Từ trại giam của thực dân Pháp đến nhà lao khét tiếng ở miền Trung
Lao Thừa Phủ nằm trên đường Lê Lai, thành phố Huế, nguyên là một phần khu đất thuộc trại Thủy Sư, nơi đóng quân của lực lượng thủy binh triều Nguyễn. Năm 1899, thực dân Pháp chiếm khu đất này, xây dựng thành trại giam chính của phủ Thừa Thiên. Tên gọi Lao Thừa Phủ cũng bắt nguồn từ đó.
Ban đầu, nhà lao có quy mô tương đối nhỏ, chủ yếu phục vụ việc giam giữ những người bị chính quyền thực dân bắt giữ tại địa phương. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của phong trào yêu nước và cách mạng ở Trung Kỳ, số người bị bắt ngày càng tăng. Thực dân Pháp từng bước mở rộng hệ thống nhà giam, bổ sung tường rào, chòi canh và các công trình kiểm soát tù nhân.
Từ những năm đầu thế kỷ XX, Lao Thừa Phủ trở thành nơi giam giữ nhiều người tham gia các phong trào chống thực dân, những nhà hoạt động cách mạng, đảng viên cộng sản, học sinh, sinh viên và trí thức yêu nước. Những người bị bắt tại Huế và các tỉnh Trung Kỳ thường bị đưa về đây để thẩm vấn, xét xử hoặc chờ chuyển đến các nhà tù khác.
Trong số những người từng bị giam giữ tại Lao Thừa Phủ có nhiều nhân vật tiêu biểu của phong trào cách mạng Việt Nam như Nguyễn Chí Diểu, Nguyễn Chí Thanh, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Anh, Lê Viết Lượng, Tố Hữu, Lê Chưởng, Hải Triều... Mỗi người có một chặng đường hoạt động và hoàn cảnh bị bắt khác nhau, nhưng đều gắn với những năm tháng đấu tranh chống chế độ thực dân tại miền Trung.
Đồng chí Tố Hữu, tên khai sinh Nguyễn Kim Thành, là một trong những trường hợp tiêu biểu. Tham gia hoạt động cách mạng từ khi còn trẻ, ông từng giữ vai trò quan trọng trong phong trào thanh niên và phong trào học sinh ở Huế. Tháng 4/1939, ông bị thực dân Pháp bắt, tra tấn và giam tại nhà lao Thừa Phủ. Do tiếp tục đấu tranh trong tù, ông bị tăng án sáu tháng, sau đó bị đày đi Lao Bảo, rồi tiếp tục chuyển qua nhiều nhà tù khác.
Những năm tháng bị bắt bớ, tù đày đã in đậm trong cuộc đời hoạt động cách mạng và sáng tác của Tố Hữu. Với ông, nhà tù trở thành nơi thử thách ý chí, đồng thời là môi trường để những người cộng sản giữ liên lạc, động viên nhau và tiếp tục nuôi dưỡng niềm tin vào ngày đất nước được độc lập.
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, khi chính quyền cách mạng giành được chính quyền tại Huế ngày 23/8, Lao Thừa Phủ bị đập phá một phần. Một số buồng giam vẫn được giữ lại để giam giữ những đối tượng phản cách mạng thân Nhật.
Khi thực dân Pháp quay trở lại chiếm đóng Huế, nhà lao được xây dựng lại và tiếp tục phục vụ hoạt động giam giữ. Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, nhiều cán bộ, chiến sĩ cách mạng bị bắt trên địa bàn Thừa Thiên và các tỉnh lân cận tiếp tục bị đưa về đây. Nhà lao trở thành một mắt xích trong hệ thống đàn áp phong trào cách mạng ở khu vực Trung Trung Bộ.
Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, chính quyền Ngô Đình Diệm tiếp tục sử dụng Lao Thừa Phủ làm nơi giam giữ những người cộng sản và người tham gia phong trào đấu tranh yêu nước. Hệ thống nhà giam được mở rộng, sửa chữa nhằm tăng cường kiểm soát. Các khu biệt giam, hầm tối và chuồng cọp được xây dựng, cùng với hàng rào bảo vệ, tháp canh và các công trình phòng thủ.
Trong giai đoạn này, nhà lao giam giữ nhiều cán bộ cách mạng, thanh niên, học sinh, sinh viên và đồng bào bị bắt vì tham gia các hoạt động đấu tranh chính trị. Tù nhân đến từ nhiều địa phương ở miền Trung, đặc biệt là các tỉnh thuộc chiến trường Trị - Thiên.
Chế độ giam giữ hà khắc, những cuộc thẩm vấn và các biện pháp đàn áp được sử dụng nhằm buộc người tù khai báo, từ bỏ hoạt động cách mạng. Tuy nhiên, ngay trong hoàn cảnh bị giam cầm, các chiến sĩ vẫn tìm cách duy trì tổ chức, giữ liên lạc và tổ chức đấu tranh đòi cải thiện điều kiện sinh hoạt, chống đánh đập, bảo vệ quyền lợi của tù nhân.
Những người tù kiên trung và cuộc giải phóng lịch sử xuân Mậu Thân 1968
Lịch sử Lao Thừa Phủ gắn với nhiều nhà hoạt động cách mạng, những người đã trải qua quá trình đấu tranh, bị bắt giam nhưng vẫn tiếp tục đóng góp cho phong trào giải phóng dân tộc.
Trong số đó, nhà thơ Tố Hữu là nhân vật có dấu ấn đặc biệt. Thời gian bị giam tại Thừa Phủ năm 1939 diễn ra khi ông còn rất trẻ, nhưng cũng là giai đoạn đánh dấu những thử thách đầu tiên trong cuộc đời hoạt động cách mạng. Sau khi bị chuyển qua nhiều nhà tù, ông tìm cách vượt ngục, trở lại hoạt động và tiếp tục đảm nhận những trọng trách của Đảng.
Đại tướng Nguyễn Chí Thanh cũng là một trong những nhà cách mạng bị giam cầm tại đây. Ông tham gia hoạt động cách mạng từ sớm, từng bị thực dân Pháp bắt giam và trải qua nhiều thử thách trong thời kỳ đấu tranh chống chế độ thuộc địa. Sau khi ra tù, ông tiếp tục hoạt động, trưởng thành qua thực tiễn cách mạng và trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo tiêu biểu của Đảng, Quân đội nhân dân Việt Nam.
Đồng chí Hoàng Anh, một nhà hoạt động cách mạng quê ở Thừa Thiên Huế, cũng từng bị giam giữ tại nhà lao này. Sau Cách mạng tháng Tám, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong bộ máy lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, từng giữ chức Phó Thủ tướng Chính phủ.
Bên cạnh những nhà lãnh đạo, nhà hoạt động cách mạng nổi tiếng, Lao Thừa Phủ còn lưu giữ ký ức về hàng nghìn người tù bình dị. Họ là những cán bộ cơ sở, chiến sĩ du kích, giao liên, thanh niên, học sinh và người dân tham gia phong trào đấu tranh tại địa phương. Có người bị bắt sau những trận càn, có người bị phát hiện khi làm nhiệm vụ, có người bị giam giữ vì tham gia các tổ chức yêu nước.
Một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử Lao Thừa Phủ diễn ra vào những ngày đầu tháng 2/1968, trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân. Thời điểm đó, nhà lao đang giam giữ hơn 2.300 tù nhân, phần lớn là cán bộ, chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đến từ các địa phương miền Trung.
Sau khi lực lượng cách mạng tiến công và làm chủ nhiều khu vực tại thành phố Huế, việc giải phóng Lao Thừa Phủ được xác định là nhiệm vụ quan trọng. Nhà lao có hệ thống bảo vệ nghiêm ngặt, lực lượng canh gác được bố trí chặt chẽ. Những người tổ chức giải phóng phải tìm hiểu tình hình bên trong, liên hệ với cơ sở cách mạng và vận động lực lượng tù nhân phối hợp hành động.
Rạng sáng ngày 04/02/1968, lực lượng giải phóng tiến công vào Lao Thừa Phủ. Các đơn vị bên ngoài phối hợp với cơ sở bên trong, tổ chức khống chế lực lượng canh gác và mở cửa nhà lao. Sau cuộc tiến công, hơn 2.300 tù nhân được giải phóng. Sự kiện diễn ra nhanh chóng, mở ra cơ hội trở về cho hàng nghìn người đã trải qua nhiều năm tháng giam cầm.
Sự kiện giải phóng Lao Thừa Phủ trở thành một dấu mốc đáng nhớ trong lịch sử đấu tranh của quân và dân Huế. Cánh cửa nhà lao mở ra, hàng nghìn người được trở về với đồng đội và nhân dân. Nhiều người tiếp tục cống hiến, có người hy sinh trên chiến trường, có người mang theo ký ức tù đày suốt cuộc đời.
Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, Lao Thừa Phủ tiếp tục được sử dụng làm cơ sở giam giữ của chính quyền địa phương. Đến năm 2010, phần lớn khu nhà lao được bàn giao để phục vụ việc xây dựng công trình mới. Trước nguy cơ nhiều dấu tích lịch sử bị xóa bỏ, thành phố Huế đã triển khai công tác bảo tồn, phục hồi một phần khu vực nhà lao.
Ngày 22/12/2020, Khu chứng tích Lao Thừa Phủ được khánh thành sau quá trình bảo tồn, tôn tạo. Với diện tích khoảng 1.300m², khu chứng tích giữ lại và phục hồi một số hạng mục quan trọng như tháp canh, lô cốt, hệ thống tường rào, nhà giam thời Mỹ, hai cổng nhà lao và khu nhà giam gắn với đồng chí Tố Hữu.
Những hạng mục còn lại giúp người tham quan hình dung phần nào cấu trúc của một nhà lao từng giam giữ nhiều thế hệ người yêu nước. Các hình ảnh, tư liệu và hiện vật được trưng bày góp phần tái hiện lịch sử hoạt động của nhà lao, những cuộc đấu tranh trong tù và sự kiện giải phóng tù nhân năm 1968.
Giữa nhịp sống hôm nay của thành phố Huế, Khu chứng tích Lao Thừa Phủ là địa chỉ nhắc nhớ về những người đã đi qua năm tháng tù đày, về các cuộc đấu tranh giữ vững khí tiết và sự hy sinh của những chiến sĩ cách mạng. Gìn giữ những dấu tích còn lại, sưu tầm hồi ức nhân chứng và bổ sung tư liệu lịch sử là việc làm cần thiết để câu chuyện về những người tù cách mạng tiếp tục được kể lại một cách đầy đủ, chân thực cho các thế hệ mai sau./.
Hà Giang
Tin tức cùng chuyên mục
Bài viết cùng tác giả
