Xã Ba Dinh (Quảng Ngãi): Chuyển biến tích cực từ Chương trình mục tiêu quốc gia vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Xã Ba Dinh tập trung hỗ trợ phát triển kinh tế nông nghiệp nhằm nâng cao thu nhập cho người dân.

Địa bàn mới, yêu cầu phát triển mới

Xã Ba Dinh (tỉnh Quảng Ngãi), được thành lập trên cơ sở hợp nhất toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của xã Ba Dinh và xã Ba Giang (huyện Ba Tơ cũ) từ ngày 1/7/2025, có diện tích tự nhiên 97,048 km², dân số 7.257 người.

Là xã có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, việc sắp xếp đơn vị hành chính tạo ra không gian phát triển mới, đồng thời đặt ra yêu cầu nhanh chóng ổn định tổ chức bộ máy, kế thừa và tiếp tục triển khai các chương trình, chính sách đang thực hiện tại địa phương. Đối với Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi, yêu cầu này càng rõ nét bởi nguồn lực được bố trí qua nhiều năm, nhiều dự án, tiểu dự án và có những nội dung cần tiếp tục thực hiện, chuyển nguồn hoặc điều chỉnh sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được vận hành.

Theo báo cáo của UBND xã Ba Dinh, sau khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, UBND xã đã triển khai các văn bản chỉ đạo, điều hành của Trung ương và tỉnh, đồng thời phối hợp với các cơ quan chuyên môn rà soát nguồn vốn sự nghiệp được giao cho các phòng, ban chuyên môn của huyện trước đây nhưng chưa được xử lý chuyển tiếp. Trên cơ sở quyết định điều chỉnh kế hoạch vốn của UBND tỉnh, xã đã trình HĐND xã điều chỉnh kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021 - 2025, kế hoạch vốn năm 2025 và ban hành quyết định phân bổ vốn sự nghiệp để tiếp tục thực hiện Chương trình.

Đây là nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh địa phương vừa tổ chức lại bộ máy, vừa phải bảo đảm tính liên tục của các chính sách hỗ trợ người dân. Việc rà soát, phân bổ và điều chỉnh nguồn lực được thực hiện nhằm hạn chế tình trạng vốn bị phân tán, kéo dài hoặc không còn phù hợp với đối tượng, nhu cầu thực tế.

Tập trung nguồn lực cho sinh kế và hạ tầng

Để thống nhất công tác chỉ đạo, điều hành, UBND xã Ba Dinh đã thành lập Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 - 2025. Ban Chỉ đạo có nhiệm vụ tham mưu, phối hợp giải quyết các công việc liên quan đến quản lý, điều hành, xây dựng kế hoạch, đôn đốc thực hiện, kiểm tra, giám sát và đánh giá các chương trình trên địa bàn.

Trong quá trình triển khai, xã đã tổ chức thực hiện các văn bản hướng dẫn về cơ chế quản lý Chương trình; đồng thời ban hành các văn bản rà soát, điều chỉnh kế hoạch vốn đầu tư công và kinh phí sự nghiệp. Đáng chú ý, Quyết định số 103/QĐ-UBND ngày 23/7/2026 đã điều chỉnh dự toán chi thường xuyên thuộc nguồn vốn sự nghiệp của Chương trình để tiếp tục thực hiện trong năm 2026, bao gồm cả nguồn vốn các năm trước chuyển sang.

Tính đến tháng 9/2026, tổng kế hoạch vốn đầu tư được giao là 8,351 tỷ đồng, trong đó có nguồn vốn năm 2024 kéo dài sang năm 2025 và vốn năm 2025. Địa phương đã giải ngân 5,881 tỷ đồng, đạt 70,43% kế hoạch. Đối với vốn sự nghiệp, tổng kế hoạch giao hơn 26,944 tỷ đồng, trong đó phần lớn là vốn kéo dài; số đã giải ngân đạt gần 3,972 tỷ đồng, tương đương 14,74% kế hoạch.

Trong các nội dung của Chương trình, hỗ trợ nước sinh hoạt là một trong những hoạt động trực tiếp tác động đến đời sống người dân. Năm 2025, xã đã hỗ trợ nước sinh hoạt phân tán cho 155 hộ với kinh phí hơn 241,6 triệu đồng. Tuy nhiên, sau khi rà soát, địa phương xác định một phần nguồn vốn chuyển tiếp không còn đối tượng có nhu cầu hỗ trợ nên đã đề xuất hoàn trả hơn 1,964 tỷ đồng.

Ở lĩnh vực phát triển sản xuất, xã được phân bổ nguồn lực tương đối lớn để thực hiện Dự án 3 - phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp bền vững, phát huy tiềm năng, thế mạnh của các vùng miền để sản xuất hàng hóa theo chuỗi giá trị. Trong đó, các nội dung hỗ trợ phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp gắn với bảo vệ rừng và nâng cao thu nhập cho người dân được triển khai; đồng thời địa phương thực hiện các nội dung hỗ trợ phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị, thúc đẩy khởi sự kinh doanh và thu hút đầu tư.

Tuy nhiên, tiến độ giải ngân ở nhóm dự án này còn thấp. Một số nội dung chưa thể triển khai do thiếu hướng dẫn cụ thể; một số nội dung không còn phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Đây cũng là lý do xã đã rà soát và đề xuất trả lại một phần vốn không thể tiếp tục sử dụng hiệu quả.

Trong khi đó, đầu tư hạ tầng thiết yếu phục vụ sản xuất và đời sống có kết quả tích cực hơn. Với nguồn vốn được phân bổ, xã đã đầu tư xây dựng 2 công trình giao thông thuộc phần vốn sự nghiệp, hoàn thành và giải ngân theo quy định; tỷ lệ giải ngân đạt 93,15%. Ở nguồn vốn đầu tư, xã tiếp tục thực hiện 8 công trình hạ tầng; các công trình đã được bàn giao đưa vào sử dụng và đang hoàn chỉnh hồ sơ để thanh quyết toán trong năm 2026.
Chăm lo giáo dục, y tế và các vấn đề xã hội

Không chỉ tập trung vào hạ tầng và sinh kế, Chương trình tại Ba Dinh còn hướng tới nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, chăm sóc sức khỏe và giải quyết những vấn đề xã hội đặc thù trong vùng đồng bào DTTS.

Trong lĩnh vực giáo dục, xã đã xây dựng kế hoạch triển khai các nội dung đổi mới hoạt động, củng cố và phát triển trường phổ thông dân tộc nội trú, trường phổ thông dân tộc bán trú, trường phổ thông có học sinh ở bán trú và xóa mù chữ. Kế hoạch số 167/KH-UBND ngày 2/7/2026 đã được ban hành để tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, đến thời điểm báo cáo, nguồn kinh phí của nội dung này chưa được giải ngân.

Đối với giáo dục nghề nghiệp và giải quyết việc làm, xã đã ban hành Kế hoạch số 238/KH-UBND ngày 3/9/2026 về tổ chức ngày hội tư vấn hướng nghiệp và các hoạt động khởi nghiệp năm 2026. Đây được kỳ vọng là hoạt động hỗ trợ học sinh, thanh niên tiếp cận thông tin về nghề nghiệp, việc làm, đồng thời tạo thêm cơ hội kết nối đào tạo với nhu cầu của thị trường lao động.

Ở lĩnh vực y tế, nguồn vốn của Chương trình được giao cho Trạm Y tế xã tổ chức thực hiện. Đến thời điểm báo cáo, địa phương đã giải ngân 55 triệu đồng trong tổng số 220,8 triệu đồng được phân bổ và đang triển khai hoạt động khám, chữa bệnh cho người dân.

Cùng với đó, việc thực hiện bình đẳng giới, giải quyết những vấn đề cấp thiết đối với phụ nữ và trẻ em được triển khai thông qua Hội Liên hiệp Phụ nữ xã. Các nội dung thuộc dự án này đang được tổ chức thực hiện; tuy nhiên, tỷ lệ giải ngân chưa đạt yêu cầu và địa phương đã rà soát một phần nguồn vốn không còn đối tượng để đề xuất trả lại.

Một kết quả cụ thể khác là công tác giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Với kinh phí 64,9 triệu đồng, xã đã tổ chức lớp tập huấn về nội dung này và giải ngân đạt 100% kế hoạch. Đây là hoạt động có ý nghĩa thiết thực tại vùng đồng bào DTTS, góp phần nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi và bảo vệ quyền, lợi ích của phụ nữ, trẻ em.

Rà soát để sử dụng nguồn lực sát thực tiễn

Thực tế triển khai Chương trình tại Ba Dinh cho thấy một đặc điểm đáng chú ý: không phải nguồn vốn được bố trí ban đầu đều có thể tiếp tục sử dụng nguyên trạng sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và thay đổi điều kiện thực tế.

Một số dự án, tiểu dự án không còn đối tượng có nhu cầu hỗ trợ; một số nội dung không đủ điều kiện giải ngân hoặc chưa có hướng dẫn cụ thể. Chẳng hạn, nội dung hỗ trợ phát triển vùng trồng dược liệu không được thực hiện tại Ba Dinh; nội dung hỗ trợ gạo cũng chưa triển khai do chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể. Đối với ứng dụng công nghệ thông tin hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an ninh, trật tự, địa phương không thực hiện do Sở Khoa học và Công nghệ đã triển khai trên địa bàn xã.
Việc địa phương chủ động rà soát, đề xuất điều chỉnh hoặc hoàn trả những khoản vốn không còn đối tượng, không đủ điều kiện thực hiện cho thấy yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực đang được đặt ra ngày càng rõ. Thay vì cố gắng giải ngân bằng mọi giá, việc xác định đúng đối tượng, đúng nhu cầu và đúng khả năng tổ chức thực hiện có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng của Chương trình.

Tuy nhiên, báo cáo của UBND xã cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế. Tiến độ triển khai Chương trình còn chậm, chưa đồng bộ; tỷ lệ giải ngân tại một số dự án thấp; một số nội dung đến nay chưa được thực hiện. Công tác huy động nguồn vốn đối ứng, lồng ghép nguồn lực còn hạn chế, hiệu quả thực hiện tại một số dự án chưa thực sự rõ nét.

Những hạn chế này đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao năng lực tổ chức thực hiện ở cấp cơ sở, nhất là trong việc rà soát nhu cầu, xây dựng phương án hỗ trợ, lựa chọn mô hình phát triển sản xuất và quản lý nguồn vốn. Trong điều kiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được vận hành, việc phân định rõ trách nhiệm, tăng tính chủ động của cấp xã đồng thời bảo đảm hướng dẫn, kiểm tra, giám sát của cấp trên sẽ có ý nghĩa quan trọng.

Lấy người dân làm trung tâm của phát triển

Qua kết quả thực hiện đến tháng 9/2026 có thể thấy, Chương trình tại Ba Dinh đang được triển khai trên nhiều lĩnh vực, từ giải quyết nhu cầu thiết yếu về nước sinh hoạt, đầu tư giao thông, phát triển sản xuất đến giáo dục, y tế, bình đẳng giới, bảo tồn văn hóa và tuyên truyền, vận động.

Điểm đáng ghi nhận là địa phương đã từng bước gắn việc triển khai Chương trình với yêu cầu thực tế của địa bàn mới sau sắp xếp đơn vị hành chính. Việc điều chỉnh, chuyển nguồn, phân bổ lại và đề xuất hoàn trả những khoản vốn không còn phù hợp là một phần của quá trình nâng cao hiệu quả quản lý nguồn lực.

Trong thời gian tới, để Chương trình tạo tác động rõ nét hơn đối với đời sống đồng bào DTTS, Ba Dinh cần tiếp tục ưu tiên những nội dung trực tiếp tạo sinh kế và nâng cao chất lượng cuộc sống; đồng thời đẩy nhanh tiến độ các dự án đủ điều kiện thực hiện, tăng cường lồng ghép các nguồn lực và phát huy sự tham gia của người dân.

Đặc biệt, phát triển sản xuất cần gắn với lợi thế của địa phương, nhu cầu thị trường và khả năng tổ chức của cộng đồng. Hỗ trợ người dân không chỉ dừng ở việc cung cấp nguồn lực ban đầu mà cần hướng tới tạo sinh kế ổn định, nâng cao năng lực sản xuất, kết nối thị trường và từng bước hình thành các mô hình kinh tế có khả năng phát triển bền vững.

Với nền tảng được tạo dựng từ các chương trình, chính sách đã và đang triển khai, cùng không gian phát triển mới sau sắp xếp đơn vị hành chính, Ba Dinh có điều kiện để tiếp tục phát huy nội lực, tranh thủ nguồn lực đầu tư và từng bước nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào DTTS và miền núi./.

Thu Huệ