với du lịch: nhìn từ yêu cầu phát triển bền vững và bình đẳng giới

OCOP - động lực mới cho sinh kế nông thôn  

Theo Bộ Công Thương, tính đến tháng 9/2025, cả nước đã có 17.316 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên; số lượng chủ thể tham gia đạt hơn 9.300 đơn vị, chủ yếu là hợp tác xã, tổ hợp tác và hộ gia đình. Chỉ trong một giai đoạn ngắn, hơn 60,7% chủ thể OCOP báo cáo doanh thu tăng lên, bình quân khoảng 17,6% mỗi năm, và 55,6% sản phẩm có giá bán cao hơn so với trước khi được chứng nhận.

Đáng chú ý, phụ nữ là lực lượng chiếm tỷ lệ lớn trong các khâu chế biến, đóng gói, làm thủ công mỹ nghệ, dịch vụ trải nghiệm, những lĩnh vực mà OCOP đang khuyến khích nâng chuẩn và thương mại hóa. Nhờ vậy, nhiều lao động nữ vùng nông thôn vốn trước đây phụ thuộc vào sản xuất nhỏ lẻ đã có cơ hội ổn định thu nhập và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Đây là bước tiến quan trọng trong mục tiêu nâng cao quyền kinh tế – xã hội của phụ nữ, phù hợp Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 202 - 2030.

Cùng với OCOP, phát triển homestay và du lịch cộng đồng đang trở thành điểm sáng trong giảm nghèo đa chiều.

Cùng với OCOP, phát triển homestay và du lịch cộng đồng đang trở thành điểm sáng trong giảm nghèo đa chiều. Tại nhiều địa phương như Sa Pa, Mai Châu, Mộc Châu, Bắc Hà…, hàng trăm cơ sở homestay được hình thành, đóng góp tích cực vào tăng trưởng du lịch và thu nhập cho người dân. Theo thống kê truyền thông địa phương, tại một số mô hình thành công, hộ gia đình làm homestay có thể thu được 12–15 triệu đồng/tháng sau trừ chi phí, đồng thời tạo thêm từ 2–3 việc làm với mức lương 4–6 triệu đồng/tháng.

Không chỉ là bài toán kinh tế, homestay bản địa còn giúp gìn giữ tri thức văn hóa qua các hoạt động trải nghiệm như nấu ăn truyền thống, dệt thổ cẩm, làm nông nghiệp mùa vụ. Điều này góp phần nâng cao vị thế của phụ nữ – những người nắm giữ phần lớn kỹ năng, tri thức văn hóa bản địa, đồng thời mở ra cơ hội việc làm ổn định ngay tại quê hương cho thanh niên, hạn chế tình trạng di cư lao động.

Thực tiễn cho thấy, mô hình du lịch sẽ kém hiệu quả nếu chỉ dừng lại ở dịch vụ lưu trú đơn lẻ. Khi homestay được liên kết với sản phẩm OCOP, từ ẩm thực, nông sản đến đồ thủ công, giá trị gia tăng sẽ được mở rộng: khách du lịch không chỉ tiêu dùng dịch vụ mà còn mua sản phẩm, tham gia trải nghiệm, đóng góp trực tiếp cho kinh tế bản địa.

Đặc biệt, sự tham gia của phụ nữ và thanh niên trong chuỗi cung ứng này là rất rõ rệt: phụ nữ phụ trách chế biến, thêu dệt, buồng phòng; thanh niên tham gia marketing, hướng dẫn du lịch, quản lý cơ sở lưu trú. Việc phân bổ vai trò hợp lý góp phần tạo thu nhập công bằng trong cộng đồng, hạn chế tình trạng lợi ích bị tập trung vào một số hộ gia đình.

Những thách thức đặt ra và yêu cầu về quản trị bền vững

Dù đạt nhiều kết quả tích cực, các mô hình OCOP và homestay vẫn đối diện không ít thách thức: thiếu quy chuẩn dịch vụ, năng lực quản trị còn hạn chế, tình trạng phát triển ồ ạt gây áp lực lên môi trường, bản sắc văn hóa có nguy cơ bị thương mại hóa. Bên cạnh đó, nếu thiếu sự quan tâm đến yếu tố giới, phân công lao động không hợp lý có thể làm gia tăng gánh nặng không tên đối với phụ nữ trong gia đình.

Đây cũng là lý do để các mô hình du lịch cộng đồng cần đặt ra yêu cầu phân bố lợi ích minh bạch, tăng cường vai trò của phụ nữ trong ra quyết định, củng cố bộ máy tự quản cộng đồng và đảm bảo quyền tham gia của các nhóm yếu thế.

Để khai thác trọn vẹn tiềm năng của mô hình OCOP kết hợp du lịch, cơ quan quản lý và địa phương cần tiếp tục hoàn thiện chính sách hỗ trợ phụ nữ và thanh niên nông thôn trong đào tạo nghề, phát triển sản phẩm OCOP, dịch vụ homestay và quản trị du lịch cộng đồng; Tăng khả năng tiếp cận vốn, nhất là với hộ nghèo, hộ do phụ nữ làm chủ - nhóm thường gặp rào cản trong thủ tục tín dụng; Chuẩn hóa mô hình homestay, nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo vệ văn hóa bản địa; Xây dựng hệ thống dữ liệu OCOP – du lịch nông thôn, tăng tính minh bạch, tạo điều kiện kết nối với thị trường trong và ngoài nước; Lồng ghép bình đẳng giới trong toàn bộ quy trình: từ xây dựng đề án, tập huấn, đến phân chia lợi ích.

Thành công của OCOP và du lịch nông thôn không chỉ thể hiện ở những con số về doanh thu hay sản phẩm được chứng nhận, mà còn ở khả năng giải phóng nguồn lực con người, đặc biệt là phụ nữ và thanh niên, những lực lượng quan trọng nhưng lâu nay ít có cơ hội tiếp cận kinh tế hiện đại. Khi các mô hình này được triển khai một cách bền vững, dựa trên sự tham gia thực chất của cộng đồng và nguyên tắc công bằng giới, nông thôn Việt Nam sẽ có thêm một động lực mạnh mẽ để phát triển, không chỉ thoát nghèo mà còn vươn lên thịnh vượng trong giai đoạn mới./.

Duy Hưng