Chuyển dịch sang an sinh chủ động: Thách thức và giải pháp

Quý III/2026, có 849.405 lượt người được tư vấn, giới thiệu việc làm và 11.879 người được hỗ trợ đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề.

I. Đặt vấn đề

Không thể phủ nhận vai trò to lớn của chính sách BHTN trong việc xoa dịu những tổn thương kinh tế cho người lao động. Khi một nhà máy sụt giảm đơn hàng, khi một doanh nghiệp tái cơ cấu… trợ cấp thất nghiệp hằng tháng là nguồn tài chính kịp thời giúp họ trang trải cuộc sống thường nhật. Đó là chức năng cơ bản, là ý nghĩa nhân văn cốt lõi của "an sinh thụ động".

Tuy nhiên, thế giới việc làm luôn vận động và thường xuyên thay đổi. Chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa đang định hình lại thị trường lao động. Hàng loạt kỹ năng cũ trở nên lỗi thời, và những công việc mới đòi hỏi một tư duy hoàn toàn khác. Trong bối cảnh ấy, nếu chỉ dừng ở tư duy "mất việc - nộp hồ sơ - nhận trợ cấp", hệ thống an sinh xã hội rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn, người lao động không có năng lực cạnh tranh trên thị trường. Khi quay lại thị trường lao động, họ tiếp tục đối mặt với nguy cơ bị gạt ra ngoài. Trợ cấp thất nghiệp khi ấy chỉ là liều thuốc giảm đau ngắn hạn, không có ý nghĩa lâu dài.

II. Bản chất của sự chuyển dịch

Nếu an sinh thụ động đặt trọng tâm vào việc bù đắp tổn thất sau rủi ro, thì an sinh chủ động lại hướng tới mục tiêu phòng ngừa rủi ro, nâng cao năng lực thích ứng và tái tạo cơ hội việc làm.

Trong mô hình an sinh chủ động, dòng vốn và nguồn lực của Quỹ BHTN không chỉ nằm trong các khoản chi trả trợ cấp tiền mặt, mà được tái đầu tư mạnh mẽ vào con người. Khoản 3 Điều 27 Nghị định số 374/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Việc làm về bảo hiểm thất nghiệp quy định danh mục dịch vụ sự nghiệp công sử dụng Quỹ bảo hiểm thất nghiệp bao gồm: a) Nhóm dịch vụ tư vấn, giới thiệu việc làm cho người lao động: Dịch vụ tư vấn; dịch vụ giới thiệu việc làm; b) Nhóm dịch vụ giải quyết hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho người lao động: Dịch vụ tiếp nhận và giải quyết hồ sơ đề nghị hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho người lao động; dịch vụ trả kết quả hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho người lao động; c) Nhóm dịch vụ giải quyết trợ cấp thất nghiệp: Dịch vụ tiếp nhận và giải quyết hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp; dịch vụ thông báo về việc tìm kiếm việc làm; dịch vụ tạm dừng hưởng trợ cấp thất nghiệp; dịch vụ tiếp tục hưởng trợ cấp thất nghiệp; dịch vụ chấm dứt hưởng trợ cấp thất nghiệp; dịch vụ chuyển và tiếp nhận chuyển nơi hưởng trợ cấp thất nghiệp; d) Dịch vụ tiếp nhận và giải quyết hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề: dịch vụ tiếp nhận và giải quyết hồ sơ hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề; dịch vụ trả kết quả hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề.

Với trọng tâm dịch chuyển sang đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho người lao động ngay cả khi họ đang làm việc hoặc ngay trong giai đoạn chờ việc. Dự báo biến động của thị trường để định hướng nghề nghiệp, giúp người lao động chủ động hơn. Gắn kết chặt chẽ giữa chính sách bảo hiểm với hệ sinh thái việc làm số, nơi các Trung tâm Dịch vụ việc làm thực sự là những bệ phóng kết nối cung - cầu lao động thông minh.

Chuyển dịch này là sự thay đổi triết lý quản trị xã hội quan trọng, người lao động không phải là đối tượng thụ hưởng trợ giúp một chiều, mà là những chủ thể cần được trao quyền, trang bị công cụ để tự đứng vững.

III. Những điểm nghẽn và thách thức trên hành trình chuyển đổi

Thứ nhất, rào cản nhận thức và tâm lý ngắn hạn. Phần lớn người lao động khi mất việc thường có tâm lý ưu tiên nhận tiền mặt để giải quyết khó khăn trước mắt hơn là tham gia các khóa đào tạo nghề. Nhiều người xem việc học nghề là hình thức mang tính thủ tục, chưa thấy giá trị hiện hữu. Ngược lại, một bộ phận doanh nghiệp vẫn xem việc đóng BHTN là nghĩa vụ hành chính bắt buộc hơn là khoản đầu tư chiến lược vào nguồn nhân lực của chính mình.

Thứ hai, khoảng trống về chất lượng và tính thực tiễn trong hệ thống đào tạo nghề. Muốn an sinh chủ động đạt hiệu quả, hệ thống giáo dục nghề nghiệp phải bắt kịp nhu cầu doanh nghiệp. Thực tế, không ít trung tâm dịch vụ việc làm hoặc cơ sở giáo dục nghề nghiệp vẫn đang đào tạo những gì mình có, chưa đào tạo sự đòi hỏi của thị trường. Sự lệch pha này khiến cho nguồn lực hỗ trợ học nghề chưa thực sự phát huy hiệu quả.

Thứ ba, sự bùng nổ của khu vực lao động phi chính thức. Đây là thách thức lớn đối với hệ thống an sinh hiện hành. Một lượng lớn lao động tự do, lao động công nghệ, lao động thời vụ... nằm ngoài lưới BHTN truyền thống. Khi khủng hoảng xảy ra, họ là những người dễ tổn thương nhất, nhưng lại khó tiếp cận nhất với các gói hỗ trợ mang tính chủ động của Nhà nước. Nếu không mở rộng độ bao phủ của lưới an sinh, mọi chiến lược chủ động sẽ chỉ đáp ứng một phần nhỏ của bức tranh tổng thể.

IV. Hoàn thiện chính sách trong giai đoạn mới

Một là, tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý, đổi mới cơ chế phân bổ quỹ BHTN. Hệ thống văn bản quy phạm cần tiếp tục được sửa đổi, bổ sung theo hướng gia tăng tỷ trọng đầu tư cho các hoạt động phòng ngừa thất nghiệp và hỗ trợ đào tạo, nâng cao kỹ năng nghề để người lao động quay trở lại thị trường lao động. Thiết kế các gói tài chính linh hoạt, cho phép người lao động trong thời gian chờ việc dễ dàng tiếp cận các chứng chỉ kỹ năng ngắn hạn có giá trị, được Nhà nước hoặc Quỹ BHTN hỗ trợ toàn bộ hoặc phần lớn kinh phí.

Hai là, xây dựng hệ thống dự báo thị trường lao động số hóa. Nhà nước cần đầu tư mạnh mẽ vào xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thị trường lao động kết nối với các cơ sở dữ liệu khác, có khả năng dự báo xu hướng dịch chuyển ngành nghề, cảnh báo sớm cho người lao động và các cơ sở đào tạo, giúp họ chủ động chuyển hướng trước khi rủi ro thất nghiệp. Khi người lao động đăng ký thất nghiệp, hệ thống sẽ tự động rà quét hồ sơ, đối chiếu năng lực và gợi ý lộ trình học nghề tối ưu nhất dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường tại thời điểm đó.

Ba là, gắn kết chặt chẽ ba nhà: Nhà nước - Doanh nghiệp - Người lao động. Doanh nghiệp không thể đứng ngoài cuộc, doanh nghiệp chính là nơi nắm rõ nhất họ cần kỹ năng gì từ người lao động và công nghệ nào. Cần có các cơ chế ưu đãi, khuyến khích thuế hoặc hỗ trợ tài chính cho những doanh nghiệp chủ động tổ chức đào tạo lại, cập nhật kiến thức cho người lao động khi công nghệ thay đổi thay vì sa thải. Sự gắn kết giữa doanh nghiệp và các trung tâm dịch vụ việc làm cần được thể hiện qua các mô hình đào tạo theo đơn đặt hàng, đảm bảo người lao động học xong là có việc và làm việc được ngay.

Bốn là, nâng cao năng lực tự bảo vệ và thích ứng của người lao động. Cốt lõi của an sinh chủ động nằm ở ý thức của mỗi cá nhân. Trong kỷ nguyên số, tư duy học tập suốt đời của người lao động chính là vũ khí. Chủ động cập nhật tri thức, không ngừng bổ sung kỹ năng bản thân trước mọi biến động.

Chuyển dịch từ "an sinh thụ động" sang "an sinh chủ động" là một cuộc cách mạng về tư duy phát triển và quản trị xã hội. Khi chiếc phao cứu sinh được thay thế bằng động cơ sẽ giúp người lao động mạnh mẽ hơn với mọi biến động, khi ấy, hệ thống an sinh xã hội mới thực sự hoàn thành sứ mệnh cao cả “Không để ai bị bỏ lại phía sau” trong tiến trình phát triển của đất nước./.

Thu Hà