Tiếng Việt
Tiếng Việt Tiếng Anh

Phát huy vốn văn hóa Phật giáo Việt Nam, góp phần khơi dậy nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

Ngày đăng: 19/11/2026   15:33
Đọc bài viết
Mặc định Cỡ chữ
Tóm tắt: Bài viết phân tích vốn văn hóa Phật giáo Việt Nam với tư cách là một nguồn lực nội sinh, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc. Trên cơ sở vận dụng lý thuyết vốn văn hóa (cultural capital) của Pierre Bourdieu, bài viết nhận diện các dạng thức vốn văn hóa Phật giáo, làm rõ những giá trị và cơ chế chuyển hóa các giá trị văn hóa, đạo đức của Phật giáo thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời, bài viết phân tích những khó khăn, thách thức trong quá trình bảo tồn, phát huy nguồn lực này, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm tháo gỡ những rào cản, đổi mới phương thức quản lý và phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa Phật giáo, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tăng cường sự gắn bó giữa Phật giáo với dân tộc và đóng góp tích cực vào sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Từ khóa: Giá trị văn hóa; kỷ nguyên vươn mình; nguồn lực nội sinh; vốn văn hóa Phật giáo.

Abstract: This article analyzes Vietnamese Buddhist cultural capital as an endogenous resource contributing to socio-economic development in the new era of national development. Drawing on Pierre Bourdieu’s theory of cultural capital, the article identifies different forms of Buddhist cultural capital, clarifies their values, and examines the mechanisms through which Buddhist cultural and ethical values can be transformed into resources for socio-economic development. It also analyzes the difficulties and challenges involved in preserving and promoting this resource. On that basis, the article proposes solutions to remove barriers, reform management approaches, and effectively promote Buddhist cultural values. These efforts are expected to strengthen the great national unity bloc, foster closer ties between Buddhism and the nation, and make positive contributions to the cause of national construction and development in the new era.

Keywords: Cultural values; era of national rise; endogenous resources; Buddhist cultural capital.

1. Mở đầu

Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, với khát vọng trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao, phồn vinh và hạnh phúc. Hiện thực hóa mục tiêu đó, nhất là yêu cầu tăng trưởng kinh tế hai con số, đòi hỏi phải kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển văn hóa và con người, bảo đảm nền tảng cho sự phát triển nhanh, bền vững. Nhất quán với quan điểm coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực, sức mạnh nội sinh quan trọng cho phát triển đất nước, Đảng ta tiếp tục khẳng định trong Văn kiện Đại hội lần thứ XIV của Đảng: “Phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp và các nguồn lực của các tôn giáo cho sự nghiệp phát triển đất nước”(1). Cụ thể hóa định hướng này, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu phát huy các giá trị văn hóa, xây dựng văn hóa thực sự trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Trong dòng chảy văn hóa dân tộc, Phật giáo Việt Nam có vị trí quan trọng, gắn bó mật thiết với lịch sử dựng nước, giữ nước và quá trình hình thành bản sắc văn hóa dân tộc. Trải qua quá trình giao lưu, tiếp biến, Phật giáo đã góp phần bồi đắp các giá trị đạo đức, nhân văn, tinh thần hướng thiện và trách nhiệm cộng đồng. Tiếp cận Phật giáo dưới góc độ lý thuyết vốn văn hóa của Pierre Bourdieu là cơ sở để nhận diện các giá trị được tích lũy, lưu truyền và khả năng chuyển hóa thành nguồn lực đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội.

2. Nội dung và kết quả nghiên cứu

2.1. Vốn văn hóa Phật giáo Việt Nam: giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể

Theo lý thuyết của Pierre Bourdieu (1986), vốn văn hóa là tổng thể những tri thức, kỹ năng, giá trị và sản phẩm văn hóa được tích lũy, lưu truyền và có khả năng chuyển hóa thành nguồn lực trong đời sống xã hội. Với cách tiếp cận này, có thể hiểu vốn văn hóa Phật giáo Việt Nam là tổng thể những giá trị tư tưởng, tri thức, đạo đức, chuẩn mực ứng xử, di tích, cổ vật… được hình thành, tích lũy và tái tạo trong quá trình Phật giáo gắn bó với lịch sử, văn hóa và xã hội Việt Nam. Những giá trị đó không chỉ góp phần bồi đắp đời sống tinh thần, nhân cách và bản sắc văn hóa dân tộc mà còn chứa đựng tiềm năng trở thành nguồn lực phát triển. Thông qua quá trình bảo tồn, kế thừa, sáng tạo và huy động phù hợp, vốn văn hóa Phật giáo có thể chuyển hóa thành nguồn lực góp phần phát triển. Vì vậy, phát huy vốn văn hóa Phật giáo Việt Nam trong bối cảnh mới không chỉ là yêu cầu bảo tồn các giá trị truyền thống mà còn là khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa, tinh thần và xã hội phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững đất nước. Như vậy, vốn văn hóa Phật giáo Việt Nam chính là tổng thể các giá trị vật thể và phi vật thể được tạo lập, tích lũy và lưu truyền qua hơn hai thiên niên kỷ, có ý nghĩa cần thiết, là tốt, là hay, là đẹp… Một khi những nhận thức giá trị ấy đã hình thành và định hình thì nó chi phối cách suy nghĩa, niềm tin, hành vi, tình cảm của con người”(2), cụ thể là:

Một là, vốn văn hóa vật thể của Phật giáo Việt Nam.

Vốn văn hóa vật thể của Phật giáo Việt Nam là hệ thống các giá trị kết tinh từ tư duy thẩm mỹ, kỹ thuật chế tác và triết lý sống hòa hợp với thiên nhiên của dân tộc Việt Nam. Nguồn vốn này thể hiện trước hết ở hệ thống kiến trúc tự viện độc đáo với thiết kế mái đao cong mềm mại, hoa văn chạm khắc tinh xảo tại các ngôi chùa cổ như Chùa Dâu, Chùa Keo, Chùa Tây Phương, Chùa Bút Tháp, Chùa Trấn Quốc; cũng như trong không gian của các quần thể danh thắng tâm linh quốc gia như Yên Tử, Bái Đính, Tam Chúc hay Hương Sơn hoặc là các kiến trúc chùa tháp của Phật giáo Nam tông ở khu vực Tây Nam bộ (Chùa Kh’leang; Chùa Dơi, Chùa Âng, Chùa Hang)… Song song với kiến trúc là hệ thống di vật và bảo vật quốc gia đạt đỉnh cao mỹ thuật như Tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay tại Chùa Bút Tháp, Bộ tượng 18 vị La Hán tại Chùa Tây Phương, Tượng Phật A Di Đà tại Chùa Phật Tích, cùng hệ thống đại hồng chung, khánh đá và bia ký Hán - Nôm giàu giá trị tư liệu. Đặc biệt, kho tàng tư liệu mộc bản, tiêu biểu là Mộc bản Chùa Vĩnh Nghiêm được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu thế giới, đã minh chứng cho tri thức Phật học và kỹ thuật in khắc gỗ truyền thống đỉnh cao. Hệ thống di sản vật thể này không tồn tại tĩnh tại mà hiện diện trực tiếp trong đời sống sinh hoạt tinh thần của tín đồ và của cộng đồng.

Hai là, vốn văn hóa phi vật thể của Phật giáo Việt Nam.

Vốn văn hóa phi vật thể được cấu thành từ hệ giá trị đạo đức chuẩn mực của Phật giáo Việt Nam. Hệ giá trị này khởi đầu từ tư tưởng Từ bi, Vô ngã, Bình đằng, bố thí, tinh thần dấn thân và “hộ quốc an dân”(3), kết hợp cùng nhân sinh quan Nhân quả - Nghiệp báo và tinh thần Tri túc (biết đủ). Vốn văn hóa này tạo dựng nên cơ chế tự răn đe đạo đức tự nguyện từ bên trong tâm trí, hướng con người tới lối sống nhân văn, tiết chế và chủ động tu dưỡng. Sự thẩm thấu các giá trị đó được tiếp nối qua hệ thống nghi lễ và lễ hội cộng đồng như Đại lễ Vesak, Vu Lan báo hiếu với nghi thức “Bông hồng cài áo”, hay tục cầu an đầu xuân, vốn đã vượt ra khỏi phạm vi tôn giáo để không chỉ là thỏa mãn nhu cầu tinh thần cho tín đồ Phật giáo mà trở thành sinh hoạt văn hóa chung của đông đảo nhân dân. Mặt khác, nguồn vốn văn hóa phi vật thể còn thể hiện sự tiếp biến, cộng hưởng cùng với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và tín ngưỡng nông nghiệp, đồng thời tự nhiên hóa nhiều thuật ngữ Phật học vào ngôn ngữ đại chúng, làm phong phú nghệ thuật thơ thiền và âm nhạc nghi lễ. Tất cả những giá trị đó đúc kết nên truyền thống “Hộ quốc an dân”, dấn thân, nhập thế, đồng hành cùng dân tộc với phương châm hành đạo: “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội” trong giai đoạn hiện nay.

2.2. Chuyển hóa vốn văn hóa Phật giáo thành nguồn lực nội sinh trên các lĩnh vực xã hội

Nguồn vốn văn hóa Phật giáo không dừng lại ở dạng tài nguyên tinh thần mà đã và đang chuyển hóa tích cực thành nguồn lực nội sinh, đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trên nhiều phương diện.

Thứ nhất, ở góc độ phát triển kinh tế. Vốn văn hóa vật thể được thể hiện qua kiến trúc, nghệ thuật của các cơ sở tự viên đóng vai trò trực tiếp trong việc giữ gìn bản sắc và phát triển văn hóa dân tộc cũng như phát triển kinh tế. Hệ thống tự viện cổ kính cùng các quần thể danh thắng tạo nên những không gian kiến trúc - tâm linh độc đáo, lưu giữ ký ức lịch sử của cộng đồng. Đặc biệt, trong giai đoạn hiện nay, các cơ sở tự viện cổ kính, độc đáo (Chùa Keo, Chùa Tây Phương, Chùa Bút Tháp, Chùa Trấn Quốc, Bái Đính, Chùa Kh’leang; Chùa Dơi, Chùa Âng, Chùa Hang…) chính là những điểm thu hút du khách trong và ngoài nước đến tham quan và chiêm bái. Không những thế, các cơ sở tự viện cũng chính là “chất liệu” trong sáng tạo của công nghiệp văn hóa, chẳng hạn như hình ảnh chùa Dâu xuất hiện trong sản phẩm âm nhạc “Bắc Bling” của Hòa Minzy hay không gian chùa Hương trong MV “Lạy mẹ Quan Âm”… Bên cạnh đó, lễ hội Phật giáo như Lễ hội chùa Hương, chùa Keo, chùa Bái Đính, Đại lễ Phật Đản Vesak một mặt thỏa mãn nhu cầu tinh thần, trao truyền vốn văn hóa Phật giáo và ngày nay trở thành vốn văn hóa trong phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa, tạo ra những sản phẩm trải nghiệm văn hóa đặc sắc, thu hút du khách, thúc đẩy dịch vụ và tạo sinh kế cho cộng đồng. Ở góc độ phát triển kinh tế, quản trị doanh nghiệp, tinh thần “Tri túc” cùng trách nhiệm cộng đồng hỗ trợ định hình văn hóa kinh doanh, đạo đức doanh nghiệp, chú trọng trách nhiệm xã hội, tuân thủ pháp luật và phát triển bền vững.

Thứ hai, ở phương diện an sinh xã hội, y tế và bảo trợ cộng đồng. Với tinh thần “Dấn thân”, “Hộ quốc an dân” và triết lý “Từ bi cứu khổ”, “Vô ngã vị tha”, “Hạnh bố thí”, “Tứ vô lượng tâm”, “Phụng sự chúng sinh tức là cúng dường chư Phật” hay phương châm hành đạo “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội”… đã huy động được nguồn lực tự nguyện rất lớn từ xã hội. Tính riêng trong nhiệm kỳ IX (2022 - 2027), tổng kinh phí an sinh xã hội đã ghi nhận hơn 7.500 tỷ đồng. Ngoài ra, mạng lưới gồm gần 200 Tuệ Tĩnh đường, 700 phòng khám, cơ sở khám, chữa bệnh từ thiện và cơ sở y học cổ truyền; cùng hơn 50 cơ sở bảo trợ xã hội, mái ấm nuôi dạy trẻ mồ côi và viện dưỡng lão đang hoạt động, thực hiện khám, chữa bệnh miễn phí và hỗ trợ chăm sóc cho các đối tượng khó khăn(4). Đồng thời, các hoạt động từ thiện này từng bước được hiện đại hóa và nâng cao tính minh bạch thông qua việc kết nối dữ liệu tự viện, Tăng Ni với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Thứ ba, ở lĩnh vực văn hóa, đạo đức, giáo dục lối sống. Giáo lý, giáo luật và nghi lễ Phật giáo trong quá trình tồn tại và phát triển đã hòa đồng tiếp biến với văn hóa truyền thống dân tộc, gặp gỡ với các truyền thống đạo lý, phong tục tập quán, làm nên sự đa dạng và phong phú của nền văn hóa Việt Nam. Với nền tảng Ngũ giới, Thập giới, Thập thiện, Bát Chánh đạo… khuyên con người làm điều lành, lánh xa điều dữ, yêu thương tha nhân, hướng thiện, đề cao đạo hiếu, lòng biết ơn. Những giá trị văn hóa của Phật giáo trở thành “vốn văn hóa” để giáo dục, bồi dưỡng nguồn nhân lực trong giai đoạn hiện nay. Bên cạnh đó, trước tác động của những mặt trái, áp lực của nền kinh tế thị trường, đô thị hóa và áp lực cuộc sống thì chính những giá trị văn hóa tốt đẹp của Phật giáo góp phần tạo nên “nền tảng tinh thần” trong giai đoạn hiện nay. Đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số, các giá trị của Phật giáo góp phần định hình “đạo đức số”, nhắc nhở hành vi ứng xử văn minh trên không gian mạng, hạn chế bạo lực ngôn từ và tin giả, giúp cá nhân nâng cao năng lực tỉnh thức, cân bằng tâm lý trước tình trạng ô nhiễm thông tin.

Thứ tư, trên phương diện ngoại giao nhân dân. Văn hóa Phật giáo Việt Nam với tinh thần bình đẳng, cởi mở và khoan dung đã trở thành “nguồn vốn” trong quan hệ ngoại giao nhân dân, đóng góp tích cực vào việc phát huy sức mạnh mềm quốc gia thông qua hoạt động đối ngoại nhân dân. Việc tổ chức thành công các kỳ Đại lễ Vesak Liên hợp quốc vào các năm 2008, 2014, 2019 và 2025 đã quảng bá hiệu quả hình ảnh một Việt Nam tôn trọng tự do tín ngưỡng và yêu chuộng hòa bình. Cùng với đó, mạng lưới các tự viện và 22 Hội phật tử Việt Nam đã duy trì và kết nối và hướng dẫn hoạt động phật sự tại 35 quốc gia và vùng lãnh thổ(5) đóng vai trò cầu nối văn hóa, giữ gìn tiếng Việt và duy trì bản sắc dân tộc cho thế hệ trẻ người Việt Nam sống ở nước ngoài.

Thứ năm, trong lĩnh vực môi trường, triết lý Duyên khởi - khẳng định vạn vật tồn tại trong mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau - cung cấp cơ sở lý luận sâu sắc cho việc nâng cao đạo đức sinh thái cho các tín đồ Phật giáo. Bên cạnh đó, cách đây hơn 2.500 năm trước, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã giảng dạy cho môn đồ của mình: “Cây xanh cho chúng ta bóng mát trong lành, giúp chúng ta có nơi ngủ nghỉ qua đêm hay ngồi thiền định. Chặt cành hay bẻ lá của cây đều là hành vi phi đạo đức”(6). Chính giáo lý, giáo luật của Phật giáo với cốt lõi giá trị là tôn trọng và bảo vệ môi trường chính là nguồn lực thúc đẩy nhận thức, hành vi bảo vệ môi trường sinh thái. Do đó, thực hiện Chương trình phối hợp giữa Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường với 43 tổ chức tôn giáo, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã lồng ghép nội dung bảo vệ môi trường vào các khóa tu và buổi giảng pháp. Qua đó, tăng, ni và phật tử tích cực tham gia trồng cây xanh, giảm rác thải nhựa, hạn chế đốt vàng mã và thay đổi thói quen phóng sinh theo hướng bảo vệ hệ sinh thái.

2.3. Nhận diện các thách thức đối với việc phát huy vốn văn hóa của Phật giáo trong giai đoạn hiện nay

Một là, thách thức từ thương mại hóa nghi lễ và biến tướng sinh hoạt tâm linh, làm suy giảm các giá trị cốt lõi của vốn văn hóa Phật giáo. Một trong những giá trị nổi bật của văn hóa Phật giáo là tinh thần từ bi, cứu khổ, hướng thiện, vị tha và giải phóng con người khỏi những khổ đau trong đời sống. Tuy nhiên, bên cạnh những nghi lễ mang ý nghĩa nhân văn, đáp ứng nhu cầu tinh thần chính đáng của người dân, tại một số cơ sở tự viện vẫn xuất hiện những biểu hiện lợi dụng niềm tin tâm linh để trục lợi. Các hoạt động như dâng sao giải hạn, cúng oan gia trái chủ, bói toán và một số hình thức mê tín dị đoan núp bóng Phật giáo có nguy cơ làm sai lệch giáo lý, tinh thần chính pháp, gây tốn kém không cần thiết và ảnh hưởng đến niềm tin của cộng đồng. Thực trạng này không chỉ làm tổn hại uy tín của Phật giáo mà còn làm suy giảm giá trị đạo đức, nhân văn vốn là nền tảng của vốn văn hóa Phật giáo. Khi các giá trị ấy bị thương mại hóa hoặc biến dạng, khả năng lan tỏa, giáo dục và chuyển hóa thành nguồn lực tinh thần phục vụ phát triển con người và xã hội cũng bị hạn chế.

Hai là, thách thức từ truyền thông số và nguy cơ suy giảm uy tín, sức lan tỏa của các giá trị văn hóa Phật giáo. Sự phát triển của truyền thông số mở ra cơ hội lớn để phổ biến giáo lý, lan tỏa các giá trị đạo đức, kết nối cộng đồng Phật tử và quảng bá di sản Phật giáo. Tuy nhiên, môi trường số cũng đặt ra những thách thức đối với việc bảo vệ tính chính xác, chuẩn mực và uy tín của các giá trị Phật giáo. Những phát ngôn thiếu chuẩn mực, hành vi không phù hợp với giới luật của một số cá nhân tu sĩ khi bị ghi hình, cắt ghép và phát tán rộng rãi có thể tạo ra những nhận thức phiến diện, ảnh hưởng đến hình ảnh của Giáo hội và Phật giáo trong xã hội. Bên cạnh đó, thông tin sai lệch, xuyên tạc hoặc việc khai thác những vụ việc cá biệt để quy kết, phủ nhận các giá trị giáo lý, đạo đức Phật giáo có thể làm suy giảm niềm tin và gây chia rẽ trong cộng đồng. Thách thức đặt ra không chỉ là xử lý khủng hoảng truyền thông mà sâu xa hơn là làm thế nào để vốn văn hóa Phật giáo được truyền tải, tiếp nhận và lan tỏa đúng đắn trong môi trường số, qua đó duy trì sức sống và khả năng thích ứng của các giá trị truyền thống trong bối cảnh mới.

Ba là, điểm nghẽn về thể chế, pháp lý và cơ chế phối hợp, ảnh hưởng đến khả năng huy động và chuyển hóa vốn văn hóa Phật giáo thành nguồn lực phát triển. Việc phát huy vốn văn hóa Phật giáo trong các lĩnh vực an sinh xã hội, y tế, giáo dục, bảo tồn di sản và công nghiệp văn hóa chịu sự điều chỉnh của nhiều lĩnh vực pháp luật khác nhau. Tuy nhiên, sự liên thông giữa các quy định và cơ chế phối hợp trong tổ chức thực hiện chưa phải lúc nào cũng đồng bộ, có thể gây khó khăn cho các tổ chức, cơ sở Phật giáo khi tham gia các hoạt động xã hội. Những vấn đề liên quan đến tư cách pháp lý, quyền đại diện, thẩm quyền và trách nhiệm của tổ chức tôn giáo, tổ chức tôn giáo trực thuộc và các cơ sở tự viện cũng cần tiếp tục được hướng dẫn, làm rõ. Điều này ảnh hưởng đến khả năng thiết lập quan hệ hợp tác, liên kết nguồn lực và tổ chức các hoạt động xã hội một cách ổn định, hiệu quả. Do đó, điểm nghẽn thể chế không chỉ nằm ở yêu cầu quản lý hoạt động tôn giáo mà còn ở việc tạo lập môi trường pháp lý thuận lợi, minh bạch và phù hợp để các giá trị, năng lực và nguồn lực của Phật giáo được huy động, kết nối và đóng góp hiệu quả hơn cho sự phát triển đất nước.

Bốn là, điểm nghẽn trong quản trị tài sản, tài chính và sử dụng đất, hạn chế khả năng phát huy các nguồn lực vật chất gắn với vốn văn hóa Phật giáo. Vốn văn hóa Phật giáo không chỉ bao gồm các giá trị tư tưởng, đạo đức, tri thức và di sản mà còn gắn với hệ thống cơ sở tự viện, tài sản, nguồn lực tài chính và năng lực tổ chức các hoạt động cộng đồng. Tuy nhiên, việc quản lý và sử dụng các nguồn lực này đặt ra nhiều yêu cầu về xác định chủ thể quản lý, quyền đại diện, trách nhiệm đối với tài sản, cũng như cơ chế công khai, minh bạch các khoản công đức, tài trợ và đóng góp tự nguyện. Mỗi nguồn thu có tính chất, mục đích và yêu cầu quản lý riêng, đòi hỏi cơ chế hướng dẫn phù hợp để bảo đảm sử dụng đúng mục đích và trách nhiệm giải trình.

Năm là, thách thức trong bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị di sản Phật giáo gắn với yêu cầu phát triển bền vững. Hệ thống di sản vật thể và phi vật thể của Phật giáo là bộ phận quan trọng của di sản văn hóa dân tộc, đồng thời chứa đựng tiềm năng đóng góp cho phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và giao lưu văn hóa quốc tế. Tuy nhiên, việc khai thác các giá trị di sản nếu thiên về mục tiêu thương mại, thiếu định hướng và cơ chế kiểm soát phù hợp có thể dẫn đến nguy cơ biến dạng di sản, suy giảm giá trị lịch sử, văn hóa, ảnh hưởng đến cảnh quan và tính tôn nghiêm của không gian Phật giáo. Mặt khác, việc bảo tồn và phát huy di sản đòi hỏi sự phối hợp giữa Giáo hội, cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương và các chủ thể tham gia khai thác; đồng thời cần có nguồn lực, năng lực quản trị và phương thức tổ chức phù hợp. Thách thức cốt lõi là làm thế nào để vừa bảo vệ được tính nguyên gốc, chiều sâu tinh thần và bản sắc của di sản Phật giáo, vừa phát huy được giá trị của di sản trong đời sống đương đại. Nếu giải quyết không tốt mối quan hệ này, di sản có thể chỉ được khai thác như một sản phẩm du lịch đơn thuần, thay vì trở thành nguồn lực văn hóa có khả năng giáo dục, kết nối cộng đồng và đóng góp lâu dài cho phát triển bền vững.

3. Giải pháp phát huy vốn văn hóa Phật giáo nhằm khơi dậy nguồn lực nội sinh góp phần phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế, chính sách và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước nhằm tạo điều kiện phát huy nguồn vốn văn hóa Phật giáo. Nhà nước cần tiếp tục thể chế hóa đầy đủ đường lối, chủ trương của Đảng về công tác tôn giáo theo hướng kiến tạo, đồng hành, tạo điều kiện để các giá trị tích cực của Phật giáo đóng góp cho xã hội. Trọng tâm là rà soát, hoàn thiện và bảo đảm tính liên thông giữa pháp luật chuyên ngành; hướng dẫn rõ hơn về tư cách chủ thể, quyền đại diện, quản lý tài sản và trách nhiệm pháp lý của các tổ chức, cơ sở tôn giáo. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế quản lý, công khai và minh bạch các nguồn công đức, tài trợ, đóng góp tự nguyện phù hợp với tính chất, mục đích của từng nguồn thu; có hướng dẫn cụ thể đối với việc sử dụng đất tôn giáo gắn với các hoạt động xã hội, y tế, giáo dục và bảo trợ cộng đồng. Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành trong kiểm tra, giám sát, hạn chế chồng chéo thủ tục, bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước và quyền tự chủ hợp pháp của tổ chức tôn giáo. Đặc biệt, cần nâng cao năng lực chuyên môn, kiến thức pháp luật và kỹ năng số cho đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo ở cơ sở, nhằm phát huy được vốn văn hóa của Phật giáo trong thực tiễn một cách hiệu quả trong khuôn khổ pháp luật.

Thứ hai, đổi mới quản trị Giáo hội, củng cố kỷ cương nhằm phát huy hiệu quả nguồn vốn văn hóa trong thực tiễn. Giáo hội Phật giáo Việt Nam cần tiếp tục đổi mới phương thức quản trị theo hướng tinh gọn, hiệu quả, tăng cường kỷ cương, giới luật, kịp thời chấn chỉnh những lệch chuẩn các giá trị văn hóa Phật giáo. Những biểu hiện lợi dụng nghi lễ, sinh hoạt tâm linh để trục lợi hoặc làm sai lệch giáo lý Phật giáo, là đi ngược lại với các giá trị chân, thiện, mỹ. Bên cạnh việc nâng cao chất lượng đào tạo Phật học, cần bổ sung kiến thức pháp luật, xã hội học, quản trị tổ chức, kỹ năng hoạt động xã hội và truyền thông cho đội ngũ tăng ni, nhất là thế hệ trẻ. Qua đó, xây dựng đội ngũ tăng ni có phẩm chất đạo hạnh, năng lực chuyên môn và khả năng thích ứng với những yêu cầu mới của đời sống xã hội, thực sự trở thành chủ thể quan trọng trong bảo tồn, truyền bá và phát huy vốn văn hóa Phật giáo.

Thứ ba, nâng cao năng lực phụng sự cộng đồng của Phật giáo. Để khai thác được hiệu vốn văn hóa của Phật giáo thông qua những giá trị nhân văn cốt lõi như từ bi, hỷ xả, vô ngã, vị tha, hiếu đạo, tri túc và tinh thần cứu khổ để đồng hành cùng dân tộc, Giáo hội cần tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoằng pháp, giáo dục Phật tử và tổ chức các hoạt động tu học theo hướng gắn giáo lý với những vấn đề thực tiễn của đời sống đương đại. Đồng thời, phát huy thế mạnh của Phật giáo trong hoạt động từ thiện, y tế, chăm sóc sức khỏe, bảo trợ xã hội và hỗ trợ các nhóm yếu thế; nâng cao chất lượng, tính chuyên nghiệp và hiệu quả của các hoạt động này trên cơ sở phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan. Cần khuyến khích các mô hình phụng sự cộng đồng gắn với nhu cầu thực tế của địa phương, qua đó chuyển hóa tinh thần từ bi, vị tha và trách nhiệm xã hội thành những hành động thiết thực, đóng góp bổ trợ cho hệ thống an sinh xã hội quốc gia.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số, đổi mới truyền thông và lan tỏa các giá trị văn hóa Phật giáo. Giáo hội Phật giáo Việt Nam cần chủ động xây dựng hệ thống truyền thông chính thống, chuyên nghiệp, phát huy hiệu quả các nền tảng số trong truyền bá giáo lý, giáo dục đạo đức, kết nối cộng đồng Phật tử và quảng bá hình ảnh Phật giáo Việt Nam. Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý tăng ni, tự viện, hoạt động Phật sự và các chương trình thiện nguyện; từng bước số hóa tư liệu, mộc bản, kinh sách và các di sản văn hóa Phật giáo nhằm phục vụ công tác lưu trữ, nghiên cứu, bảo tồn và phổ biến tri thức. Đồng thời, cần nâng cao năng lực truyền thông số cho đội ngũ tăng ni, Phật tử; xây dựng chuẩn mực ứng xử văn minh trên không gian mạng, chủ động cung cấp thông tin chính xác, kịp thời xử lý thông tin sai lệch và các hành vi mạo danh, lợi dụng hình ảnh Phật giáo để trục lợi. Qua đó, không chỉ hạn chế những tác động tiêu cực của truyền thông số mà còn tạo ra phương thức mới để vốn văn hóa Phật giáo tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Thứ năm, gắn bảo tồn với phát huy giá trị di sản, mở rộng đóng góp của Phật giáo vào phát triển bền vững. Cần tăng cường bảo tồn vốn văn hóa của Phật giáo, chú trọng gìn giữ tính nguyên gốc, giá trị lịch sử, nghệ thuật, tri thức và không gian văn hóa của các di tích, tự viện, lễ hội và di sản tư liệu. Việc khai thác vốn văn hóa như nguồn lực kinh tế di sản, phục vụ du lịch và công nghiệp văn hóa phải đặt trong yêu cầu bảo tồn lâu dài, tránh thương mại hóa, biến dạng kiến trúc, cảnh quan và làm suy giảm tính tôn nghiêm của không gian Phật giáo. Cần tăng cường phối hợp giữa Giáo hội, cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương, các cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp để xây dựng các mô hình bảo tồn, phát huy di sản phù hợp, gắn với phát triển du lịch văn hóa có trách nhiệm và sinh kế cộng đồng. Đây là điều kiện quan trọng để vốn văn hóa Phật giáo không chỉ được bảo tồn như những giá trị truyền thống mà còn tiếp tục được tái tạo, lan tỏa và chuyển hóa thành nguồn lực nội sinh, đóng góp thiết thực vào phát triển con người, củng cố gắn kết cộng đồng và xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên mới.

4. Kết luận

Vốn văn hóa Phật giáo Việt Nam là một nguồn lực nội sinh giàu tiềm năng, có giá trị thực tiễn sâu sắc đối với sự phát triển bền vững đất nước. Để phát huy tối đa nguồn lực này trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, việc chủ động nhận diện và khắc phục các mặt hạn chế, biến tướng là yêu cầu cấp thiết. Sự kết hợp giữa quản lý kiến tạo của Nhà nước thông qua việc hoàn thiện hành lang pháp lý và nỗ lực tự đổi mới, siết chặt kỷ cương của Giáo hội Phật giáo Việt Nam sẽ là điều kiện quyết định để vốn văn hóa Phật giáo tiếp tục đồng hành bền vững cùng dân tộc, đóng góp tích cực vào mục tiêu xây dựng đất nước Việt Nam phồn vinh, văn minh và hạnh phúc./.

--------------------------------

Ghi chú:

1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb CTQG-ST, H.2026, tr.66.

2. Ngô Đức Thịnh (2010), Bảo tồn, làm giàu và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.22.

3. Hoàng Văn Chung (2019), Giá trị và chức năng cơ bản của Phật Giáo trong xã hội Việt Nam hiện nay, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.76.

4, 5.https://vietnamnet.vn/phat-giao-viet-nam-voi-nhung-dau-an-noi-bat-2571088.html, truy cập ngày 05/11/2026.

 6. Sđd, tr.141.

--------------------------------

Tài liệu tham khảo:

1. Bourdieu, P. (1986), “The forms of capital”, in J.G. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education, Greenwood Press, New York, pp. 241-258.

2. Trương Văn Chung (2026), Vốn văn hóa Phật giáo Việt Nam: Đặc điểm, giá trị và định hướng phát triển, Tham luận kỷ niệm 45 năm thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam và Trường ĐHKHXH&NV - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

3. Hoàng Văn Chung (2014), Giá trị và chức năng cơ bản của Phật giáo trong xã hội Việt Nam hiện nay, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.

4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

5. Giáo hội Phật giáo Việt Nam (2022), Báo cáo tổng kết công tác Phật sự nhiệm kỳ VIII (2017 - 2022), Ban Từ thiện Xã hội Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Hà Nội.

6. Nguyễn Hồng Dương (2018), Ứng xử văn hóa của Phật giáo Việt Nam trong lịch sử và hiện tại, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội.

7. Quốc hội (2016), Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (Luật số 02/2016/QH14).

8. Quốc hội (2026), Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (sửa đổi) (Luật số 07/2026/QH16).

9. Thích Đức Thiện (2023), Phật giáo Việt Nam đồng hành cùng dân tộc trong thời kỳ hội nhập và phát triển, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.

Trần Thị Thúy Vân - Học viện Chính trị khu vực II

Bài viết cùng tác giả