Khung pháp lý xác lập quan hệ thử việc
Người sử dụng lao động và người lao động có thể thỏa thuận về việc thử việc, quyền và nghĩa vụ của hai bên trong thời gian thử việc. Căn cứ Điều 24 Bộ luật Lao động năm 2019, người sử dụng lao động và người lao động có thể thỏa thuận về việc thử việc theo một trong hai hình thức: giao kết hợp đồng thử việc hoặc thỏa thuận nội dung thử việc trong hợp đồng lao động. Khi đã có thỏa thuận thử việc, các nội dung liên quan đến công việc, thời gian, tiền lương và trách nhiệm của các bên phải tuân thủ giới hạn mà pháp luật đặt ra.
Bộ luật Lao động 2019 cũng quy định rõ: không áp dụng thử việc đối với người lao động giao kết hợp đồng lao động có thời hạn dưới 01 tháng. Đây là giới hạn nhằm tránh tình trạng một khoảng thời gian làm việc rất ngắn lại bị kéo dài thêm bằng một giai đoạn thử việc. Quy định này giúp người lao động có cơ sở xác định rõ địa vị pháp lý của mình ngay từ khi bắt đầu làm việc.
Đối với thời gian thử việc, Điều 25 Bộ luật Lao động năm 2019 phân chia theo tính chất và mức độ phức tạp của công việc. Thời gian thử việc tối đa không quá 180 ngày đối với công việc của người quản lý doanh nghiệp theo quy định của Luật Doanh nghiệp và Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp; không quá 60 ngày đối với công việc có chức danh nghề nghiệp cần trình độ chuyên môn, kỹ thuật từ cao đẳng trở lên; không quá 30 ngày đối với công việc có chức danh nghề cần trình độ chuyên môn, kỹ thuật trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ; và không quá 06 ngày làm việc đối với công việc khác.
Tiền lương và quyền của người lao động trong thời gian thử việc được quy định tại Điều 26 Bộ luật Lao động 2019, cụ thể: tiền lương của người lao động trong thời gian thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng ít nhất phải bằng 85% mức lương của công việc đó. Bên cạnh đó, người lao động cần được cung cấp thông tin rõ ràng về công việc, yêu cầu chuyên môn, thời gian thử việc, địa điểm làm việc và các điều kiện liên quan.
Theo Điều 27 Bộ luật Lao động năm 2019, trong thời gian thử việc, mỗi bên đều có quyền hủy bỏ hợp đồng thử việc đã giao kết hoặc hợp đồng lao động đã giao kết có nội dung thử việc mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Đây là quyền của cả người lao động và người sử dụng lao động, được thực hiện trong thời gian thử việc theo quy định của pháp luật. Trong thời gian thử việc, người lao động có trách nhiệm thực hiện công việc theo thỏa thuận, tuân thủ sự quản lý, điều hành hợp pháp của người sử dụng lao động và các quy định về an toàn, vệ sinh lao động. Người sử dụng lao động có trách nhiệm bảo đảm điều kiện làm việc, thực hiện đúng thỏa thuận về công việc, tiền lương và các quyền lợi hợp pháp khác của người lao động. Tuy nhiên, quyền lựa chọn của người lao động cũng đi kèm nghĩa vụ thực hiện công việc đã cam kết, tuân thủ nội quy lao động, sự điều hành hợp pháp của người sử dụng lao động và các quy định về an toàn, vệ sinh lao động. Thử việc không phải khoảng thời gian mà người lao động được miễn trừ các nghĩa vụ cơ bản tại nơi làm việc.

Trách nhiệm của người sử dụng lao động
Đối với người sử dụng lao động, thử việc là cơ chế để đánh giá năng lực, kỹ năng và mức độ đáp ứng yêu cầu của người lao động. Tuy nhiên, quyền đánh giá này phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật. Trong đó, doanh nghiệp phải xác định đúng công việc cần thử việc và lựa chọn thời gian thử việc phù hợp với tính chất công việc. Không được sử dụng việc thử việc để kéo dài thời gian làm việc trước khi ký hợp đồng lao động chính thức.
Khi kết thúc thời gian thử việc, người sử dụng lao động có trách nhiệm thông báo kết quả thử việc cho người lao động. Việc xử lý khi kết thúc thử việc được thực hiện theo Điều 27 Bộ luật Lao động năm 2019, cụ thể: Trường hợp thử việc đạt yêu cầu: người sử dụng lao động tiếp tục thực hiện hợp đồng lao động đã giao kết nếu hai bên thỏa thuận nội dung thử việc trong hợp đồng lao động; trường hợp hai bên giao kết hợp đồng thử việc riêng thì người sử dụng lao động phải giao kết hợp đồng lao động với người lao động. Trường hợp thử việc không đạt yêu cầu: mỗi bên có quyền hủy bỏ hợp đồng thử việc đã giao kết hoặc hợp đồng lao động đã giao kết có nội dung thử việc mà không cần báo trước và không phải bồi thường theo quy định tại Điều 27 Bộ luật Lao động năm 2019.
Cùng với đó, Nghị định số 145/2020/NĐ-CP ngày 14/12/2026 của Chính phủ cũng quy định nhiều nội dung về điều kiện lao động và quan hệ lao động. Trong đó, có nhiều lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quá trình sử dụng lao động như quản lý lao động, hợp đồng lao động, tiền lương, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, kỷ luật lao động, lao động nữ, đối thoại tại nơi làm việc và giải quyết tranh chấp lao động.
Đối với hoạt động thử việc, doanh nghiệp cần xây dựng quy trình tuyển dụng, tiếp nhận và sử dụng lao động phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành; người lao động cần hiểu rõ các thỏa thuận mình ký trước khi bắt đầu làm việc. Việc tuân thủ pháp luật ngay từ giai đoạn thử việc cũng là một trong những yếu tố góp phần tạo nền tảng cho quan hệ lao động ổn định.
Về bảo hiểm xã hội trong thời gian thử việc, cần căn cứ vào hình thức thỏa thuận giữa các bên để xác định nghĩa vụ tham gia. Trường hợp hai bên giao kết hợp đồng thử việc riêng thì về nguyên tắc, người lao động không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo hợp đồng thử việc. Trường hợp nội dung thử việc được thỏa thuận trong hợp đồng lao động thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định tại khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 thì người sử dụng lao động và người lao động có trách nhiệm thực hiện việc tham gia, đóng bảo hiểm xã hội theo quy định.
Về xử lý vi phạm hành chính, Điều 16 Nghị định số 283/2026/NĐ-CP ngày 15/7/2026 của Chính phủ quy định các hành vi vi phạm về thử việc và mức xử phạt tương ứng. Theo đó, người sử dụng lao động có thể bị phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng đối với hành vi thử việc đối với người lao động làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn dưới 01 tháng hoặc không thông báo kết quả thử việc khi kết thúc thời gian thử việc.
Mức phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng được áp dụng đối với các hành vi: yêu cầu người lao động thử việc quá một lần đối với một công việc; thử việc quá thời gian thỏa thuận hoặc vượt quá thời gian quy định; trả lương thử việc thấp hơn mức đã thỏa thuận hoặc thấp hơn 85% mức lương của công việc; không giao kết hợp đồng lao động khi người lao động thử việc đạt yêu cầu trong trường hợp hai bên đã giao kết hợp đồng thử việc.
Ngoài hình thức phạt tiền, người sử dụng lao động còn có thể bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như buộc trả đủ tiền lương của công việc đó hoặc buộc giao kết hợp đồng lao động theo quy định. Mức phạt nêu trên là mức áp dụng đối với cá nhân; trường hợp tổ chức có cùng hành vi vi phạm thì mức phạt bằng 02 lần mức phạt đối với cá nhân theo Điều 7 Nghị định số 283/2026/NĐ-CP.
Đối với các hành vi vi phạm xảy ra trước ngày 10/9/2026, việc xử lý cần căn cứ quy định chuyển tiếp tại Điều 67 Nghị định số 283/2026/NĐ-CP để xác định văn bản áp dụng phù hợp với thời điểm và tình trạng thực hiện hành vi vi phạm.
Tuân thủ pháp luật để xây dựng quan hệ lao động ổn định
Thử việc là bước đầu trong quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động. Người lao động cần đọc kỹ thỏa thuận thử việc, xác định rõ công việc, mức lương, thời gian thử việc và điều kiện làm việc. Khi có vấn đề phát sinh, người lao động nên lưu giữ hợp đồng, thỏa thuận, bảng chấm công, chứng từ trả lương và các tài liệu liên quan để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
Đối với người sử dụng lao động, việc tuân thủ quy định về thử việc cần được xem là một bộ phận của quản trị nhân sự. Doanh nghiệp cần chuẩn hóa quy trình tuyển dụng, sử dụng mẫu hợp đồng phù hợp, kiểm soát thời hạn thử việc, bảo đảm tiền lương và thông báo kết quả đúng quy định.
Bộ luật Lao động 2019 tạo nền tảng pháp lý cho việc xác lập và thực hiện thử việc; Nghị định 145/2020/NĐ-CP góp phần cụ thể hóa cơ chế thực hiện quan hệ lao động; còn các quy định về xử phạt giúp tăng tính nghiêm minh của pháp luật khi có vi phạm. Việc nắm chắc và thực hiện đúng các quy định này có ý nghĩa thiết thực đối với cả người lao động và người sử dụng lao động, góp phần xây dựng quan hệ lao động minh bạch, ổn định và hài hòa./.
Gia Hưng
Tin tức cùng chuyên mục
Bài viết cùng tác giả