Nguồn lực Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp: Bài toán cân đối và hiệu quả đầu tư

Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Mạnh Khương phát biểu chỉ đạo Lớp tập huấn về quản lý kinh phí chi tổ chức và hoạt động bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp năm 2026 (Tháng 10/2026).

I. Đặt vấn đề

Quỹ BHTN đã khẳng định được tính đúng đắn của chủ trương xã hội hóa rủi ro. Khi hàng triệu lao động mất việc, giảm giờ làm do khủng hoảng, nguồn lực từ quỹ đã kịp thời giải ngân trực tiếp đến tay người lao động, giúp giữ chân hàng triệu gia đình vượt qua khó khăn. Cũng từ đó, Quỹ BHTN luôn phải đối mặt với áp lực kép, vừa phải chi trả linh hoạt, kịp thời cho các biến động ngắn hạn; vừa phải duy trì được nguồn dự trữ dài hạn cho những rủi ro khó lường.

Do vậy, việc vận hành, bảo toàn và sinh sôi quỹ như thế nào là câu hỏi lớn đặt ra. Bài toán cân đối tài chính và hiệu quả đầu tư của Quỹ BHTN là một yêu cầu cấp thiết về công tác quản trị.

II. Bài toán cân đối tài chính

Cân đối tài chính của Quỹ BHTN dựa trên nguyên tắc đóng - hưởng và sự chia sẻ cộng đồng. Theo Điều 33 Luật Việc làm năm 2025, nguồn thu chính gồm: người sử dụng lao động đóng 1% quỹ tiền lương tháng, người lao động đóng 1% tiền lương tháng của người lao động đang tham gia BHTN và Nhà nước hỗ trợ tối đa 1% quỹ tiền lương tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp của những người lao động đang tham gia bảo hiểm thất nghiệp và do ngân sách trung ương bảo đảm; ngoài ra còn từ sinh lời của hoạt động đầu tư, các khoản thu hợp pháp khác theo quy định của pháp luật. Trong điều kiện kinh tế bình thường, quỹ có thể ghi nhận kết dư dương, tuy nhiên, kết dư ẩn chứa nhiều rủi ro tiềm ẩn.

Thứ nhất, sự mong manh trước các cú sốc. Khi thị trường lao động gặp khủng hoảng, dòng thu quỹ sụt giảm nghiêm trọng do doanh nghiệp đình trệ, nợ đóng hoặc phá sản, cùng với đó kéo theo dòng chi bùng nổ. Dao động thu, chi có thể mất cân đối trong thời gian ngắn, đặt ra thách thức cho việc duy trì khả năng chi trả nếu không có các quỹ dự phòng vĩ mô.

Thứ hai, việc trốn đóng, nợ đọng. Một trong những suy yếu nền tảng tài chính của quỹ là tình trạng trốn đóng, nợ đọng bảo hiểm từ phía một bộ phận doanh nghiệp, kéo theo sự sụt giảm dòng tiền vào quỹ. Cơ chế pháp lý và các chế tài xử phạt hiện hành đôi khi chưa đủ sức răn đe.

Thứ ba, sự lệch pha trong cơ cấu đóng - hưởng. Chế độ hưởng trợ cấp tối đa hiện nay và thời gian hưởng kéo dài, tạo ra áp lực tài chính lớn khi số lượng người thất nghiệp tăng cục bộ. Nếu không có các công cụ dự báo và điều tiết linh hoạt, quỹ rất dễ rơi vào trạng thái mất cân đối trong ngắn hạn.

III. Hiệu quả đầu tư Quỹ BHTN

Theo các quy định pháp luật hiện hành, nguồn kết dư của Quỹ BHTN chủ yếu được phép đầu tư vào các kênh có độ an toàn cao theo nguyên tắc quy định tại Điều 3 Nghị định số 212/2025/NĐ-CP ngày 25/7/2025 của Chính phủ quy định chi tiết hoạt động đầu tư từ quỹ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp: 1) Hoạt động đầu tư từ quỹ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp tuân thủ nguyên tắc đầu tư của từng quỹ quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội, Luật Bảo hiểm y tế và Luật Việc làm; 2) Việc ưu tiên đầu tư vào trái phiếu Chính phủ, nhất là trái phiếu Chính phủ dài hạn, do Hội đồng quản lý bảo hiểm xã hội quyết định tại phương án đầu tư hằng năm và được xác định bằng tỷ trọng số dư trái phiếu Chính phủ so với số dư tổng danh mục đầu tư của Bảo hiểm xã hội Việt Nam… Đây là cách tiếp cận thận trọng cần thiết để bảo toàn vốn gốc cho quỹ. Tuy nhiên, sự an toàn đôi khi đi kèm với chi phí cơ hội và áp lực lạm phát.

Thứ nhất, khi lạm phát biến động hoặc các chu kỳ kinh tế thay đổi, tỷ suất sinh lợi có thể không bắt kịp tốc độ trượt giá. Đồng nghĩa với giá trị thực của nguồn lực tích lũy trong quỹ xói mòn âm thầm theo thời gian, nếu không tối ưu hóa hiệu quả đầu tư sẽ mất đi sức mua tiềm năng.

Thứ hai, việc quản lý nguồn quỹ khổng lồ đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa, cần nghiên cứu mở rộng danh mục đầu tư một cách có kiểm soát, cho phép quỹ tham gia vào các công cụ tài chính có độ an toàn cao khác được Chính phủ bảo lãnh, các dự án cơ sở hạ tầng quốc gia trọng điểm có tỷ suất sinh lợi ổn định và dài hạn, giúp gia tăng nguồn thu, tạo ra dòng vốn mồi cho sự phát triển kinh tế.

IV. Kiến nghị chính sách cho giai đoạn phát triển mới

Một là, hoàn thiện khung pháp lý về quản lý tài chính và minh bạch hóa danh mục đầu tư. Trao tính chủ động đi kèm cơ chế kiểm soát chặt chẽ cho cơ quan quản lý quỹ. Xây dựng chiến lược đầu tư trung và dài hạn với các kịch bản quản trị rủi ro rõ ràng để đối phó với mọi tình huống.

Hai là, tăng cường kỷ luật tài chính, bịt kín lỗ hổng trốn đóng bảo hiểm. Siết chặt các công cụ thanh tra, kiểm tra liên ngành; ứng dụng công nghệ số và cơ sở dữ liệu kết nối giữa cơ quan thuế, bảo hiểm xã hội và ngân hàng để phát hiện sớm các doanh nghiệp trốn đóng, nợ đọng BHTN. Đồng thời, nâng mức xử phạt hành chính và xem xét các hình thức xử lý hình sự đối với hành vi chiếm dụng tiền bảo hiểm của người lao động.

Ba là, xây dựng mô hình dự báo tài chính dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI), mô phỏng các biến động của thị trường lao động, dự báo nhu cầu chi trả theo từng quý, năm, giúp cơ quan quản lý chủ động điều chỉnh chiến lược đầu tư, đảm bảo sẵn thanh khoản ngắn hạn mà không phải sử dụng các biện pháp khác khi xảy ra khủng hoảng. AI lập hồ sơ rủi ro cho từng doanh nghiệp dựa trên các chỉ số lịch sử chậm nợ, biến động dòng tiền tài khoản, tỷ lệ biến động nhân sự bất thường hoặc dấu hiệu doanh nghiệp chuẩn bị giải thể/trốn tránh trách nhiệm. Hệ thống nhắc nợ tự động ngay khi đến hạn nợ đóng bảo hiểm của tháng, quét dữ liệu và gửi thông báo điện tử đến người đại diện pháp luật của doanh nghiệp.

Đối với các doanh nghiệp cố tình trốn, nợ đọng kéo dài, hệ thống tự động đưa tên, mã số thuế và số tiền nợ lên Cổng thông tin điện tử của cơ quan bảo hiểm và các phương tiện truyền thông đại chúng theo quy định, gây sức ép pháp lý và thương hiệu. Toàn bộ lịch sử vi phạm, biên bản xử phạt hành chính, các quyết định cưỡng chế đều được số hóa, giúp việc truy xuất lịch sử tái phạm của doanh nghiệp trở nên tức thời, làm căn cứ để chuyển cơ quan điều tra xử lý hình sự khi vi phạm đến mức độ nghiêm trọng.

Quỹ BHTN là niềm tin, là điểm tựa tinh thần của hàng chục triệu người lao động. Bài toán cân đối tài chính và hiệu quả đầu tư vì thế mang sứ mệnh rất lớn. Đổi mới tư duy quản trị quỹ, tối ưu hóa nguồn lực và bịt kín các lỗ hổng thất thoát là chìa khóa để chiếc "phao cứu sinh" trở thành bệ phóng tin cậy cho một thị trường lao động năng động, linh hoạt và phát triển bền vững./.

Hoàng Hà