Bệnh nghề nghiệp trong ngành dệt may và da giày trên địa bàn Hà Nội: Thực trạng và các biện pháp phòng ngừa hiệu quả

Trong bức tranh lớn, dệt may và da giày là hai ngành sử dụng số lượng lao động rất lớn nên nguy cơ bệnh nghề nghiệp và tai nạn lao động trong các chuỗi sản xuất này luôn ở mức cao. Nhiều báo cáo điều tra cho thấy dệt may và da giày chiếm tỷ lệ đáng kể trong các vụ tai nạn lao động và số ca tử vong liên quan. Theo Thông báo số 630/TB-BLĐTBXH của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (cũ) về tình hình tai nạn lao động năm 2024 (công bố đầu năm 2025), năm 2024, cả nước 7.902 vụ tai nạn lao động, 8.068 nạn nhân, trong đó 584 người tử vong. Trong bảng phân tích theo lĩnh vực, lĩnh vực dệt may, da giày (dòng phân loại sử dụng trong báo cáo này) chiếm 3,5% tổng số vụ tai nạn và 2,62% tổng số người chết trong năm 2024.

Riêng tại thành phố Hà Nội, nhiều làng nghề, các cơ sở may nhỏ và xưởng gia công chưa được trang bị đầy đủ hệ thống thông gió, hút bụi, phương tiện bảo hộ và chương trình khám sức khỏe định kỳ, dẫn đến việc phát hiện muộn các bệnh nghề nghiệp hoặc bỏ sót trường hợp nhẹ nhưng kéo dài. Cùng với đó, sự thiếu ổn định của chuỗi cung ứng và áp lực giao hàng khiến người lao động phải tăng ca, gây mệt mỏi kéo dài và tăng nguy cơ rối loạn cơ-xương-khớp, stress nghề nghiệp... là những yếu tố dễ bị bỏ qua nhưng lại tác động lớn đến sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống.

Không chỉ ngành da giày, dệt may cũng là ngành có nguy cơ cao về các bệnh nghề nghiệp.

Một vấn đề riêng biệt nhưng nghiêm trọng là bệnh bụi phổi và các bệnh hô hấp mãn tính. Ở Việt Nam đã ghi nhận hàng chục nghìn trường hợp bụi phổi, trong đó con số thực tế được cho là cao hơn nhiều so với thống kê chính thức bởi nhiều người lao động làm việc ở cơ sở nhỏ, không được tiếp cận khám chuyên sâu. Bệnh lý này tiến triển âm thầm nhưng để lại hậu quả nặng nề: giảm sức lao động, tăng chi phí điều trị và nguy cơ tàn phế. Việc thiếu hệ thống báo cáo, sàng lọc định kỳ và các biện pháp kỹ thuật kiểm soát bụi tại nguồn đang khiến nguy cơ này tiếp diễn.

Đứng trước thực trạng ấy, các biện pháp phòng ngừa cần tiếp tục được triển khai đồng bộ, vừa mang tính kỹ thuật, vừa mang tính xã hội và quản lý. Về mặt kỹ thuật, các doanh nghiệp từ những nhà máy lớn đến các xưởng may gia công cần ưu tiên đầu tư hệ thống thông gió cục bộ, hút bụi tại nguồn, che chắn máy móc, sử dụng vật liệu ít độc hại, và thường xuyên bảo trì thiết bị. Các biện pháp kỹ thuật không chỉ bảo vệ trực tiếp sức khỏe người lao động mà còn nâng cao năng suất, giảm thiểu tổn thất sản xuất. Đồng thời, phương tiện bảo hộ cá nhân phải được trang bị đầy đủ và phù hợp: khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn cho những nơi có bụi sợi, găng tay, kính bảo hộ khi tiếp xúc hóa chất xử lý vải, và đồ bảo hộ giảm rung cho các công việc lắp ráp kéo dài. Những chi phí ban đầu có thể khiến doanh nghiệp chùn bước, nhưng khi tính toán toàn diện về hiệu quả lâu dài  như giảm nghỉ ốm, giảm bồi thường và giữ chân lao động thì đầu tư cho an toàn là lựa chọn kinh tế sáng suốt.

Về y tế và quản lý sức khỏe, việc phát hiện sớm là chìa khóa phòng ngừa các bệnh nghề nghiệp. Lộ trình khám sàng lọc định kỳ, đặc biệt cho các nhóm nghề có nguy cơ cao, cần được mở rộng; cùng lúc đó, hệ thống báo cáo bệnh nghề nghiệp cần được hoàn thiện để số liệu phản ánh đúng thực trạng và làm cơ sở hoạch định chính sách. Kế hoạch triển khai phòng, chống bệnh nghề nghiệp của CDC Hà Nội là một ví dụ cần được nhân rộng và tăng cường hợp tác với doanh nghiệp để đưa khám sàng lọc đến gần hơn với người lao động, đặc biệt tại các cơ sở nhỏ và làng nghề. Việc đưa y tế cơ sở, trung tâm y tế quận, huyện vào vai trò chủ động trong tổ chức khám, tư vấn, điều trị ban đầu sẽ giúp phát hiện sớm các triệu chứng và giảm tỷ lệ tiến triển nặng. 
Giáo dục và huấn luyện về an toàn vệ sinh lao động đóng vai trò nền tảng. Công nhân cần được đào tạo thực hành về cách sử dụng thiết bị an toàn, nhận biết dấu hiệu ban đầu của các bệnh lý nghề nghiệp như ho kéo dài, mệt mỏi bất thường, viêm da mạn tính; lãnh đạo và quản lý phân xưởng cần được trang bị kiến thức đánh giá rủi ro, tổ chức lịch làm việc hợp lý, đảm bảo nghỉ ngơi và hạn chế giờ làm thêm quá mức. Đồng thời, cần xây dựng văn hoá an toàn trong doanh nghiệp, nơi mà quyền được làm việc an toàn được tôn trọng như một quyền cơ bản khi người lao động tự tin báo cáo nguy cơ, doanh nghiệp có cơ sở để hành động kịp thời.

Về chính sách, nhà nước và các cơ quan quản lý phải tạo ra khung pháp lý vừa đủ mạnh để thúc đẩy sự tuân thủ, vừa có cơ chế hỗ trợ cho doanh nghiệp nhỏ. Hỗ trợ tài chính, ưu đãi thuế cho doanh nghiệp đầu tư trang thiết bị an toàn, chương trình vay vốn lãi suất thấp cho cải tạo nhà xưởng, và mô hình hợp tác công-tư trong việc cung cấp dịch vụ khám sức khỏe nghề nghiệp là những hướng khả thi. Ngoài ra, thúc đẩy cơ chế thanh tra, giám sát định kỳ và minh bạch hóa kết quả cũng sẽ giúp tăng trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp. Khi cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người lao động cùng chia sẻ mục tiêu “zero bệnh nghề nghiệp có thể phòng tránh được”, hiệu quả mới bền vững.

Không thể bỏ qua vai trò của xã hội và truyền thông. Các câu chuyện thực tế về người lao động mất sức, gia đình chịu cảnh khó khăn vì bệnh nghề nghiệp cần được kể chân thực để nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy hành động. Truyền thông cũng có thể hỗ trợ lan tỏa các mô hình doanh nghiệp làm tốt, tôn vinh sáng kiến an toàn và chia sẻ giải pháp thực tế, từ đó tạo áp lực tích cực lên các doanh nghiệp khác học hỏi và thay đổi.

Cuối cùng, cần nhìn nhận phòng chống bệnh nghề nghiệp trong dệt may và da giày như một đầu tư chiến lược cho phát triển bền vững: bảo vệ con người là bảo vệ nguồn lực quý giá của ngành, duy trì năng lực cạnh tranh và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của khách hàng quốc tế về trách nhiệm xã hội và điều kiện lao động. Con đường phía trước là một lời cam kết chính trị giữa doanh nghiệp, người lao động và cơ quan quản lý để biến những con số báo động thành những chương trình can thiệp có hiệu quả, giảm dần các ca bệnh, giảm tai nạn và đem lại cuộc sống lành mạnh hơn cho người lao động Hà Nội. Những chính sách và biện pháp đã, đang và cần được triển khai không thể chần chừ hơn nữa; bởi sức khỏe của người lao động hôm nay chính là bệ đỡ cho sự thịnh vượng của ngành dệt may và da giày ngày mai./.
 

Bảo Ngọc