Phân cấp, phân quyền phải đi cùng điều kiện để địa phương thực hiện

Nhưng phân cấp, phân quyền chỉ phát huy hiệu quả khi địa phương thực sự có đủ điều kiện để thực hiện nhiệm vụ được giao.

Đây là vấn đề đang tiếp tục được đặt ra trong quá trình vận hành mô hình mới. Ngày 25/8/2026, Bộ Nội vụ ban hành Công văn số 9189/BNV-TCBC đề nghị các bộ, cơ quan ngang bộ và địa phương rà soát, báo cáo những vấn đề phát sinh khi sắp xếp tổ chức bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền và tháo gỡ vướng mắc do quy định của pháp luật.

Đáng chú ý, Bộ Nội vụ cho biết trong quá trình triển khai chính quyền địa phương 2 cấp, các bộ, ngành đã rà soát, đánh giá và tham mưu ban hành các quy định nhằm đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tạo khung pháp lý thực hiện phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Phương châm này có ý nghĩa rất rõ trong thực tiễn. Khi một việc có thể được giải quyết tại địa phương thì không nên phải chuyển nhiều tầng nấc lên cấp trên. Nhưng để địa phương quyết được, trước hết phải xác định rõ địa phương được quyết những gì. Nói cách khác, phân cấp phải đi cùng phân định thẩm quyền.

Ngay từ đầu năm 2026, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, trong đó có việc rà soát, sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới các quy định không còn phù hợp với mô hình mới.

Đây là công việc có tính nền tảng. Bởi khi mô hình tổ chức thay đổi, nếu quy định pháp luật vẫn dựa trên cách vận hành cũ thì cán bộ ở cơ sở sẽ gặp khó khăn khi xử lý những tình huống cụ thể.

Một ví dụ là trong lĩnh vực đất đai, các quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 2 cấp và phân quyền, phân cấp đã được hợp nhất, cập nhật trong Văn bản hợp nhất số 41/VBHN-BNNMT ngày 02/4/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Từ thực tế này có thể thấy, phân cấp không chỉ là đưa một nhiệm vụ từ cấp trên xuống cấp dưới. Phía sau đó là cả một quá trình điều chỉnh pháp luật, quy trình, nhân lực và dữ liệu để bảo đảm người được giao quyền có đủ khả năng thực hiện.

Chính phủ gần đây tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phân cấp, phân quyền phải gắn với nhân lực, kinh phí, dữ liệu, hạ tầng số, hướng dẫn chuyên môn, công cụ thực thi và cơ chế hậu kiểm; đồng thời không để xảy ra tình trạng giao nhiệm vụ nhưng không bảo đảm điều kiện thực hiện.

Một xã được giao thêm thẩm quyền xử lý thủ tục nhưng thiếu cán bộ chuyên môn thì thời gian xử lý có thể không giảm. Một địa phương được yêu cầu sử dụng hệ thống số nhưng hạ tầng yếu hoặc dữ liệu chưa được kết nối thì quy trình điện tử có thể chỉ thay đổi về hình thức mà chưa tạo ra hiệu quả thực chất.

Một ví dụ khác là việc sắp xếp các đơn vị sự nghiệp công lập ở cấp xã. Tháng 6/2026, Bộ Nội vụ ban hành hướng dẫn về thành lập, tổ chức lại, giải thể và quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, cơ cấu tổ chức, vị trí việc làm của các đơn vị sự nghiệp công lập cung ứng dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu ở cấp xã. Theo hướng dẫn, UBND cấp xã được quyết định thành lập, tổ chức lại, giải thể đơn vị sự nghiệp công lập thuộc cấp xã theo thẩm quyền.

Điều này cho thấy chính quyền cấp xã đang được đặt vào vị trí chủ động hơn trong tổ chức cung ứng dịch vụ công tại địa bàn. Nhưng quyền chủ động cũng đi cùng trách nhiệm lựa chọn mô hình phù hợp và bảo đảm chất lượng dịch vụ.

Nếu chỉ giảm đầu mối mà chất lượng giáo dục, y tế hoặc các dịch vụ thiết yếu không được bảo đảm thì mục tiêu tinh gọn sẽ khó tạo ra hiệu quả xã hội thực sự.

Cũng chính vì vậy, Bộ Nội vụ đang đặt vấn đề rà soát toàn diện những vướng mắc sau sắp xếp. Theo Công văn số 9189/BNV-TCBC nêu trên, với những quy định chưa thể sửa đổi hoặc hoàn thiện ngay trước thời hạn đặt ra, các cơ quan phải đề xuất giải pháp chuyển tiếp, tránh làm gián đoạn việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của người dân, doanh nghiệp, không để phát sinh khoảng trống pháp lý.

Đây là yêu cầu có ý nghĩa thực tế. Một bộ máy mới không thể hoạt động ổn định nếu mỗi khi chuyển giao một nhiệm vụ lại phát sinh câu hỏi “ai có thẩm quyền?”. Càng không thể để người dân phải chờ vì cơ quan này cho rằng việc thuộc cơ quan khác.

Vì vậy, một trong những yêu cầu quan trọng của chính quyền địa phương 2 cấp trong thời gian tới sẽ là mức độ rõ ràng của trách nhiệm. Người dân nộp hồ sơ ở đâu, cơ quan nào xử lý, người nào chịu trách nhiệm, thời hạn bao lâu và khi có vấn đề phát sinh thì xử lý như thế nào. Những câu hỏi này càng được trả lời rõ thì phân cấp càng đi vào thực chất.

Điểm phục vụ hành chính công Cửa Nam, phường Cửa Nam (thành phố Hà Nội).

Hà Nội sau một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cũng xác định việc tăng cường phân cấp, phân quyền phải đi cùng cải cách hành chính và chuyển đổi số. Thành phố đánh giá mô hình bước đầu góp phần nâng cao năng lực quản trị và tạo chuyển biến trong phương thức điều hành.

Từ thực tế các địa phương, có thể thấy phân cấp, phân quyền đang chuyển từ một chủ trương về tổ chức bộ máy thành một yêu cầu trực tiếp đối với cách giải quyết công việc.

Tuy nhiên, phân quyền nhiều hơn không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Cấp trên vẫn cần xây dựng thể chế, ban hành tiêu chuẩn, kiểm tra và giám sát. Địa phương được quyết định nhiều hơn nhưng đồng thời phải chịu trách nhiệm rõ hơn về kết quả.

Đó cũng là lý do cơ chế hậu kiểm có vai trò ngày càng quan trọng. Khi địa phương được trao quyền chủ động, thay vì kiểm soát quá sâu từng bước, cơ quan cấp trên có thể tập trung vào việc kiểm tra kết quả, phát hiện sai phạm và hướng dẫn tháo gỡ những vấn đề vượt quá khả năng xử lý của cơ sở.

Mô hình này đòi hỏi một thay đổi trong tư duy quản lý: cấp trên không làm thay cấp dưới, còn cấp dưới không đẩy những việc thuộc thẩm quyền của mình lên cấp trên.

Trong quá trình đó, đội ngũ cán bộ là mắt xích quyết định. Quyết định số 700/QĐ-TTg ngày 20/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án tăng cường bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức ở xã, phường, đặc khu đáp ứng yêu cầu vận hành chính quyền địa phương 2 cấp giai đoạn 2026 - 2031 chính là một trong những bước chuẩn bị nhằm đáp ứng yêu cầu này.

Cuối cùng, hiệu quả của phân cấp, phân quyền vẫn phải được nhìn từ kết quả thực tế. Người dân có phải đi lại ít hơn không, thủ tục có nhanh hơn không, doanh nghiệp có giảm thời gian và chi phí không, những vấn đề phát sinh có được giải quyết ngay tại địa phương không... Khi câu trả lời ngày càng rõ, phân cấp mới thực sự trở thành công cụ để bộ máy vận hành hiệu quả hơn. Còn nếu quyền được giao nhưng trách nhiệm không rõ, nguồn lực không đủ và pháp luật chưa đồng bộ, việc chuyển nhiệm vụ xuống cơ sở có thể chỉ làm thay đổi nơi tiếp nhận công việc chứ chưa chắc thay đổi chất lượng giải quyết.

Chính vì vậy, giai đoạn tiếp theo của chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ là tiếp tục sắp xếp tổ chức. Phần việc quan trọng hơn là hoàn thiện thể chế, làm rõ thẩm quyền, nâng năng lực cán bộ và bảo đảm điều kiện thực hiện. Khi đó, phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” mới có thể trở thành cách vận hành thực tế của bộ máy, thay vì chỉ dừng ở yêu cầu trên văn bản./.

Lã Anh