Người phụ nữ dân tộc Thái làm chủ nông nghiệp hữu cơ trên cao nguyên Mộc Châu

Chị Vì Thị Thu Hà thu hoạch dưa Pepino tại trang trại Thuận Thiên (Ảnh: Báo Sơn La).

Dám nghĩ, dám làm, đưa giống cây mới về cao nguyên

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình nông dân ở Mộc Châu, năm 2012, chị Vì Thị Thu Hà tốt nghiệp chuyên ngành kế toán tại Trường Đại học Tây Bắc và làm kế toán cho một doanh nghiệp trên địa bàn với thu nhập ổn định. Trong quá trình làm việc, chị nhiều lần chứng kiến việc lạm dụng thuốc diệt cỏ, hóa chất trong sản xuất nông nghiệp, gây tổn hại đến đất đai và nguồn nước. Trăn trở về một nền nông nghiệp bền vững, chị quyết định nghỉ việc để trở về làm nông nghiệp, dù ban đầu gia đình không đồng tình.

Cùng chồng là anh Phan Quốc Chưởng, chị dồn vốn tích lũy để tích tụ đất, gây dựng trang trại. Năm 2017, qua tìm hiểu, chị đưa giống dưa Pepino, còn gọi là “dưa hấu Nam Mỹ”, về trồng thử nghiệm trên diện tích 200 m². Những ngày đầu, do thiếu kinh nghiệm, cây sinh trưởng chậm, năng suất thấp. Bằng sự kiên trì học hỏi, điều chỉnh kỹ thuật chăm sóc, chị từng bước làm chủ quy trình canh tác. Nhờ khí hậu mát mẻ quanh năm của cao nguyên, dưa có thể trồng xen kẽ nhiều lứa, cho thu hái liên tục.

Đến giữa năm 2025, diện tích dưa Pepino của gia đình đã mở rộng lên gần 1 ha. Bình quân mỗi 1.000 m² cho thu hoạch khoảng 6 tấn quả/năm, giá bán bình quân tại vườn khoảng 65.000 đồng/kg; dự kiến cả năm 2025 xuất bán khoảng 50 tấn quả. Sản phẩm được tiêu thụ qua hệ thống siêu thị AEON Mall, các cửa hàng thực phẩm hữu cơ như Omgreen, Đất Việt, các cửa hàng đặc sản Mộc Châu Food. Hợp tác xã do chị làm Giám đốc được đánh giá là đơn vị đầu tiên tại Mộc Châu phát triển dưa Pepino theo hướng sản xuất hàng hóa.

Vườn dưa Pepino của gia đình chị Vì Thị Thu Hà (Ảnh: Báo Sơn La).

Canh tác “thuận thiên”, chủ động làm chủ chuỗi giá trị

Tên gọi Thuận Thiên thể hiện triết lý sản xuất mà chị Hà theo đuổi: canh tác thuận theo tự nhiên. Trang trại loại bỏ hoàn toàn phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật độc hại, áp dụng quy trình luân canh để đất được nghỉ, phục hồi hệ vi sinh vật. Chị kế thừa kinh nghiệm “mùa nào thức ấy” của đồng bào Thái, gieo trồng theo nhịp thời tiết. Theo chị, “mình lấy từ đất cái gì thì phải trả lại cho đất thứ đó”.

Thay vì trồng các loại rau phổ thông dễ rơi vào tình trạng được mùa mất giá, chị lựa chọn hướng đi riêng: chuyên canh rau gia vị bản địa có giá trị kinh tế cao như húng, tía tô, kinh giới, mùi và các loại rau củ thuận mùa, bên cạnh dưa Pepino. Năm 2023, sau hai năm kiểm định nghiêm ngặt về mẫu đất, mẫu nước và sản phẩm, trang trại được cấp Giấy chứng nhận hữu cơ quốc gia; đến năm 2025, 3 ha sản xuất đạt chứng nhận hữu cơ.

Với chứng nhận này, chị chủ động ký hợp đồng cung ứng rau cho hơn 110 bếp ăn trường học tại thành phố Hà Nội và một số chuỗi siêu thị lớn. Theo thông tin công bố tháng 10/2026, tổng doanh thu của hợp tác xã đạt khoảng 6 tỷ đồng mỗi năm. Chị thỏa thuận giá ổn định quanh năm với đối tác, chỉ điều chỉnh khi giá thị trường biến động vượt quá 30%; mỗi năm hai lần trực tiếp gặp gỡ khách hàng để điều phối kế hoạch gieo trồng. Nhờ đó, người sản xuất chủ động đầu ra, không bị ép giá.

Chị Vì Thị Thu Hà với mô hình chuyên canh rau gia vị bản địa có giá trị kinh tế cao (ảnh VietNamNet).

Tạo sinh kế, trao “cần câu” cho phụ nữ dân tộc thiểu số

Không dừng lại ở việc phát triển kinh tế gia đình, chị Hà luôn trăn trở với bài toán sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số còn khó khăn ở vùng giáp ranh. Hiện nay, hơn 80% lao động làm việc thường xuyên và liên kết tại trang trại là người dân tộc thiểu số. Chị trực tiếp hướng dẫn tỉ mỉ từng khâu canh tác hữu cơ, giúp bà con hiểu và tự giác tuân thủ quy trình sản xuất sạch.

Chị Vàng Thị Xa, sinh năm 1990, người dân tộc Mông ở bản Can Tỷ, là một ví dụ. Trước đây, phụ nữ trong bản không có việc làm tại chỗ, nhiều người tính chuyện để con nhỏ ở nhà, xuống Bắc Ninh làm công nhân. Sau 4 năm gắn bó với trang trại, chị Xa có thu nhập ổn định khoảng 200.000 đồng mỗi ngày, vừa có việc làm gần nhà, vừa chăm sóc được hai con nhỏ.

Điều chị Hà hướng tới không chỉ là trả công lao động. Thông qua quá trình làm việc, chị truyền đạt kỹ thuật để chị em dần hình thành tư duy sản xuất nông nghiệp sinh thái, từ đó tự tin làm chủ mô hình sản xuất trên chính mảnh đất của gia đình. Chị cũng liên kết với các hộ trồng dưa, bồ công anh, rau thơm, cà chua bi, cà rốt, cải kale, cùng sản xuất theo tiêu chí sạch, an toàn. Trang trại Thuận Thiên nằm trong số các hợp tác xã được Mạng lưới Nông nghiệp sinh thái Đông Nam Á (ALiSEA) hỗ trợ; đại diện mạng lưới tại Việt Nam đánh giá mô hình vừa phục hồi hệ sinh thái đất, vừa nâng cao năng lực làm chủ sinh kế cho phụ nữ dân tộc thiểu số vùng sâu, vùng xa.

Điểm sáng lan tỏa trong thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia

Sau 5 năm thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025, thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số tỉnh Sơn La năm 2025 ước đạt 39,2 triệu đồng/người/năm, tăng gấp đôi so với năm 2020. Bước sang năm 2026, thực hiện Nghị quyết số 257/2025/QH15 và Nghị quyết số 46/2026/QH16 của Quốc hội, chương trình tiếp tục được triển khai tại 75 xã, phường của tỉnh, trong đó có 66 xã khu vực III, với định hướng không chỉ hỗ trợ vốn mà hướng người dân đến cách làm ăn mới, liên kết sản xuất và tư duy sản xuất hàng hóa.

Trong bối cảnh đó, mô hình của chị Vì Thị Thu Hà là minh chứng sinh động cho tinh thần tự lực, tự cường của đồng bào các dân tộc, phù hợp với chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về phát huy vai trò của phụ nữ dân tộc thiểu số trong phát triển kinh tế, thực hiện bình đẳng giới. Mô hình cũng đóng góp vào Kế hoạch số 161 do UBND tỉnh Sơn La ban hành tháng 7/2025 về chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững đến năm 2030. Thời gian tới, chị Hà mong muốn xây dựng hệ sinh thái nông nghiệp bền vững gắn với du lịch nông nghiệp, góp phần nâng cao giá trị nông sản cao nguyên Mộc Châu.

Từ một cô gái dám rời bỏ công việc ổn định để làm nông nghiệp, chị Vì Thị Thu Hà đã trở thành người dẫn dắt mô hình kinh tế hiệu quả, tạo việc làm và lan tỏa tư duy sản xuất mới cho đồng bào. Tấm gương của chị khẳng định phụ nữ dân tộc thiểu số hoàn toàn có thể làm chủ sinh kế, vươn lên làm giàu chính đáng ngay trên quê hương mình./.

--------------------------------------------

Tài liệu tham khảo:

1. Báo Sơn La (ngày 15/7/2025), Cô gái Thái đưa giống dưa Nam Mỹ về cao nguyên.

2. Báo Sơn La (ngày 08/4/2025), Cây dưa hấu Nam Mỹ trên cao nguyên Mộc Châu.

3. Dân tộc & Phát triển – VietNamNet (ngày 07/10/2026), Bỏ mức lương 22 triệu, nữ giám đốc người Thái “đổi đời” từ rau “thuận thiên”.

4. Báo Nông nghiệp và Môi trường, Trồng dưa hấu Nam Mỹ theo hướng hữu cơ ở Mộc Châu.

5. Báo Công Thương, Sơn La: Bước chuyển sau 5 năm thực hiện Chương trình MTQG phát triển vùng DTTS&MN.

Khiêm Đoàn