Từ khóa: niềm tin xã hội; niềm tin thể chế; Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; giám sát và phản biện xã hội; đại đoàn kết toàn dân tộc.
Abstract: Social trust is a foundational socio-political resource for political stability, governance effectiveness and institutional legitimacy. Based on theoretical materials, current legal documents and a synthesis of practical activities of the Viet Nam Fatherland Front, this article clarifies the role of the Front as a distinctive intermediary institution within the political system, performing the functions of social representation, social supervision and criticism, mass mobilization and consensus building. The study shows that the Front has contributed to strengthening national unity, enhancing accountability, participating in anti-corruption, ensuring social welfare and mediating social interests in the context of digital transformation. However, implementation remains uneven across levels, post-supervision feedback mechanisms are still weak, and policy-analysis capacity is limited. The article therefore proposes solutions to further promote the role of the Viet Nam Fatherland Front in consolidating social trust in contemporary Viet Nam.
Keywords: social trust; institutional trust; Viet Nam Fatherland Front; social supervision and criticism; national unity.
![]()
1. Đặt vấn đề
Niềm tin xã hội được xem là một trong những chỉ báo quan trọng phản ánh chất lượng quản trị quốc gia, mức độ ổn định chính trị và khả năng huy động sự đồng thuận của xã hội đối với các quyết định công. Trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế sâu rộng, chuyển đổi số và sự gia tăng đa dạng lợi ích xã hội, việc củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và các thiết chế công quyền trở thành yêu cầu có ý nghĩa chiến lược(1), (14), (15).
Ở cấp độ quản trị, niềm tin làm giảm chi phí cưỡng chế, gia tăng mức độ tuân thủ chính sách trên cơ sở tự nguyện và góp phần duy trì tính chính danh của hệ thống chính trị(12), (14), (15). Ngược lại, khi các thiết chế công vận hành thiếu minh bạch, thiếu công bằng hoặc phản hồi chậm trước các vấn đề xã hội, niềm tin có thể suy giảm, kéo theo chi phí quản trị cao hơn và nguy cơ gia tăng bất ổn xã hội(12), (13).
Tại Việt Nam, niềm tin xã hội không chỉ là vấn đề tâm lý - xã hội mà còn gắn bó chặt chẽ trong với quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân; với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; và với mục tiêu phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc(1), (2), (4). Trong mối quan hệ đó, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có vị trí đặc thù bởi đây là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, là liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện rộng rãi của các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai tầng xã hội(4), (5).
Hiện nay đã có nhiều công trình đề cập đến niềm tin xã hội, niềm tin thể chế hoặc vai trò của Mặt trận trong hệ thống chính trị. Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu tiếp cận Mặt trận như một thiết chế trung gian có khả năng kiến tạo, chuyển hóa và củng cố niềm tin xã hội từ góc nhìn quản lý nhà nước vẫn còn chưa nhiều. Vì vậy, bài viết tập trung trả lời ba câu hỏi: (1) Niềm tin xã hội cần được nhìn nhận như thế nào trong bối cảnh quản trị hiện đại và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; (2) Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện vai trò củng cố niềm tin xã hội thông qua những cơ chế nào; (3) Cần làm gì để phát huy tốt hơn vai trò đó trong giai đoạn hiện nay.
2. Cơ sở lý luận, chính trị và pháp lý về niềm tin xã hội
Trong khoa học xã hội hiện đại, niềm tin xã hội được tiếp cận như một cơ chế làm giảm rủi ro trong tương tác xã hội và tạo điều kiện cho hợp tác bền vững. Giddens cho rằng niềm tin là sự kỳ vọng tích cực vào hành vi có trách nhiệm của chủ thể khác trong điều kiện tồn tại bất định(8). Putnam nhấn mạnh niềm tin là một thành tố trung tâm của vốn xã hội, cùng với các chuẩn mực tương hỗ và mạng lưới liên kết, giúp nâng cao hiệu quả phối hợp vì lợi ích chung(9). Fukuyama tiếp cận niềm tin như một phẩm tính xã hội có ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực tổ chức và mức độ phát triển của một quốc gia(10).
Từ góc nhìn thể chế, Rothstein và Stolle cho rằng niềm tin phổ quát không chỉ là sản phẩm của văn hóa mà chịu ảnh hưởng rất lớn từ chất lượng vận hành của các thiết chế công(11). Khi bộ máy nhà nước hoạt động minh bạch, không thiên vị, thực thi pháp luật công bằng và có trách nhiệm giải trình, niềm tin được củng cố; ngược lại, tham nhũng, bất bình đẳng và sự thiên lệch trong thực thi quyền lực sẽ bào mòn niềm tin xã hội(11), (12). Quan điểm này đặc biệt hữu ích khi phân tích niềm tin xã hội trong khuôn khổ quản trị quốc gia.
Về cấu trúc, niềm tin có thể được phân thành ba cấp độ cơ bản: niềm tin giữa cá nhân với cá nhân, niềm tin vào thiết chế và niềm tin chính trị. Trong đó, niềm tin vào thiết chế và niềm tin chính trị có ý nghĩa trực tiếp đối với quản lý nhà nước bởi chúng phản ánh sự đánh giá của công dân đối với tính chính danh, năng lực điều hành và tính công bằng của hệ thống công quyền(13, (14). Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) xem niềm tin vào chính phủ là một chỉ báo quan trọng của chất lượng quản trị, vì có ảnh hưởng lớn tới mức độ hợp tác của công dân với chính sách công và khả năng huy động nguồn lực xã hội cho phát triển(14), (16).
Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, niềm tin xã hội có nền tảng chính trị - tư tưởng đặc thù. Tư tưởng Hồ Chí Minh khẳng định vị trí trung tâm của nhân dân trong sự nghiệp cách mạng, coi sự ủng hộ, tin cậy của nhân dân là nguồn lực chính trị quan trọng nhất của chế độ(3). Kế thừa và phát triển tư tưởng đó, lý luận về đường lối đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục xác định củng cố niềm tin của Nhân dân là yêu cầu xuyên suốt của công tác xây dựng Đảng, xây dựng hệ thống chính trị và phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa(1), (2).
Hiến pháp năm 2013 quy định Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc; thực hiện giám sát và phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng và Nhà nước(4). Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015 tiếp tục cụ thể hóa những chức năng đó, qua đó xác lập cơ sở pháp lý quan trọng để Mặt trận thực hiện vai trò kết nối giữa Nhà nước và xã hội(5).
Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045 nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát quyền lực, tăng cường trách nhiệm giải trình và phát huy vai trò giám sát của Nhân dân(2). Điều này cho thấy niềm tin xã hội không thể chỉ được củng cố bằng tuyên truyền hay vận động đơn thuần, mà phải được thể chế hóa và hiện thực hóa thông qua các cơ chế đại diện, giám sát, phản biện và đối thoại xã hội. Trong cơ chế thực hiện quyền lực nhân dân và cơ chế thực hiện quyền lực nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là thiết chế trung gian có vị trí đặc thù.
Nhìn từ lý luận quản trị hiện đại, có thể xem Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là thiết chế trung gian thực hiện đồng thời ba nhóm chức năng. Thứ nhất, chức năng đại diện và liên kết xã hội, giúp tập hợp các tiếng nói phân tán của các tầng lớp nhân dân thành kênh phản ánh có tổ chức. Thứ hai, chức năng giám sát và phản biện xã hội, góp phần bổ sung cơ chế kiểm soát quyền lực từ phía xã hội. Thứ ba, chức năng kiến tạo đồng thuận xã hội, tức là chuyển hóa khác biệt lợi ích thành sự thống nhất hành động ở những vấn đề cốt lõi của phát triển quốc gia. Chính ba nhóm chức năng này tạo nên nền tảng để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam góp phần củng cố niềm tin xã hội.
3. Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong củng cố niềm tin xã hội
Trước hết, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện vai trò củng cố niềm tin xã hội thông qua chức năng đại diện, tập hợp và phát huy khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong điều kiện xã hội ngày càng đa dạng về thành phần, lợi ích, xu hướng giá trị và phương thức tham gia công, việc duy trì một không gian chính trị - xã hội đủ rộng để các tầng lớp, các nhóm xã hội có thể tham gia, bày tỏ, được lắng nghe và được kết nối là điều kiện quan trọng để tạo dựng niềm tin. Với mạng lưới tổ chức trải rộng từ trung ương đến cơ sở, cùng cơ chế hiệp thương và phối hợp thống nhất hành động với các tổ chức thành viên, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có khả năng chuyển tải tâm tư, nguyện vọng, kiến nghị của nhân dân tới Đảng và Nhà nước; đồng thời truyền tải các chủ trương, chính sách đến xã hội theo cách phù hợp hơn với từng nhóm đối tượng(4). (5), (6).
Trong thực tiễn, các cuộc vận động và phong trào do Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chủ trì hoặc phối hợp tổ chức như xây dựng đời sống văn hóa, nông thôn mới, đô thị văn minh, hoạt động vì người nghèo, hỗ trợ an sinh cho nhóm yếu thế... không chỉ mang ý nghĩa vận động quần chúng mà còn góp phần gia tăng cảm nhận về sự tham gia và quyền làm chủ của người dân. Khi công dân thấy mình không đứng ngoài tiến trình chính sách mà được tham gia, được ghi nhận và có trách nhiệm với cộng đồng, niềm tin đối với hệ thống chính trị và đối với các chuẩn mực hợp tác xã hội sẽ được củng cố(9), (14).
Thứ hai, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam góp phần củng cố niềm tin thể chế thông qua chức năng giám sát và phản biện xã hội. Đây là phương diện đặc biệt quan trọng trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Theo lý thuyết quản trị, niềm tin vào thiết chế không thể bền vững nếu quyền lực công không được kiểm soát và nếu công dân không có kênh phản hồi chính thức, hợp pháp và có hiệu lực(11), (12), (15). Khi Hiến pháp và Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trao cho Mặt trận quyền giám sát và phản biện xã hội, điều đó có nghĩa hệ thống chính trị Việt Nam đã thiết lập một dạng thức kiểm soát quyền lực từ phía xã hội mang tính thể chế(4), (5).
Giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tập trung vào hoạt động của cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử, cán bộ, công chức, viên chức và việc thực hiện chính sách, pháp luật ở những lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân. Phản biện xã hội đối với dự thảo chủ trương, chính sách và văn bản quy phạm pháp luật giúp phát hiện sớm bất cập, nâng cao chất lượng chính sách trước khi ban hành. Khi các kiến nghị giám sát, phản biện được tiếp thu nghiêm túc, người dân có cơ sở để tin rằng các thiết chế công quyền không chỉ ban hành quyết định một chiều mà có lắng nghe, giải trình và điều chỉnh trên cơ sở lợi ích chung. Đây chính là một trong những con đường bền vững nhất để củng cố niềm tin thể chế(12), (14).
Thứ ba, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có vai trò quan trọng trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và kiểm soát việc thực hiện quyền lực nhà nước. Tham nhũng, lãng phí, tiêu cực là một trong những nguyên nhân hàng đầu làm suy giảm niềm tin xã hội mạnh nhất, vì các hành vi lệch chuẩn này tạo ra cảm nhận bất công, thiên lệch và lạm dụng quyền lực(12). Thông qua các kênh tiếp nhận phản ánh, kiến nghị của Nhân dân; thông qua giám sát việc công khai, minh bạch trong quản lý nhà nước; và thông qua sự phối hợp với các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam góp phần phát hiện vấn đề, thúc đẩy trách nhiệm giải trình và tạo áp lực xã hội tích cực đối với bộ máy công quyền. Dù không phải cơ quan điều tra hay cơ quan tài phán, nhưng vai trò giám sát xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có ý nghĩa ở chỗ tăng tính minh bạch và tạo niềm tin rằng quyền lực được đặt trong sự theo dõi, giám sát của xã hội.
Thứ tư, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tham gia củng cố niềm tin xã hội thông qua hoạt động an sinh xã hội và quản trị khủng hoảng. Trong những tình huống khẩn cấp, bất thường xã hội như thiên tai, dịch bệnh, biến động kinh tế - xã hội, người dân thường đánh giá trực tiếp năng lực của hệ thống chính trị thông qua khả năng huy động nguồn lực, chăm lo nhóm yếu thế, bảo đảm công bằng trong phân phối hỗ trợ và truyền thông chính sách kịp thời. Các hoạt động vận động nguồn lực xã hội, cứu trợ, hỗ trợ người nghèo, người lao động khó khăn, người dân vùng thiên tai, dịch bệnh do Mặt trận Tổ quốc Việt Nam triển khai hoặc điều phối đã tạo nên hình ảnh về một thiết chế gần dân, hành động vì dân và có khả năng kết nối Nhà nước với xã hội dân sự, doanh nghiệp và cộng đồng để chia sẻ, hỗ trợ Nhân dân nhanh chóng khắc phục hậu quả của các tình huống khẩn cấp, bất thường xã hội(6), (17).
Thứ năm, trong bối cảnh chuyển đổi số và truyền thông xã hội phát triển mạnh, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được mở rộng sang không gian số. Niềm tin xã hội hiện nay không còn được kiến tạo chỉ trong không gian trực tiếp mà còn chịu tác động mạnh của môi trường thông tin số - nơi tin giả, tin sai lệch, thông tin chưa kiểm chứng và sự phân cực quan điểm có thể lan truyền rất nhanh(17). Trong điều kiện đó, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có thể phát huy vai trò như một kênh tiếp nhận thông tin hai chiều, tổ chức đối thoại xã hội, nắm bắt dư luận, lan tỏa thông tin chính thống và hỗ trợ giải quyết vấn đề phát sinh từ cơ sở. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ X, nhiệm kỳ 2024 - 2029 đã tiếp tục xác định nâng cao chất lượng giám sát, phản biện xã hội, phát huy vai trò làm chủ của Nhân dân và đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ là những định hướng trọng tâm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong nhiệm kỳ 2024 - 2029(6), (17).
Từ các phân tích trên có thể thấy: vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong củng cố niềm tin xã hội không chỉ giới hạn ở phương diện tuyên truyền, vận động, mà còn thể hiện ngày càng rõ ở phương diện thể chế. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cầu nối, là kênh phản ánh xã hội có tổ chức, là cơ chế giám sát mềm nhưng có ý nghĩa chiến lược, đồng thời là thiết chế góp phần chuyển hóa sự ủng hộ cảm tính của người dân thành niềm tin có cơ sở vào tính công bằng, minh bạch và năng lực đáp ứng của hệ thống chính trị.
4. Thực tiễn phát huy vai trò củng cố niềm tin xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và những vấn đề đặt ra
Thực tiễn thời gian qua cho thấy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong củng cố niềm tin xã hội đã có bước phát triển từ nhận thức cho đến phương thức thực hiện. Trước hết, hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp đã tiếp tục khẳng định vị trí trung tâm trong xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, mở rộng tập hợp các tầng lớp nhân dân, chức sắc tôn giáo, người có uy tín trong cộng đồng, người Việt Nam ở nước ngoài, doanh nhân, trí thức và các nhóm xã hội đặc thù(6), (17). Việc mở rộng không gian đại diện này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cơ cấu xã hội biến đổi nhanh và nhu cầu tham gia công ngày càng đa dạng.
Bên cạnh đó, hoạt động giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ngày càng được quan tâm thể chế hóa đầy đủ và hoạt động có nền nếp hơn, hiệu quả hơn. Các chương trình giám sát chuyên đề được Mặt trận Tổ quốc Việt Nam triển khai ở nhiều cấp, tập trung vào những lĩnh vực nhạy cảm như an sinh xã hội, cải cách hành chính, thực hiện dân chủ ở cơ sở, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, thực hiện chính sách đối với nhóm xã hội yếu thế. Hoạt động góp ý, phản biện xã hội đối với các dự thảo văn bản quy phạm pháp luật, quy hoạch, chương trình, đề án phát triển kinh tế - xã hội cũng được chú trọng hơn. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy vai trò kiểm soát xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đang được phát huy rõ hơn trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách.
Một kết quả đáng chú ý khác là khả năng huy động nguồn lực xã hội và điều phối các hoạt động hỗ trợ cộng đồng trong những tình huống khẩn cấp, bất thường xã hội. Trong các đợt thiên tai, dịch bệnh và các tình huống khẩn cấp xã hội, Mặt trận đã thể hiện vai trò cầu nối giữa Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và người dân, góp phần phân bổ nguồn lực hỗ trợ đến các nhóm cần trợ giúp, củng cố cảm nhận về sự hiện diện của thiết chế công trong đời sống hằng ngày. Khả năng huy động và phân phối nguồn lực công bằng, minh bạch có ý nghĩa trực tiếp đối với niềm tin của người dân đối với hệ thống chính trị.
Tuy nhiên, nhìn một cách khách quan, hiệu quả phát huy vai trò củng cố niềm tin xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam vẫn còn những hạn chế. Trước hết, chất lượng giám sát và phản biện xã hội giữa các địa phương, giữa các cấp còn chưa đồng đều. Ở một số nơi, giám sát vẫn nặng về thủ tục, lựa chọn vấn đề còn an toàn, chiều sâu phân tích chưa cao; phản biện xã hội chưa thực sự đi vào những nội dung còn nhiều ý kiến khác nhau hoặc tác động mạnh đến lợi ích của người dân. Khi hoạt động giám sát chưa đủ sắc, phản biện xã hội chưa đủ sâu thì khả năng tác động đến quyết định chính sách và qua đó tác động đến niềm tin xã hội cũng bị hạn chế.
Hai là, cơ chế tiếp thu, phản hồi và công khai kết quả xử lý kiến nghị sau giám sát chưa thật sự chặt chẽ. Một số kiến nghị được tổng hợp nhưng việc trả lời còn chậm, việc theo dõi đến cùng kết quả xử lý chưa rõ, chưa hình thành được chu trình phản hồi khép kín từ phát hiện vấn đề - kiến nghị - tiếp thu - xử lý - công khai kết quả. Trong khi đó, từ góc độ niềm tin thể chế, người dân chỉ thực sự tin tưởng khi họ nhìn thấy vấn đề được nêu ra có người chịu trách nhiệm xử lý và có kết quả cụ thể, chứ không dừng ở mức ghi nhận hình thức(12), (14).
Ba là, năng lực nghiên cứu, dự báo, phân tích chính sách và tổng hợp dữ liệu xã hội của một bộ phận cán bộ Mặt trận, nhất là ở cơ sở, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của quản trị hiện đại. Trong điều kiện các vấn đề công ngày càng phức tạp, muốn giám sát và phản biện xã hội có chất lượng thì phải có dữ liệu, phải có kỹ năng đọc chính sách, phân tích tác động, truyền thông xã hội và nắm bắt dư luận. Nếu thiếu nền tảng này, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam dễ rơi vào tình trạng phản ánh nhiều nhưng chưa thật sự đảm bảo cơ sở khoa học về nguyên nhân, giải pháp và tác động chính sách.
Bốn là, phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ở một số nơi chưa theo kịp sự thay đổi của không gian công trong bối cảnh chuyển đổi số. Nhiều vấn đề xã hội hình thành, lan truyền và bùng phát trên môi trường mạng nhanh hơn rất nhiều so với chu trình nắm bắt, báo cáo và phản hồi theo cách thức truyền thống. Nếu không có công cụ số, không có năng lực truyền thông số và không có cơ chế đối thoại trực tuyến hiệu quả, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam sẽ khó phát huy đầy đủ vai trò cầu nối xã hội trong bối cảnh mới(16), (17).
Những hạn chế nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Về thể chế, một số quy định về trách nhiệm giải trình và trách nhiệm tiếp thu kiến nghị giám sát tuy đã được xác lập nhưng chưa đủ cụ thể để tạo ràng buộc pháp lý và ràng buộc hành chính mạnh. Về tổ chức và nguồn lực, đội ngũ cán bộ chưa đồng đều về chất lượng, điều kiện làm việc, dữ liệu và công cụ hỗ trợ còn hạn chế. Về bối cảnh, sự gia tăng phân hóa lợi ích, tốc độ lan truyền thông tin trên không gian mạng và kỳ vọng ngày càng cao của người dân đang đặt ra những yêu cầu mới đối với phương thức hoạt động của Mặt trận. Nói cách khác, khoảng cách giữa yêu cầu chính trị - pháp lý đối với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và năng lực thực hiện ở một số cấp, một số địa phương vẫn còn khá lớn.
5. Giải pháp tiếp tục phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong củng cố niềm tin xã hội
Một là, cần xác định củng cố niềm tin xã hội là một mục tiêu quan trọng của quản trị quốc gia và trong hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Cách tiếp cận này giúp chuyển trọng tâm từ việc nhấn mạnh chung chung vào vận động, tập hợp sang coi việc gia tăng niềm tin của người dân vào tính công bằng, tính minh bạch và năng lực đáp ứng của thiết chế công quyền là kết quả đầu ra cần hướng tới. Trên cơ sở đó, cần nghiên cứu xây dựng bộ chỉ số hoặc nhóm chỉ báo theo dõi niềm tin xã hội gắn với các lĩnh vực trọng yếu như cung ứng dịch vụ công, minh bạch thông tin, tiếp thu kiến nghị, hiệu quả giám sát và mức độ tham gia của người dân.
Hai là, tiếp tục hoàn thiện thể chế về giám sát và phản biện xã hội theo hướng tăng cường tính ràng buộc trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước, chính quyền địa phương và các chủ thể có liên quan. Cần quy định rõ hơn thời hạn trả lời kiến nghị sau giám sát; trách nhiệm công khai kết quả xử lý; cơ chế theo dõi, đôn đốc và báo cáo lại; chế tài trong trường hợp né tránh, chậm phản hồi hoặc phản hồi hình thức. Đồng thời, cần thể chế hóa đầy đủ hơn cơ chế tham vấn xã hội trong quá trình xây dựng chính sách để vai trò phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được thực hiện từ sớm, từ xa, từ khâu hình thành chính sách chứ không chỉ ở giai đoạn hoàn thiện dự thảo(2), (5).
Ba là, nâng cao tính chuyên nghiệp của đội ngũ cán bộ Mặt trận các cấp. Trong bối cảnh quản trị dựa trên bằng chứng và dữ liệu, cán bộ Mặt trận không chỉ cần kỹ năng vận động quần chúng mà còn cần năng lực phân tích chính sách, tổng hợp dữ liệu, dự báo dư luận xã hội, truyền thông số, tổ chức đối thoại và xử lý xung đột xã hội ở cơ sở. Vì vậy, cần xây dựng chương trình bồi dưỡng theo vị trí việc làm; tăng cường liên kết với các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, chuyên gia; và hình thành mạng lưới cộng tác viên đủ mạnh để hỗ trợ hoạt động giám sát, phản biện và tham mưu chính sách.
Bốn là, tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam theo hướng thực chất, gần dân và số hóa nhiều hơn. Ở cấp cơ sở, cần tăng cường các hình thức đối thoại chuyên đề, đối thoại theo nhóm đối tượng, đối thoại gắn với các vấn đề cụ thể của đời sống dân cư thay vì chỉ dừng ở các cuộc họp mang tính thông tin một chiều. Ở cấp trung ương và cấp tỉnh, cần đẩy mạnh xây dựng các kênh tiếp nhận, phân loại và phản hồi kiến nghị của người dân trên môi trường số; khai thác công cụ nắm bắt dư luận xã hội; tổ chức phản biện trực tuyến; và phát huy vai trò của truyền thông số trong lan tỏa thông tin chính thống, phản bác thông tin sai lệch, tạo không gian đối thoại có kiểm chứng(16), (17).
Năm là, cần nâng cao chất lượng phối hợp giữa Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với cấp ủy đảng, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, cơ quan thanh tra, cơ quan tư pháp, báo chí, các tổ chức chính trị - xã hội và các tổ chức xã hội nghề nghiệp. Niềm tin xã hội chỉ được củng cố bền vững khi tiếng nói phản ánh của người dân được kết nối với cơ chế giải quyết vấn đề thực tế. Do đó, hoạt động giám sát và phản biện của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phải được đặt trong một chuỗi phối hợp liên thông giữa phát hiện vấn đề, kiểm tra, xử lý, công khai kết quả và giám sát việc khắc phục. Cơ chế phối hợp càng rõ, niềm tin của người dân vào khả năng phản hồi của hệ thống chính trị càng được củng cố.
Sáu là, tiếp tục phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong xây dựng văn hóa đối thoại, đồng thuận và trách nhiệm xã hội. Trong điều kiện xã hội ngày càng đa dạng lợi ích và không gian công ngày càng mở rộng, đồng thuận xã hội không thể được hiểu là xóa bỏ khác biệt, mà là tạo ra những cơ chế hợp pháp và có tổ chức để các khác biệt đó được bày tỏ, đối thoại và chuyển hóa thành giải pháp chung. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cần tiếp tục phát huy vai trò hòa giải ở cơ sở, tham gia giải quyết những vấn đề bức xúc của cộng đồng dân cư và từng cá nhân từ sớm, từ địa bàn dân cư; coi đây là một kênh quan trọng để củng cố niềm tin ngay từ nền tảng cộng đồng.
Bảy là, tiếp tục cụ thể hóa các định hướng lớn của Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ X, nhiệm kỳ 2024 - 2029 và các nội dung liên quan đến chỉ đạo của Đảng về Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, trong đó chú trọng ba trục nhiệm vụ có liên quan trực tiếp đến niềm tin xã hội là nâng cao chất lượng giám sát và phản biện xã hội; phát huy vai trò làm chủ, tinh thần tự quản của nhân dân; và đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ Mặt trận(6), (7). Đây là những định hướng vừa có ý nghĩa chính trị, vừa có giá trị như những ưu tiên quản trị để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ngày càng đáp ứng tốt hơn vai trò thiết chế trung tâm trong tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, xây dựng đất nước phồn vinh, thịnh vượng, Nhân dân ấm no, hạnh phúc.
Kết luận
Niềm tin xã hội là nguồn lực chính trị - xã hội có ý nghĩa nền tảng đối với sự ổn định, phát triển và chất lượng quản trị quốc gia. Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, niềm tin xã hội không chỉ là cảm nhận chính trị của người dân mà còn là kết quả của chất lượng thể chế, mức độ công bằng, minh bạch và khả năng phản hồi của hệ thống công quyền.
Với vị trí hiến định là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có vai trò đặc thù trong củng cố niềm tin xã hội thông qua các chức năng đại diện, tập hợp và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc; giám sát và phản biện xã hội; tham gia phòng, chống tham nhũng, bảo đảm an sinh xã hội; và điều hòa các lợi ích xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số. Vai trò này ngày càng mang đậm tính thể chế hơn là chỉ dừng ở tính vận động.
Tuy nhiên, để phát huy đầy đủ vai trò đó, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế về giám sát và phản biện xã hội, tăng cường trách nhiệm giải trình, chuyên nghiệp hóa đội ngũ cán bộ, đổi mới phương thức hoạt động và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số. Chỉ khi Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực sự trở thành thiết chế đủ mạnh, đủ tin cậy và đủ năng lực phản hồi trước các vấn đề xã hội, niềm tin xã hội mới được củng cố một cách bền vững, qua đó góp phần nâng cao chất lượng quản trị nhà nước và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc, cùng Đảng và Nhà nước đưa đất nước ta tiến bước vững chắc trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam./.
--------------------------------------
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
(1) Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, II, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
(2) Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022), Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045.
(3) Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 10, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
(4) Quốc hội (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
(5) Quốc hội (2015), Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015.
(6) Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (2024), Báo cáo của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam khóa IX tại Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ X, nhiệm kỳ 2024 - 2029.
(7) Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (2024), Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ X, nhiệm kỳ 2024 - 2029.
(8) Giddens, A. (1990), The Consequences of Modernity, Stanford University Press.
(9) Putnam, R.D. (1993), Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy, Princeton University Press.
(10) Fukuyama, F. (1995), Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperity, Free Press.
(11) Rothstein, B. and Stolle, D. (2008), “The State and Social Capital: An Institutional Theory of Generalized Trust”, Comparative Politics, Vol. 40, No. 4, pp. 441-459.
(12) Rothstein, B. (2011), The Quality of Government: Corruption, Social Trust, and Inequality in International Perspective, University of Chicago Press.
(13) Norris, P. (2011), Democratic Deficit: Critical Citizens Revisited, Cambridge University Press.
(14) OECD (2017), Trust and Public Policy: How Better Governance Can Help Rebuild Public Trust, OECD Publishing.
(15) World Bank (2017), World Development Report 2017: Governance and the Law, World Bank.
(16) OECD (2021), Government at a Glance 2021, OECD Publishing.
(17) Edelman (2024), 2024 Edelman Trust Barometer: Global Report, Edelman.
ThS Vũ Thị Thúy Hạnh - Phó Trưởng ban Ban Tuyên giáo, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
Tin tức cùng chuyên mục
Bài viết cùng tác giả