Nguy cơ và biện pháp phòng ngừa tai nạn lao động trong ngành dịch vụ đô thị ở Hà Nội

Người lao động cắt tỉa cây xanh trên tuyến phố Tô Hiến Thành, phường Hai Bà Trưng (thành phố Hà Nội).

Nhận diện nguy cơ rủi ro

Do đặc thù công việc nặng nhọc, môi trường tiếp xúc liên tục với các yếu tố độc hại, nguy hiểm cùng áp lực từ giao thông đô thị đã và đang biến ngành dịch vụ đô thị trở thành một trong những lĩnh vực đối mặt với vô vàn rủi ro tai nạn lao động (TNLĐ) và bệnh nghề nghiệp (BNN). Xác định rõ điều này, nhiều năm qua, công tác đảm bảo an toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ) trong các ngành dịch vụ đô thị (như vệ sinh môi trường, duy tu công viên, cấp thoát nước, chiếu sáng công cộng, vận tải hành khách công cộng và xây dựng hạ tầng) được thành phố Hà Nội triển khai mạnh mẽ nhằm hướng tới mục tiêu phòng ngừa rủi ro và bảo vệ sức khỏe người lao động.

Theo báo cáo của Ban Tổ chức Tháng hành động về ATVSLĐ thành phố Hà Nội năm 2026, tình hình tai nạn lao động trên địa bàn Thủ đô trong 6 tháng đầu năm 2026 vẫn diễn biến phức tạp. Toàn thành phố ghi nhận 131 vụ TNLĐ làm 137 người bị nạn, trong đó có 41 người tử vong và 37 người bị thương nặng. Đáng chú ý, cơ cấu rủi ro bộc lộ sự mất an toàn gay gắt ở cả hai khu vực: khu vực có hợp đồng lao động, xảy ra 88 vụ, làm 92 người bị nạn (27 người tử vong, 22 người bị thương nặng); khu vực không có hợp đồng lao động (lao động tự do, phi chính thức), xảy ra 43 vụ, làm 45 người bị nạn (14 người tử vong, 15 người bị thương nặng).

Báo cáo khảo sát của Đoàn khảo sát Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội tại Hà Nội cũng chỉ ra rằng, lao động phi chính thức hiện chiếm tới 51,6% lực lượng lao động của thành phố (tương đương gần 1,9 triệu người). Trong năm 2025, khu vực không có quan hệ lao động chiếm tới 57,3% tổng số ca tử vong do TNLĐ toàn thành phố (55/96 người chết). Đây là khối lao động tập trung đông đảo trong các dịch vụ vệ sinh môi trường, thu gom rác tự do, thoát nước và sửa chữa xây dựng dân dụng, đây là những công việc phân tán, biến động cao và thiếu sự giám sát an toàn nghiêm ngặt.

Khác với môi trường nhà xưởng khép kín, không gian làm việc của công nhân dịch vụ đô thị là “mặt tiền” phố phường, lòng đường, vỉa hè và hệ thống hạ tầng ngầm. Những nguy cơ mất an toàn lao động luôn rình rấp qua từng ca trực, nhất là nguy cơ va chạm giao thông trên đường phố. Công nhân quét rác, thu gom chất thải và duy tu đường bộ thường xuyên phải làm việc vào ca đêm hoặc rạng sáng, là thời điểm tầm nhìn hạn chế và lưu lượng xe phóng nhanh, vượt ẩu tăng cao. Chỉ một phút lơ đằng hoặc thiếu hệ thống biển cảnh báo, phản quang chuẩn mực, họ có thể trở thành nạn nhân của các vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng.

Đối với khối công nhân thoát nước, xử lý bùn cống ngầm, bể phốt phải đối mặt với nguy cơ ngạt khí độc (H₂S, CH₄, CO), thiếu ô-xy hoặc ngộ độc hóa chất. Việc làm việc trong môi trường ẩm ướt, tiếp xúc vi sinh vật gây bệnh khiến nguy cơ mắc các bệnh nghề nghiệp về da, đường hô hấp và tiêu hóa luôn ở mức rất cao. Các số liệu quan trắc môi trường lao động tại Hà Nội cho thấy nhiều mẫu không đạt tiêu chuẩn về tiếng ồn, ánh sáng, nhiệt độ và vi khí hậu.

Còn công nhân cây xanh cắt tỉa cành lá trước mùa bão, nhân viên bảo trì hệ thống chiếu sáng đô thị, biển quảng cáo phải làm việc trên các xe thang, giàn giáo hoặc leo trèo trên cao. Mối nguy ngã cao, gãy cành cây, giật điện hoặc đứt dây an toàn luôn là hiểm họa rình rập nếu quy trình kiểm định thiết bị nghiêm ngặt bị bỏ ngỏ.

Bên cạnh đó, trong quá trình phân loại, thu gom rác thải sinh hoạt và công nghiệp, người lao động thường xuyên bị đâm phải mảnh thủy tinh, kim tiêm, kim loại sắc nhọn, hoặc tiếp xúc với hóa chất rò rỉ, gây thương tích trực tiếp và nguy cơ lây nhiễm bệnh nguy hiểm.

Biện pháp phòng ngừa toàn diện

Theo đánh giá chung từ các cơ quan chức năng thành phố Hà Nội (Sở Nội vụ, Liên đoàn Lao động và Đoàn khảo sát của Quốc hội), tình trạng mất an toàn lao động bắt nguồn từ cả nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan. Trong đó, về phía người lao động, tác phong công nghiệp và ý thức kỷ luật lao động của một bộ phận công nhân, đặc biệt là lao động thời vụ, lao động phi chính thức còn hạn chế. Tâm lý chủ quan, thói quen làm việc tùy tiện, ngại sử dụng hoặc sử dụng không đúng cách các phương tiện bảo vệ cá nhân (mũ bảo hộ, dây an toàn, khẩu trang chuyên dụng, áo phản quang) vẫn còn khá phổ biến.

Về phía người sử dụng lao động, một số doanh nghiệp, nhà thầu dịch vụ đô thị ngoài nhà nước còn cắt giảm chi phí an toàn, đầu tư thiết bị bảo hộ lao động chiếu lệ hoặc mang tính đối phó. Công tác huấn luyện ATVSLĐ ở nhiều nơi còn mang tính hình thức, lý thuyết suông, thiếu thiết bị thực hành và chưa sát với điều kiện thực tế ca làm việc.

Về phía quản lý nhà nước và hạ tầng, lực lượng cán bộ phụ trách ATVSLĐ ở cấp cơ sở (quận, huyện, xã, phường) còn quá mỏng, phải kiêm nhiệm nhiều mảng việc. Hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ quản lý còn phân tán, dữ liệu về TNLĐ, máy móc nghiêm ngặt chưa liên thông đồng bộ giữa các ngành Lao động, Y tế, Công an, BHXH. Bên cạnh đó, các chế tài kiểm tra, giám sát đối với khu vực lao động tự do, chủ thầu tư nhân chưa đủ sức răn đe.

Để bảo vệ tính mạng, sức khỏe cho lực lượng lao động giữ gìn diện mạo Thủ đô, hướng tới mục tiêu “An toàn để sản xuất - Sản xuất phải an toàn”, thời gian tới, thành phố Hà Nội sẽ triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp chiến lược như: tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số và đổi mới công tác tuyên truyền, huấn luyện; rà soát, chuẩn hóa giáo trình huấn luyện ATVSLĐ cho từng nhóm công việc nguy cơ cao (làm việc trên cao, không gian hạn chế, tiếp xúc hóa chất). Đồng thời, khuyến khích các doanh nghiệp dịch vụ đô thị chuyển đổi công nghệ, đầu tư xe quét rác tự động, xe thu gom hiện đại, thiết bị đo khí độc tự động và hệ thống thông gió cưỡng bức khi làm việc dưới cống ngầm.

Thành phố yêu cầu các doanh nghiệp, đơn vị đảm bảo 100% công nhân làm việc ngoài đường phố được trang cấp áo phản quang chất lượng cao, mũ cứng, găng tay chống cắt, khẩu trang đạt chuẩn và dây an toàn có cơ chế tự hãm. Cấm tuyệt đối việc “trả tiền thay cho việc bồi dưỡng hiện vật” hoặc cắt giảm phương tiện bảo vệ cá nhân.

UBND thành phố giao Sở Nội vụ phối hợp chặt chẽ với các đơn vị liên quan duy trì các đợt kiểm tra liên ngành đối với các doanh nghiệp, công trình, đơn vị vận hành thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn (xe thang, cẩu nâng, bình áp lực). Mở rộng diện thanh tra, tăng cường kiểm tra đột xuất đối với các đơn vị cố tình vi phạm quy trình an toàn. Phát huy mạnh mẽ vai trò của mạng lưới an toàn vệ sinh viên tại cơ sở trong việc chủ động phát hiện, kiến nghị xử lý các nguy cơ mất an toàn ngay tại ca sản xuất…

Sự sạch đẹp, văn minh và phát triển bền vững của Thủ đô Hà Nội không thể tách rời sự an toàn và sức khỏe của những người lao động dịch vụ đô thị. Bảo vệ an toàn lao động không chỉ là trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hay chính quyền, mà còn là sự thể hiện văn hóa ứng xử nhân văn của toàn xã hội, mang lại sự bình yên trọn vẹn cho những người thầm lặng giữ gìn mảng xanh, sạch, đẹp cho Thủ đô./.

Linh Giang