Từ khóa: Giao tiếp; giáo dục nhân cách; sinh viên; văn hóa ứng xử.
Abstract: Education is the foundation of social development. Beyond transmitting knowledge, it plays a vital role in shaping individuals’ character and behavioral standards. Among its key aspects, behavioral culture reflects an individual’s level of awareness, moral qualities, and sense of responsibility in social relationships, particularly in the digital environment. As an institution responsible for teacher education and educational research, Hanoi National University of Education plays an important role in developing human resources for the country’s education and training sector. Therefore, fostering behavioral culture among its students is essential for shaping their professional character and improving the quality of human resource training in the current context.
Keywords: Communication; character education; students; behavioral culture.
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (Hanoi National
University of Education - HNUE).
1. Đặt vấn đề
Văn hóa ứng xử của sinh viên đại học là sự thể hiện tổng hòa các giá trị đạo đức, tri thức và kỹ năng giao tiếp trong môi trường học đường cũng như ngoài xã hội. Văn hóa ứng xử trên không gian mạng là tổng hòa các chuẩn mực đạo đức, pháp luật và phương thức giao tiếp của con người khi thực hiện các hành vi tương tác trong môi trường được hình thành bởi hệ thống mạng lưới kết nối của cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin mà qua đó thể hiện ý thức trách nhiệm và phẩm chất nhân cách của chủ thể trong môi trường không bị giới hạn bởi không gian và thời gian. Đối với Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, hoạt động bồi dưỡng văn hóa ứng xử trên không gian mạng cho sinh viên đóng vai trò đặc biệt quan trọng, gắn liền với mục tiêu đào tạo đội ngũ nhà giáo “vừa hồng, vừa chuyên”. Thực tiễn cho thấy, công tác bồi dưỡng văn hóa ứng xử trên không gian mạng tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội trong thời gian qua đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, góp phần hình thành phong cách ứng xử văn minh, chuẩn mực cho sinh viên. Tuy nhiên, trước những tác động đa chiều của môi trường, sự phát triển của không gian mạng và sự thay đổi trong tâm lý lứa tuổi sinh viên, hoạt động này đang gặp phải không ít khó khăn và thách thức. Để nâng cao chất lượng công tác bồi dưỡng, việc xác định và phân tích rõ các yếu tố tác động là rất quan trọng để có định hướng, giải pháp nâng cao văn hóa ứng xử trên không gian mạng cho sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
2. Một số vấn đề chung về hoạt động bồi dưỡng văn hóa ứng xử trên không gian mạng
Có nhiều phương diện tiếp cận về văn hóa ứng xử trên không gian mạng theo nhiều chiều, nhiều khía cạnh khác nhau, tương ứng với đó là các hoạt động bồi dưỡng văn hóa ứng xử trên không gian mạng cũng được tiếp cận theo những chiều cạnh đó. Theo Từ điển tiếng Việt, hoạt động là: “Tiến hành những việc làm có quan hệ với nhau chặt chẽ nhằm một mục đích nhất định trong đời sống xã hội” (Hoàng Phê, 2019, tr.571). Theo Luật An ninh mạng, không gian mạng là: “môi trường được hình thành bởi hệ thống mạng lưới kết nối của cơ sở hạ tầng thông tin… là nơi con người thực hiện các hành vi xã hội không bị giới hạn bởi không gian và thời gian” (Quốc hội, 2025). Do vậy, hoạt động bồi dưỡng văn hóa ứng xử trên không gian mạng chính là quá trình thực hiện những việc làm có quan hệ chặt chẽ với nhau bởi hệ thống mạng lưới kết nối của cơ sở hạ tầng thông tin, nơi con người thực hiện các hành vi không bị giới hạn bởi không gian và thời gian.
Văn hóa ứng xử trên không gian mạng là sự biểu hiện của đạo đức, văn hóa, lối sống và ý thức, trách nhiệm của từng người trên không gian số và các nền tảng số, vì thế việc bồi dưỡng hoạt động văn hóa ứng xử trên không gian mạng là quá trình giáo dục có mục đích, có nội dung, phương pháp và sự tổ chức của các chủ thể giáo dục nhằm hình thành, củng cố nhận thức đúng đắn, thái độ phù hợp, kỹ năng ứng xử và thói quen, hành vi trên môi trường số. Vì vậy, trong quá trình bồi dưỡng không được: “tách rời lý luận với thực hành, tách rời hoạt động văn hóa với lao động và đấu tranh” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2002, tr.136). Bởi lẽ, hoạt động bồi dưỡng văn hóa ứng xử trên không gian mạng là hoạt động có mục đích và định hướng rõ ràng, có chủ thể, đối tượng và phương thức tổ chức, trên nhiều phương diện của chủ thể. Trong Quyết định số 874QĐ-BTTT ngày 17/6/2021 của Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông ban hành quy tắc ứng xử trên mạng xã hội xác định mục tiêu xây dựng chuẩn mực đạo đức, giáo dục ý thức và hình thành thói quen ứng xử tích cực góp phần xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh.
Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 09/11/2024 của Chính phủ đã quy định rõ về nội dung giáo dục trách nhiệm của người sử dụng dịch vụ và việc tuân thủ quy định liên quan đến hoạt động trên mạng: “phải phù hợp với đạo đức xã hội, thuần phong mỹ tục của dân tộc” (Chính phủ, 2024, tr.14). Từ căn cứ trên, có thể thấy được hoạt động bồi dưỡng căn hóa ứng xử trên không gian mạng phải thực hiện được bốn vấn đề cốt lõi sau đây: Thứ nhất, nâng cao nhận thức về các giá trị, chuẩn mực văn hóa, đạo đức và các quy định của pháp luật có liên quan đến hành vi trên không gian mạng; Thứ hai, hình thành thái độ và trách nhiệm ứng xử phù hợp, đó là tôn trọng người khác, trung thực trong chia sẻ thông tin, có trách nhiệm đối với nội dung do mình tạo lập hoặc lan truyền; Thứ ba, phát triển kỹ năng ứng xử trên môi trường số, cần có khả năng kiểm chứng thông tin, giao tiếp và tranh luận có văn hóa, bảo vệ quyền riêng tư, nhận diện rủi ro; Thứ tư, hình thành thói quen và năng lực tự điều chỉnh hành vi, khi các chuẩn mực trở thành căn cứ để chủ thể tự đánh giá và lựa chọn hành vi, văn hóa ứng xử sẽ được duy trì không chỉ trong những hoạt động của tổ chức mà còn trong đời sống xã hội. Từ đó có thể thấy, việc thực hiện hoạt động bồi dưỡng văn hóa ứng xử trên không gian mạng góp phần: “Xây dựng các thiết chế và tổ chức các hoạt động văn hóa theo hướng thiết thực, linh hoạt, lấy địa bàn làm cơ sở, người dân là trung tâm” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập I, 2026, tr.98).
3. Những yếu tố tác động đến hoạt động bồi dưỡng văn hóa ứng xử cho sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Thứ nhất, tác động của môi trường xã hội. Môi trường xã hội là không gian cho con người tồn tại và phát triển, có ảnh hưởng mạnh mẽ tới tâm lý, thái độ và hành vi của cá nhân và trong đó đặc biệt nhấn mạnh tới hành vi ứng xử trên không gian mạng. Sự tác động của môi trường xã hội được xem xét dựa trên ba khía cạnh chính: kinh tế, chính trị và văn hóa. Trước hết, trên phương diện kinh tế, với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số và cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin; đã tạo ra bước chuyển đáng kể trong phương thức giao tiếp, sự phổ cập của mạng xã hội và các thiết bị công nghệ hiện đại. Điều này đã tạo ra những điều kiện thuận lợi như thúc đẩy tính năng động sáng tạo, chủ động thích ứng với thời đại, khả năng tự học hỏi của sinh viên các trường đại học nói chung và sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội nói riêng.
Mặt khác, sự tác động của kinh tế số cũng đặt ra nhiều thách thức đối với sự hình thành văn hóa ứng xử trên không gian mạng. Sự xâm nhập của lối sống thực dụng, thương mại hóa ở một bộ phận sinh viên. Tuyệt đối hóa lợi ích kinh tế sẽ dẫn tới một số hành vi lệch chuẩn, thiếu chuẩn mực đạo đức. Trên phương diện chính trị, hệ thống chủ trương và các chính sách của Đảng và Nhà nước, các cuộc thi bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng đã có những tác động mạnh mẽ tới đến việc định hướng nhận thức, nâng cao bản lĩnh chính trị và điều chỉnh hành vi ứng xử của sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Môi trường mạng là không gian mà các thế lực thù địch thường xuyên lợi dụng để chống phá Đảng và Nhà nước ta. Sinh viên sư phạm đóng vai trò là lượng nòng cốt cần phải rèn luyện bản lĩnh chính trị vững vàng; biết nhận diện, đấu tranh và phản bác các quan điểm sai lệch thông qua các văn bản chỉ đạo của Đảng cùng hệ thống pháp luật của Nhà nước (Luật An ninh mạng, Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội), qua đó giúp sinh viên nhận thức rõ ranh giới giữa quyền tự do ngôn luận và trách nhiệm pháp lý khi tham gia tương tác trên môi trường số.
Trên phương diện văn hóa, sự phát triển mạnh mẽ của giao lưu văn hóa quốc tế cùng với sự bùng nổ của các nền tảng truyền thông đang có những tác động sâu sắc và đa chiều đến việc bồi dưỡng văn hóa ứng xử trên không gian mạng của sinh viên. Sự mở rộng các cơ hội để tiếp cận với những giá trị hóa tiến bộ của nhân loại đã góp phần thúc đẩy tư duy, hình thành phong cách giao tiếp hiện đại, cởi mở cho sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
Thứ hai, tác động của môi trường giáo dục. Môi trường giáo dục có vai trò chủ đạo, ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành, phát triển nhân cách cũng như chuẩn mực hành vi của sinh viên. Đối với sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, tác động của môi trường giáo dục thể hiện qua hai phương diện chính: môi trường giáo dục gia đình và môi trường giáo dục nhà trường. Gia đình là cái nôi, môi trường giáo dục đầu tiên; là nền tảng góp phần hình thành nên thói quen, phẩm chất đạo đức trước khi cá nhân bước ra ngoài xã hội. Truyền thống văn hóa gia đình hay đặc biệt là sự đồng hành, thấu cảm của thành viên trong gia đình đóng vai trò là chỗ dựa tinh thần quan trọng đối với mỗi cá nhân. Song song cùng nền tảng giáo dục gia đình, môi trường nhà trường giữ vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa nhận thức thành hành vi ứng xử thực tế của sinh viên trên không gian mạng. Là cơ sở trọng điểm đào tạo giáo viên, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội không chỉ là nơi truyền thụ tri thức một cách đơn thuần mà còn là môi trường rèn luyện nhân cách nghề nghiệp, tác động sâu sắc đến văn hóa ứng xử của sinh viên. Điều này được thể hiện rõ qua sự chỉ đạo, định hướng của nhà trường; nội dung, chương trình đào tạo và phương pháp giảng dạy; sự tác động từ đội ngũ giảng viên và môi trường sư phạm.
Thứ ba, tính tích cực và chủ động tự giáo dục rèn luyện của sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Sự tác động đa chiều của môi trường xã hội và môi trường giáo dục, mặc dù giữ vai trò định hướng và tạo điều kiện quan trọng nhưng bản chất vẫn mang tính khách quan, là yếu tố bên ngoài. Để những giá trị văn hóa, chuẩn mực đạo đức và quy định đó thực sự trở thành nếp sống, hành vi ứng xử thường nhật trên không gian mạng thì tính tích cực và chủ động tự giáo dục rèn luyện của sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội là yếu tố bên trong quyết định việc chuyển hóa tri thức và chuẩn mực đạo đức thành hành vi ứng xử văn minh trên môi trường số. Khi có được sự tự nhận thức đúng đắn sẽ dẫn đến thái độ tôn trọng cộng đồng mạng và sự rõ ràng về trách nhiệm cá nhân đối với từng phát ngôn, bình luận, chia sẻ hay tương tác trực tuyến.
Sinh viên Trường Đại học Sư phạm mang trọng trách của những nhà giáo tương lai; do đó, việc nhận thức rằng mỗi hành động trên mạng không chỉ đại diện cho bản thân mà còn ảnh hưởng đến danh dự của Trường, của ngành. Điều này sẽ trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy sự tự giác rèn luyện của sinh viên. Sự tự giáo dục tích cực không chỉ dừng lại ở việc đề phòng trước tiêu cực mà còn thể hiện thông qua tinh thần tiên phong sáng tạo các nội dung số lành mạnh, như chia sẻ phương pháp học tập, truyền cảm hứng sống đẹp và tham gia các chiến dịch truyền thông tích cực, góp phần xây dựng môi trường ứng xử trên không gian mạng văn minh.
4. Một số định hướng nâng cao hiệu quả bồi dưỡng văn hóa ứng xử cho sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Một là, tăng cường phổ biến pháp luật và đẩy mạnh các phong trào, các cuộc thi bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng. Từ đó, hướng tới xây dựng môi trường số lành mạnh, rèn luyện văn hóa ứng xử cho sinh viên, giúp sinh viên nhận biết được rõ ranh giới pháp lý và những rủi ro trên không gian mạng; nâng cao khả năng tự đề kháng và đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, tin giả.
Hai là, tăng cường sự phối hợp và đồng hành giữa gia đình và nhà trường. Thiết lập quy trình kết nối, trao đổi thông tin một cách linh hoạt để phục vụ cho hoạt động cập nhật tình hình học tập và rèn luyện của sinh viên. Về phía gia đình, khuyến khích gia đình tạo môi trường cởi mở để sinh viên có thể chia sẻ về những áp lực cũng như cám dỗ, rủi ro trên mạng xã hội. Về phía nhà trường, tiếp tục hoàn thiện và nâng cao chất lượng đào tạo tại môi trường sư phạm. Xây dựng quy tắc văn hóa ứng xử cho sinh viên Trường Đại học Sư phạm, quy định rõ ràng các chuẩn mực đạo đức sư phạm khi tương tác trực tuyến chứ không chỉ trong các mối quan hệ tương tác trực tiếp.
Ba là, nâng cao tính tích cực, chủ động tự giáo dục, tự rèn luyện và tự kiểm soát hành vi ứng xử trên môi trường số của sinh viên. Sinh viên chủ động rèn thói quen kiềm chế cảm xúc, tôn trọng sự khác biệt và duy trì thái độ nho nhã và văn minh trên các diễn đàn trực tuyến, tương tác với mọi người thông qua các nền tảng xã hội. Đặc biệt, đối với sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cần phải phát huy trách nhiệm nghề nghiệp, tinh thần lan tỏa những giá trị tốt đẹp đến với cộng đồng. Đồng thời, phải trau dồi kiến thức, kỹ năng về an toàn thông tin mạng bởi mỗi hành vi biểu hiện ra là bộ mặt của cá nhân, gia đình và Nhà trường.
5. Kết luận
Bồi dưỡng văn hóa ứng xử trên không gian mạng cho sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội mang ý nghĩa quan trọng trên phương diện lý luận và thực tiễn trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay. Muốn hành động đúng thì trước hết phải có nhận thức chuẩn mực. Đối với sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, văn hóa ứng xử trên mạng không chỉ dừng lại ở sự tuân thủ quy định của nhà trường hay xã hội mà còn thể hiện chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và nghiệp vụ sư phạm. Hoạt động bồi dưỡng văn hóa ứng xử là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội; đặc biệt là tinh thần tự thân rèn luyện của cá nhân sinh viên. Việc thực hiện hiệu quả công tác này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực mà còn trực tiếp lan tỏa các giá trị văn hóa số lành mạnh, nhân văn cho thế hệ trẻ và toàn xã hội./.
---------------------------------------------------
Tài liệu tham khảo:
1. Hoàng Phê, Từ điển tiếng Việt, Nxb Hồng Đức, H.2019.
2. Quốc hội, Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15, ngày 10/12/2025.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, tập 12, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, H.2002, tr.136.
4. Chính phủ, Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 09/11/2024 về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng.
5. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, H.2026.
Nguyễn Thanh Thảo - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Tin tức cùng chuyên mục
Bài viết cùng tác giả
