Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về “Học đi đôi với hành” trong đào tạo sinh viên bậc đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh

Từ khóa: Giáo dục đại học; học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; sinh viên; tư tưởng Hồ Chí Minh.

Abstract: “Learning must go hand in hand with practice” and “theory must be closely linked with practice” are important principles in Ho Chi Minh's Ideology on education and training. These principles emphasize that learning should be closely connected with practical realities and that knowledge should be applied effectively to work, daily life, and service to the people and the nation. This article clarifies the significance of the principle of “learning through practice,” examines the implementation of practice-oriented training through partnerships with enterprises and professional activities at several universities in Ho Chi Minh City, and proposes solutions to strengthen linkages among universities, businesses, and society. These efforts aim to improve the quality of higher education and enhance students’ adaptability and employability.

Keywords: Higher education; learning through practice; theory linked with practice; students; Ho Chi Minh's Ideology.

Ảnh minh họa.

1. Đặt vấn đề

Giáo dục và đào tạo giữ vai trò quan trọng trong phát triển nguồn nhân lực và xây dựng con người. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định, giáo dục phải gắn tri thức với phẩm chất, năng lực và trách nhiệm; học tập phải thống nhất với thực hành, lý luận gắn với thực tiễn. Người yêu cầu học phải hướng tới mục tiêu “làm việc, làm người, làm cán bộ”, phụng sự Tổ quốc và Nhân dân. Theo đó, tri thức chỉ thực sự có giá trị khi được vận dụng vào thực tiễn. Quan điểm này có ý nghĩa thiết thực đối với giáo dục đại học hiện nay. Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, phát triển con người và nguồn nhân lực chất lượng cao. Vì vậy, giáo dục đại học cần tạo điều kiện để sinh viên vận dụng tri thức, rèn luyện năng lực thực tiễn và đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, hệ thống trường đại học, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các tổ chức kinh tế - xã hội tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho sinh viên thực tập, nghiên cứu và trải nghiệm nghề nghiệp. Tuy nhiên, thực hành chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với mục tiêu đào tạo, chuẩn đầu ra và yêu cầu nghề nghiệp. Vì vậy, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về “học đi đôi với hành” trong đào tạo sinh viên bậc đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn.

2. “Học đi đôi với hành” trong tư tưởng Hồ Chí Minh

Học để làm việc, làm người và phụng sự xã hội.

Đặc điểm căn bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là xác định mục đích của việc học một cách thiết thực. Người không coi học tập là hoạt động nhằm tích lũy bằng cấp hay tri thức thuần túy, mà học phải hướng đến khả năng làm việc và phục vụ con người, xã hội. Trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc (1947), Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến công tác huấn luyện cán bộ và yêu cầu phải kết hợp giữa lý luận với thực tế. Người cho rằng lý luận không phải để trang trí cho nhận thức mà phải được vận dụng vào giải quyết những vấn đề cụ thể của cuộc sống. Tư tưởng này được thể hiện cô đọng trong lời Người ghi tại Trường Nguyễn Ái Quốc năm 1949: “Học để làm việc, làm người, làm cán bộ”.  Như vậy, học tập theo Chủ tịch Hồ Chí Minh bao hàm cả ba phương diện: tiếp thu tri thức, hình thành nhân cách và phát triển năng lực hành động.

Đối với sinh viên đại học, quan điểm này đặt ra yêu cầu vượt ra ngoài việc hoàn thành chương trình và đạt điểm số. Một sinh viên được đào tạo tốt phải có khả năng biến kiến thức chuyên môn thành năng lực giải quyết vấn đề, biết làm việc nhóm, giao tiếp, nghiên cứu, sáng tạo và thích ứng với môi trường nghề nghiệp. Nói cách khác, kết quả cuối cùng của đào tạo không chỉ nằm ở “biết gì” mà còn ở “làm được gì” và “làm như thế nào”.

Lý luận phải gắn với thực tiễn.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận và thực tiễn có quan hệ biện chứng. Người cảnh báo rằng lý luận nếu tách khỏi thực tế sẽ trở thành lý luận suông; ngược lại, thực tiễn không có lý luận hướng dẫn có thể trở nên mò mẫm, thiếu phương hướng. Người ví lý luận và kinh nghiệm như hai con mắt của con người: chỉ có một bên thì nhận thức và hành động đều không đầy đủ. Điều đó có nghĩa là không thể phủ nhận vai trò của kiến thức nền tảng. “Học đi đôi với hành” không đồng nghĩa với việc giảm nhẹ lý thuyết để chạy theo thực hành. Ngược lại, người học cần có nền tảng khoa học vững chắc để hiểu bản chất của vấn đề, sau đó sử dụng nền tảng đó để phân tích và giải quyết các tình huống thực tế.

Trong giáo dục đại học, nguyên tắc này đòi hỏi chương trình đào tạo phải tạo được sự liên thông giữa các học phần lý thuyết, phòng thí nghiệm, dự án, thực tập, nghiên cứu khoa học và hoạt động nghề nghiệp. Ví dụ, một sinh viên đại học ngành công nghệ thông tin cần được lập trình và xây dựng sản phẩm; sinh viên ngành kinh tế cần phân tích dữ liệu và giải quyết bài toán doanh nghiệp; sinh viên ngành y khoa cần được thực hành lâm sàng; sinh viên ngành kỹ thuật cần tiếp xúc với quy trình sản xuất và thiết kế; sinh viên các ngành khoa học xã hội cần tiếp cận cộng đồng và các vấn đề xã hội cụ thể.

Nhà trường phải gắn liền với xã hội.

Một nội dung quan trọng khác trong tư tưởng Hồ Chí Minh là nhà trường không thể tồn tại tách biệt với đời sống. Người yêu cầu giáo dục phải gắn với sản xuất và đời sống nhân dân; nhà trường phải kết hợp với xã hội. Trong Thư gửi cán bộ giáo dục, học sinh, sinh viên năm 1960, Người nhấn mạnh giáo dục phải gắn liền với sản xuất và đời sống, học phải đi đôi với hành, lý luận phải liên hệ thực tế. Quan điểm này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh giáo dục bậc đại học hiện đại, theo đó trường đại học không chỉ là nơi cung cấp tri thức mà còn là một thành tố của hệ sinh thái kinh tế - xã hội. Doanh nghiệp, bệnh viện, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cộng đồng vừa là môi trường để sinh viên thực hành, vừa có thể tham gia vào quá trình xây dựng chương trình và đánh giá năng lực người học.

Như vậy, “học đi đôi với hành” trong tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ là phương pháp học tập của cá nhân sinh viên mà còn là nguyên tắc tổ chức toàn bộ quá trình giáo dục.

3. Thực tiễn vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về “Học đi đôi với hành” trong đào tạo sinh viên bậc đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Từ thực tập nghề nghiệp đến mô hình “học kỳ doanh nghiệp”.

Thành phố Hồ Chí Minh có lợi thế lớn trong việc thực hiện đào tạo gắn với thực tiễn bởi đây là nơi tập trung một hệ thống doanh nghiệp đa dạng, từ sản xuất, tài chính, thương mại, logistics đến công nghệ và dịch vụ. Đây là điều kiện thuận lợi để các trường đại học xây dựng quan hệ hợp tác với doanh nghiệp và đưa sinh viên tiếp cận môi trường làm việc thực tế.

Một ví dụ đáng chú ý là Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH). Tại Khoa Kinh doanh quốc tế - Marketing, “Học kỳ doanh nghiệp” được triển khai như một hình thức của học phần thực tập và tốt nghiệp. Sinh viên được vận dụng, củng cố và bổ sung kiến thức đã học để giải quyết những vấn đề thực tiễn thuộc lĩnh vực chuyên môn và rèn luyện kỹ năng làm việc và tổ chức công việc trong doanh nghiệp. Đây là một mô hình có ý nghĩa đối với việc hiện thực hóa tư tưởng “học đi đôi với hành”. Thay vì chờ đến thời điểm tốt nghiệp mới tiếp xúc với môi trường lao động, sinh viên có cơ hội chuyển từ vị trí người học sang vị trí người thực hiện nhiệm vụ. Quá trình đó giúp các em nhận ra khoảng cách giữa kiến thức trong giáo trình và những yêu cầu phức tạp của thực tiễn. Đáng chú ý, UEH còn triển khai chương trình “Thực nghiệm với Doanh nghiệp”, hướng tới việc tạo cơ hội cho 1.000 sinh viên “học thật”, “làm thật” tại các doanh nghiệp lớn. Mô hình này cho thấy xu hướng đưa doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo thay vì chỉ tiếp nhận sinh viên thực tập ở giai đoạn cuối khóa.

Một chương trình khác của UEH Mekong được thiết kế theo định hướng “học đi đôi với hành”, kết hợp các học phần nghề nghiệp, thực tập doanh nghiệp, hội thảo chuyên sâu và mentoring cùng chuyên gia. Sinh viên còn được thực hành viết đề xuất dự án, phát triển tư duy doanh nghiệp xã hội và giải quyết các vấn đề liên quan đến thị trường.

Những mô hình này cho thấy “hành” trong giáo dục đại học không nhất thiết chỉ là thực tập cuối khóa. “Hành” có thể được tích hợp vào từng học phần thông qua dự án, tình huống thực tế, hoạt động doanh nghiệp, nghiên cứu ứng dụng và giải quyết vấn đề của cộng đồng.

Đưa giảng đường vào doanh nghiệp.

Ở lĩnh vực kỹ thuật và công nghệ, yêu cầu gắn đào tạo với thực tiễn càng rõ rệt. Một ví dụ tiêu biểu là Trường Đại học Công nghệ Thông tin thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai môn học SE116 (Phát triển kỹ năng lập trình Game ứng dụng trong thực tế) theo mô hình đồng đào tạo với doanh nghiệp. Sinh viên được học tập trực tiếp tại VNG Campus, tham gia toàn bộ quy trình phát triển game từ xây dựng ý tưởng, lập trình, thiết kế, kiểm thử đến hoàn thiện sản phẩm dưới sự hướng dẫn của giảng viên nhà trường và các chuyên gia doanh nghiệp. Môn học được tổ chức theo định hướng “học như làm”, giúp người học tiếp cận môi trường làm việc thực tế, rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp và nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động ngay trong quá trình đào tạo. Cách tiếp cận này góp phần thu hẹp khoảng cách giữa nội dung đào tạo và nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp. 

Tại Trường Đại học Bách khoa thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Khoa Quản lý Công nghiệp cũng đang triển khai thí điểm “Học kỳ Doanh nghiệp”. Theo thông tin của Khoa, mô hình này hướng tới tối ưu hóa lộ trình thực tập, xây dựng hệ thống đánh giá năng lực đa chiều và tạo điều kiện để sinh viên trực tiếp tham gia các dự án thực tế tại doanh nghiệp. 

Những cách làm trên cho thấy vai trò của doanh nghiệp đang chuyển từ “nơi tiếp nhận sinh viên thực tập” sang “đối tác cùng tham gia đào tạo”. Đây là bước phát triển phù hợp về việc nhà trường phải gắn với xã hội và giáo dục phải gắn với thực tiễn.

Mô hình viện - trường trong đào tạo khối ngành sức khỏe.

Đối với ngành Y, việc kết hợp giữa học và hành gần như là yêu cầu bắt buộc. Kiến thức y khoa nếu không được kiểm chứng và rèn luyện trong môi trường lâm sàng thì khó có thể hình thành năng lực nghề nghiệp thực sự.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, mô hình hợp tác viện - trường giữa Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh và Bệnh viện Quân y 175 tiếp tục được củng cố trong năm 2026. Hai bên tổ chức Hội đồng Viện - Trường nhằm triển khai các nội dung hợp tác trong đào tạo thực hành và nghiên cứu khoa học. Đây là minh chứng cho việc môi trường bệnh viện trở thành một bộ phận quan trọng của quá trình đào tạo, nơi người học có thể vận dụng kiến thức chuyên môn vào những tình huống nghề nghiệp thực tế. 

Từ góc độ tư tưởng Hồ Chí Minh, mô hình này thể hiện khá rõ sự thống nhất giữa “học” và “hành”: kiến thức được tiếp thu trên giảng đường, sau đó được kiểm nghiệm, bổ sung và phát triển thông qua thực tiễn nghề nghiệp.

Những hạn chế và vấn đề đặt ra.

Mặc dù đào tạo đại học gắn với thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh đã có nhiều chuyển biến tích cực, song việc vận dụng tư tưởng, nguyên tắc “học đi đôi với hành” vẫn đứng trước một số vấn đề đặt ra:

Thứ nhất, mức độ gắn kết giữa chương trình đào tạo và thực tiễn nghề nghiệp chưa đồng đều giữa các ngành. Một số chương trình đã có học kỳ doanh nghiệp, dự án thực tế hoặc phòng thí nghiệm hiện đại, nhưng ở một số ngành khác, hoạt động thực hành vẫn mang tính bổ trợ, chưa trở thành một bộ phận hữu cơ của chương trình.

Thứ hai, quan hệ hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp đôi khi còn mang tính thời vụ. Nếu doanh nghiệp chỉ tiếp nhận sinh viên thực tập mà không tham gia vào việc xây dựng chuẩn đầu ra, nội dung học phần và đánh giá năng lực thì hiệu quả của mô hình “học đi đôi với hành” chưa thể phát huy đầy đủ.

Thứ ba, phương thức đánh giá còn là vấn đề cần quan tâm. Nếu sinh viên được yêu cầu làm dự án nhưng kết quả cuối cùng vẫn chủ yếu được đánh giá bằng bài thi lý thuyết thì động lực dành cho thực hành sẽ bị hạn chế. Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cũng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới đánh giá theo hướng coi trọng năng lực phân tích, sáng tạo, nghiên cứu, ứng dụng khoa học - công nghệ và năng lực thực hành. 

Thứ tư, bản thân sinh viên cũng cần thay đổi nhận thức, theo đó “Học đi đôi với hành” không chỉ là trách nhiệm của nhà trường, mà chính người học phải chủ động tự học, tìm kiếm trải nghiệm, tham gia nghiên cứu, hoạt động xã hội, thực tập và các dự án nghề nghiệp. Bởi Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao tinh thần tự học, tự giác và học tập suốt đời. 

4. Giải pháp tăng cường “học đi đôi với hành” trong đào tạo sinh viên bậc đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh

Một là, các trường đại học cần thiết kế chương trình theo hướng tăng tỷ trọng hoạt động trải nghiệm và thực hành. Mỗi học phần chuyên ngành nên có những bài tập tình huống, dự án hoặc sản phẩm gắn với vấn đề thực tế. Đối với các ngành ứng dụng, cần xem thực hành, thực tập và dự án nghề nghiệp là thành tố bắt buộc thay vì hoạt động phụ trợ.

Hai là, cần xây dựng quan hệ hợp tác dài hạn giữa trường đại học và doanh nghiệp. Doanh nghiệp nên được tham gia từ khâu xác định chuẩn đầu ra, góp ý chương trình, cung cấp tình huống thực tế, hướng dẫn dự án đến đánh giá sinh viên. Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng của Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về việc tạo cơ chế để người sử dụng lao động tham gia xây dựng, điều chỉnh chương trình và đánh giá năng lực người học. 

Ba là, cần đổi mới phương thức đánh giá sinh viên. Bên cạnh thi viết, các trường nên tăng đánh giá qua sản phẩm, dự án, hồ sơ năng lực, thuyết trình, giải quyết tình huống và phản hồi từ đơn vị thực tập. Khi “làm được việc” trở thành một tiêu chí quan trọng của kết quả học tập, sinh viên sẽ có động lực chuyển hóa kiến thức thành năng lực thực tế.

Bốn là, cần phát triển mạnh mô hình “học qua dự án”. Mỗi nhóm sinh viên có thể được giao giải quyết một vấn đề cụ thể của doanh nghiệp hoặc cộng đồng dưới sự hướng dẫn của giảng viên và chuyên gia. Qua đó, sinh viên không chỉ học kiến thức chuyên môn mà còn phát triển tư duy phản biện, kỹ năng hợp tác, giao tiếp, quản trị thời gian và khả năng chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình.

Như vậy, sinh viên cần xây dựng tinh thần học tập chủ động. Trong điều kiện kinh tế số và thị trường lao động thay đổi nhanh, kiến thức được học trong trường không thể đáp ứng toàn bộ yêu cầu nghề nghiệp trong suốt cuộc đời. Vì vậy, “học đi đôi với hành” phải được mở rộng thành “học tập suốt đời”: học từ giảng viên, đồng nghiệp, doanh nghiệp, cộng đồng và chính những trải nghiệm thực tế của bản thân.

5. Kết luận

“Học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn” là quan điểm cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, nhấn mạnh sự thống nhất giữa tri thức và hành động, nhà trường và xã hội. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, quan điểm này đã được cụ thể hóa qua các mô hình học kỳ doanh nghiệp, thực tập, đồng đào tạo và dự án thực tế. Tuy nhiên, cần chuyển từ các hoạt động riêng lẻ sang hệ sinh thái đào tạo có sự tham gia của nhà trường, doanh nghiệp, cơ quan nghiên cứu và xã hội; đồng thời đổi mới chương trình, phương pháp giảng dạy và đánh giá theo hướng phát triển năng lực thực hành, giải quyết vấn đề và trách nhiệm xã hội. Qua đó, góp phần đào tạo sinh viên có tri thức, kỹ năng, đạo đức và khả năng vận dụng tri thức vào thực tiễn./.

-------------------------------------

Tài liệu tham khảo:

1. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 11, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.90.

2. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

3. Lý Trung Thành, Vận dụng phương pháp giáo dục “Học đi đôi với hành” của Hồ Chí Minh trong dạy học môn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam cho sinh viên, Tạp chí Thiết bị Giáo dục, tập 313, số kỳ 2 tháng 5/2024.

4. Ngô Thị Lan Anh, Nguyễn Thu Hiền, Vận dụng phương pháp giáo dục “Học đi đôi với hành” tại Đại học Thái Nguyên theo tư tưởng Hồ Chí Minh, Tạp chí Tâm lý - Giáo dục, số 06K2/2025.

5. Lê Văn Quốc, Tự học, tự nghiên cứu là yếu tố quyết định chất lượng đầu ra của sinh viên trong đào tạo theo hệ thống tín chỉ (Trường hợp Trường Đại học Bà Rịa - Vũng Tàu), Tạp chí Khoa học Quản lý Giáo dục, số 02(06).

6. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 10, Nxb CTQG-ST, H.2011.

7. Nguyễn Quang Hoài, Mấy vấn đề cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, Cổng Thông tin điện tử Tư liệu - Văn kiện Đảng, ngày 08/10/2015.

ThS Trần Đình Ánh - Trường Cao đẳng Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh