Ninh Bình: Từ trận địa Lam Hạ đến những năm tháng hòa bình

Từ một vùng quê trở thành trọng điểm chiến đấu

Những năm 1965-1972, miền Bắc phải đối mặt với cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của Mỹ. Phủ Lý (cũ) và khu vực Lam Hạ khi ấy nằm gần những tuyến giao thông quan trọng, có Quốc lộ 1A, đường sắt Bắc - Nam, cầu Phủ Lý cùng các tuyến vận tải phục vụ chi viện cho chiến trường miền Nam. Vì vị trí đó, khu vực này trở thành một trong những trọng điểm bị đánh phá ác liệt. Theo Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, từ tháng 9/1965 đến tháng 9/1967, thị xã Phủ Lý hứng chịu 55 trận đánh với 559 lần chiếc máy bay oanh tạc.

Trước yêu cầu bảo vệ quê hương, bảo đảm giao thông và phối hợp với bộ đội phòng không, ngày 5/8/1965, Đại đội Dân quân phòng không Lam Hạ được thành lập với 87 cán bộ, chiến sĩ. Trong đó có 24 chiến sĩ nữ được tổ chức thành một trung đội. Họ vốn là những cô gái bình dị của làng quê: người vừa rời ghế nhà trường, người làm ruộng, giáo viên, công nhân; có người còn chăm sóc mẹ già, con nhỏ, trong khi chồng hoặc người thân đang làm nhiệm vụ xa nhà.

Từ công việc đồng áng, gia đình, các chị bước vào nhiệm vụ trực chiến và phục vụ chiến đấu. Những công việc vốn xa lạ với đời sống thường nhật trở thành phần việc hằng ngày. Trận địa trở thành nơi họ cùng đồng đội đối mặt với bom đạn, bảo vệ quê hương và những tuyến giao thông có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc kháng chiến.

Mười nữ dân quân sau này được nhắc đến nhiều nhất trong lịch sử Lam Hạ đều là những người còn rất trẻ, các chị chỉ khoảng 16-22 tuổi.

Ba trận chiến, mười người con gái nằm lại

Ngày 1/10/1966 trở thành một dấu mốc đau thương trong lịch sử Lam Hạ.

Sáng hôm đó, máy bay Mỹ đánh phá dữ dội khu vực Phủ Lý. Lực lượng dân quân phòng không Lam Hạ phối hợp cùng bộ đội tổ chức chiến đấu bảo vệ các mục tiêu trọng yếu. Trong trận đánh tại thôn Đình Tràng, lực lượng phòng không của ta đã bắn rơi hai máy bay Mỹ. Đến đợt oanh kích dữ dội vào trận địa, sáu nữ dân quân đã hy sinh.

Sáu người con gái ấy là Đinh Thị Tâm, Phan Thị Tuyết, Phạm Thị Lan, Vũ Thị Phương, Nguyễn Thị Thu và Nguyễn Thị Thi. Trong số họ, Nguyễn Thị Thu và Nguyễn Thị Thi là hai chị em ruột. Người em khi ấy mới ở tuổi thiếu niên.

Sự hy sinh của sáu nữ dân quân không khép lại những ngày chiến đấu ở Lam Hạ. Chỉ tám ngày sau, ngày 9/10/1966, máy bay Mỹ tiếp tục đánh phá khu vực trận địa. Ba nữ dân quân Nguyễn Thị Thuận, Trần Thị Thẹp và Nguyễn Thị Oánh hy sinh tại trận địa Đường Ấm.

Gần một năm sau, ngày 7/7/1967, Đặng Thị Chung, nữ dân quân thứ mười, hy sinh tại trận địa pháo ở Hòa Lạc trong khi thực hiện nhiệm vụ. Từ đó, câu chuyện về mười nữ dân quân Lam Hạ được ghi lại qua ba trận đánh, trên những trận địa khác nhau, trong khoảng thời gian từ tháng 10/1966 đến tháng 7/1967.

Câu chuyện trở nên day dứt ngoài việc phải chứng kiến sự khốc liệt của chiến tranh, mà tuổi đời của những người con gái đã nằm lại vẫn còn rất trẻ. Họ bước vào cuộc chiến khi tuổi xuân vừa bắt đầu, khi phía trước vẫn còn những dự định rất đỗi bình thường về một gia đình, một tình yêu và những ngày tháng yên bình bên người thân… Những điều bình dị ấy đã dừng lại ở các trận địa năm xưa.

Ký ức được trao truyền qua các thế hệ

Sau những năm tháng chiến tranh, Lam Hạ từng bước hồi sinh. Những trận địa năm xưa thay đổi theo thời gian, đời sống người dân ngày một khởi sắc. Song ký ức về mười nữ dân quân vẫn được gìn giữ trong câu chuyện của đồng đội, thân nhân và những người từng chứng kiến những ngày tháng ấy.

Các tư liệu lịch sử ghi lại nhiều câu chuyện về cuộc sống của các chị trước khi hy sinh. Đó là những cô gái vừa làm ruộng, vừa chăm lo gia đình, vừa tham gia lực lượng dân quân. Khi có báo động, họ nhanh chóng trở lại vị trí làm nhiệm vụ. Cuộc sống đời thường và nhiệm vụ chiến đấu đan xen trong từng ngày của một vùng quê nằm giữa chiến tranh.

Chính từ những câu chuyện bình dị ấy, hình ảnh mười nữ dân quân Lam Hạ không bị khuất lấp sau những con số của lịch sử. Mỗi người có một gia đình, một tuổi trẻ, một cuộc đời riêng; khi chiến tranh xảy đến, họ cùng lựa chọn đứng vào hàng ngũ những người bảo vệ quê hương.

Sự hy sinh của các chị cũng gắn với một dấu mốc lớn hơn trong lịch sử lực lượng dân quân tự vệ. Đại đội Dân quân phòng không Lam Hạ tiếp tục tham gia nhiều trận chiến đấu, cơ động đến các khu vực khác và góp phần bảo vệ những tuyến giao thông, mục tiêu quan trọng. Theo Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, đơn vị đã tham gia khoảng 120 trận đánh lớn, nhỏ trong các giai đoạn chiến tranh.

Ghi nhận những đóng góp và sự hy sinh của quân dân Lam Hạ, Đại đội Dân quân phòng không xã Lam Hạ được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; mười nữ liệt sĩ dân quân phòng không Lam Hạ được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Đặc biệt mới đây, tại Khu di tích Tượng đài Mười nữ Anh hùng liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ (phường Hà Nam), Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh phối hợp với Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh, phường Hà Nam tổ chức Lễ cầu siêu và thả hoa đăng tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ nhân kỷ niệm 60 năm Ngày hy sinh của Mười nữ dân quân pháo phòng không Lam Hạ (1966- 2026).

Tại Lễ cầu siêu, Ban Nghi lễ (Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh) đã cử hành các nghi thức: Cúng Tiếp linh, cúng Phật cầu siêu, Tụng kinh A Di Đà để cầu nguyện cho hương linh chư vị tiền bối hữu công; chư vị Anh hùng liệt sĩ; Mười nữ dân quân pháo phòng không Lam Hạ... được siêu sinh, tịnh độ.

Sáu mươi năm sau ngày những người con gái ấy lần lượt nằm lại, quê hương đã có nhiều đổi thay. Những địa danh từng gắn với bom đạn trở thành nơi lưu giữ ký ức và giáo dục truyền thống. Các hoạt động kỷ niệm 60 năm ngày hy sinh của mười nữ dân quân Lam Hạ trong năm 2026 tiếp tục đưa câu chuyện về các chị đến với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Có những ký ức càng đi qua thời gian càng cần được nhắc lại bằng sự trân trọng. Câu chuyện về mười nữ dân quân Lam Hạ là một ký ức như thế. Sáu mươi năm không làm khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại trở nên xa hơn, bởi phía sau những cái tên được khắc trên bia tưởng niệm vẫn là hình bóng của những người con gái từng sống, lao động, yêu thương và ước mơ như bao người trẻ khác. Họ đã gửi lại tuổi xuân cho quê hương trong những năm tháng đất nước gian nan nhất.

Hôm nay, khi cuộc sống đã trở về với những ngày bình yên, sự tri ân dành cho mười nữ dân quân Lam Hạ không dừng ở những nghi lễ tưởng niệm. Điều quan trọng hơn là giữ cho ký ức ấy được tiếp nối, để những thế hệ sinh ra trong hòa bình hiểu rằng cuộc sống hôm nay được đánh đổi bằng biết bao tuổi trẻ đã đi qua chiến tranh. Sáu mươi năm trôi qua, tên tuổi các chị vẫn ở lại với Lam Hạ, với những người từng chiến đấu bên cạnh và với các thế hệ hôm nay. Đó là ký ức về một thời tuổi trẻ đã lựa chọn trách nhiệm trước vận mệnh đất nước, để từ sự hy sinh của mình góp thêm một phần vào giá trị của hòa bình./.

Hà Giang