Trên cơ sở phân tích chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và kết quả tổng kết thi hành Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng giai đoạn 2021-2025, bài viết đánh giá những kết quả đạt được, chỉ ra một số hạn chế, bất cập và yêu cầu đặt ra trong bối cảnh mới. Từ đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách theo hướng giữ vững tính đặc thù của chế độ ưu đãi, bảo đảm mức sống bền vững cho người có công, đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc và phát huy hiệu quả nguồn lực của Nhà nước và xã hội.
Từ khóa: Chính sách ưu đãi; người có công với cách mạng; chính sách xã hội; hoàn thiện chính sách.
Abstract: Preferential policies for people with meritorious service to the revolution constitute a particularly important component of Viet Nam’s social policy system, reflecting the responsibility and gratitude of the Party, the State, and society as a whole towards those who have made contributions and sacrifices to the cause of national liberation, construction, and defense. In the context of Viet Nam’s ongoing efforts to reform social policies and implement the two-tier local government model, improving preferential policies for people with meritorious service requires more than simply adjusting allowance levels; it calls for comprehensive reforms in the legal and institutional framework, benefit entitlement mechanisms, and implementation arrangements.
Based on an analysis of the Party’s guidelines, the State’s policies and legislation, and the results of the review of the implementation of the Ordinance on Preferential Treatment for People with Meritorious Service to the Revolution during the 2021–2025 period, this article assesses the achievements, identifies existing limitations and shortcomings, and examines emerging requirements in the new context. Accordingly, it proposes solutions to improve these policies in a manner that preserves the distinctive nature of preferential treatment, ensures sustainable living standards for beneficiaries, accelerates digital transformation, enhances the quality of care services, and promotes the effective mobilization and utilization of resources from both the State and society.
Keywords: Preferential policies; people with meritorious service to the revolution; social policies; policy improvement.
1. Đặt vấn đề
Chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho người có công với cách mạng là chủ trương nhất quán, xuyên suốt của Đảng và Nhà nước Việt Nam, đồng thời là biểu hiện sinh động của truyền thống đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc. Trải qua các thời kỳ cách mạng, chính sách ưu đãi người có công luôn được xác định là một trong những chính sách xã hội có ý nghĩa chính trị, nhân văn sâu sắc, thể hiện trách nhiệm của Nhà nước và toàn xã hội đối với những người đã hy sinh, cống hiến vì độc lập, tự do của Tổ quốc và hạnh phúc của Nhân dân.
Trong tiến trình đổi mới đất nước, hệ thống chính sách ưu đãi người có công ngày càng được bổ sung, hoàn thiện cả về đối tượng, điều kiện hưởng, mức trợ cấp và các chế độ chăm sóc. Đặc biệt, Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020 (được sửa đổi, bổ sung tại Pháp lệnh số: 05/2026/UBTVQH16 ngày 08/7/2026) và Nghị định số 131/2021/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý tương đối đồng bộ cho việc xác nhận, quản lý và thực hiện các chế độ ưu đãi. Cùng với trợ cấp, phụ cấp thường xuyên, người có công và thân nhân còn được thụ hưởng các chính sách về bảo hiểm y tế, giáo dục, đào tạo, nhà ở, điều dưỡng, phục hồi sức khỏe và các hình thức hỗ trợ khác.
Tuy nhiên, bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay đang đặt ra những yêu cầu mới đối với việc hoàn thiện chính sách. Quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh, phần lớn người có công trực tiếp tham gia các cuộc kháng chiến đã cao tuổi, sức khỏe suy giảm, nhu cầu chăm sóc y tế, phục hồi chức năng và hỗ trợ sinh hoạt ngày càng tăng. Trong khi đó, hệ thống pháp luật về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội, người cao tuổi, người khuyết tật và các chính sách xã hội khác tiếp tục được đổi mới, đòi hỏi phải tăng cường tính thống nhất, đồng bộ và khả năng kết nối giữa các chính sách.
Đặc biệt, Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã xác định định hướng đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng, bao trùm, bền vững, bảo đảm mọi người dân có cơ hội tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Đối với người có công, Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030 bảo đảm 100% người có công và gia đình người có công được chăm lo toàn diện cả về vật chất và tinh thần, có mức sống từ trung bình khá trở lên so với cộng đồng dân cư nơi cư trú (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2023).
Bên cạnh đó, việc sắp xếp tổ chức bộ máy, triển khai mô hình chính quyền địa phương 02 cấp và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước cũng làm thay đổi phương thức tổ chức thực hiện chính sách tại cơ sở. Những yêu cầu này đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật về ưu đãi người có công, bảo đảm phù hợp với thực tiễn quản lý và khả năng đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của đối tượng thụ hưởng.
Đây không chỉ là yêu cầu nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng của người có công mà còn góp phần nâng cao chất lượng chính sách xã hội, thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước.
Cả nước đã xác nhận trên 9,2 triệu người có công với cách mạng và thân nhân đang hưởng trợ cấp hằng tháng
2. Cơ sở chính trị, pháp lý và yêu cầu hoàn thiện chính sách ưu đãi người có công trong hệ thống an sinh xã hội đa tầng
Ngay từ những năm đầu đổi mới, Đảng đã quan tâm chỉ đạo thực hiện tốt chính sách đối với các đối tượng có công. Tại Đại hội VI, Đảng chỉ rõ: “Thực hiện tốt chính sách đối với thương binh, gia đình liệt sĩ, gia đình cán bộ, chiến sĩ chiến đấu ngoài mặt trận, gia đình có công với cách mạng...” (Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, 1987, tr. 102). Quan điểm này tiếp tục được kế thừa, phát triển qua các kỳ Đại hội.
Đặc biệt, Đại hội XIII của Đảng xác định: “Hoàn thiện và thực hiện tốt luật pháp, chính sách đối với người có công trên cơ sở nguồn lực của Nhà nước và xã hội, bảo đảm người có công và gia đình có mức sống từ trung bình khá trở lên trong địa bàn cư trú”; đồng thời yêu cầu bảo đảm chế độ ưu đãi phù hợp với xu hướng tăng trưởng kinh tế, tiến bộ và công bằng xã hội (Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, 2021, t. I, tr. 146).
Tiếp tục phát triển quan điểm đó, Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện và thực hiện tốt pháp luật, chính sách đối với người có công trên cơ sở nguồn lực của Nhà nước và xã hội, bảo đảm người có công và gia đình có mức sống từ trung bình khá trở lên tại địa bàn cư trú (Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, 2026, t. II, tr. 267).
Như vậy, qua các giai đoạn phát triển, quan điểm của Đảng về chính sách ưu đãi người có công ngày càng được hoàn thiện theo hướng chuyển từ chăm lo, hỗ trợ đời sống cơ bản sang bảo đảm chất lượng sống toàn diện, bền vững và nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội. Đây cũng là cơ sở chính trị quan trọng để đặt chính sách ưu đãi người có công trong mối quan hệ tổng thể với các chính sách xã hội khác.
Về phương diện pháp lý, Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng số 02/2020/UBTVQH14 ngày 09/12/2020 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, được sửa đổi, bổ sung bởi Pháp lệnh số 05/2026/UBTVQH16 ngày 08/7/2026, tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về đối tượng, điều kiện, tiêu chuẩn công nhận người có công, chế độ ưu đãi và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong tổ chức thực hiện chính sách. Những sửa đổi lần này tập trung làm rõ khái niệm người có công với cách mạng; hoàn thiện điều kiện, tiêu chuẩn công nhận liệt sĩ, thương binh, người hưởng chính sách như thương binh và người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học; mở rộng, điều chỉnh một số chế độ đối với thân nhân người có công, chế độ bảo hiểm y tế, trợ cấp người phục vụ và điều dưỡng phục hồi sức khỏe. Đáng chú ý, Pháp lệnh bổ sung quy định về việc xem xét công nhận người có công trong trường hợp thiếu hồ sơ nhưng có căn cứ thực tiễn, lịch sử rõ ràng hoặc trường hợp đặc biệt; đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm đẩy mạnh phong trào “Đền ơn đáp nghĩa”, huy động nguồn lực xã hội chăm lo gia đình người có công.
Nghị định số 131/2021/NĐ-CP ngày 30/12/2021 của Chính phủ quy định chi tiết và biện pháp thi hành Pháp lệnh là văn bản quan trọng cụ thể hóa các quy định về hồ sơ, trình tự, thủ tục công nhận và giải quyết chế độ ưu đãi. Trên cơ sở những sửa đổi, bổ sung của Pháp lệnh năm 2026, việc tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định hướng dẫn thi hành có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính, tổ chức chính quyền địa phương 02 cấp và chuyển đổi số trong quản lý, thực hiện chính sách.
3. Thực trạng thực hiện chính sách ưu đãi người có công giai đoạn 2021- 2025
3.1. Những kết quả nổi bật trong hoàn thiện và tổ chức thực hiện chính sách
Trong giai đoạn 2021-2025, việc triển khai Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng đạt nhiều kết quả quan trọng. Hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành được ban hành tương đối đầy đủ, các chế độ ưu đãi cơ bản được thực hiện kịp thời, công tác xác nhận, quản lý đối tượng và chi trả trợ cấp ngày càng đi vào nền nếp.
Theo Báo cáo tổng kết việc thi hành Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng giai đoạn 2021-2025 của Bộ Nội vụ, cả nước đã xác nhận trên 9,2 triệu người có công với cách mạng và thân nhân đang hưởng trợ cấp hằng tháng. Đến năm 2025, số người có công đang hưởng trợ cấp ưu đãi hằng tháng là 685.664 người; số người hưởng trợ cấp một lần hiện còn sống là 301.887 người. Tổng số người có công còn sống đang hưởng các chế độ ưu đãi là 987.551 người (Bộ Nội vụ, 2026, tr. 8).
Đáng chú ý, trong giai đoạn này, công tác xác nhận người có công tiếp tục được triển khai chặt chẽ. Các địa phương đã xác nhận 679 liệt sĩ; tính cả kết quả xác nhận của các bộ, ngành, tổng số liệt sĩ được xác nhận là 2.901 người. Đồng thời, trên 43.000 đối tượng người có công khác được xác nhận trong giai đoạn 2021-2025 (Bộ Nội vụ, 2026, tr. 9).
Một trong những kết quả nổi bật là việc điều chỉnh mức trợ cấp, phụ cấp ưu đãi. Thực hiện Nghị quyết số 42-NQ/TW và Kết luận số 83-KL/TW ngày 21/6/2024 của Bộ Chính trị, mức hưởng trợ cấp, phụ cấp và các chế độ ưu đãi người có công được điều chỉnh từ 2.055.000 đồng lên 2.789.000 đồng, tăng 35,7%. Đây là mức tăng có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện đời sống vật chất, bảo đảm người có công được hưởng mức ưu đãi tương xứng với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của đất nước (Bộ Nội vụ, 2026, tr. 10).
Bên cạnh trợ cấp thường xuyên, các chính sách hỗ trợ nhà ở, giáo dục, đào tạo và chăm sóc sức khỏe tiếp tục được triển khai. Trong giai đoạn 2023-2025, cả nước có 34.754 hộ người có công và thân nhân liệt sĩ được hỗ trợ về nhà ở. Tính đến tháng 8/2025, chương trình hỗ trợ nhà ở theo Quyết định số 21/2024/QĐ-TTg đã hoàn thành sớm hơn kế hoạch đề ra (Bộ Nội vụ, 2026, tr. 11).
Về bảo hiểm y tế, có 1.167.784 đối tượng người có công được Nhà nước mua bảo hiểm y tế, với kinh phí khoảng 1.254 tỷ đồng mỗi năm. Người có công được thanh toán 100% chi phí khám, chữa bệnh theo phạm vi quyền lợi, trong khi một số nhóm thân nhân thuộc diện quy định được thanh toán 95% (Bộ Nội vụ, 2026, tr. 12).
Các chính sách điều dưỡng, phục hồi sức khỏe cũng được duy trì. Trong giai đoạn 2021-2025, tổng số lượt điều dưỡng tại gia đình đạt 1.503.249 lượt, điều dưỡng tập trung đạt 360.151 lượt, với tổng kinh phí 3.235,2 tỷ đồng (Bộ Nội vụ, 2026, tr. 31).
Những kết quả trên cho thấy chính sách ưu đãi người có công đã được triển khai tương đối toàn diện, không chỉ tập trung vào trợ cấp tiền mặt mà còn mở rộng sang các lĩnh vực thiết yếu của đời sống. Đây là tiền đề quan trọng để tiếp tục phát triển chính sách theo hướng an sinh đa tầng, lấy người thụ hưởng làm trung tâm.
3.2. Những hạn chế, bất cập và nguyên nhân
Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình thực hiện chính sách ưu đãi người có công vẫn bộc lộ một số hạn chế, bất cập cần được khắc phục.
Một là, một số quy định về điều kiện, tiêu chuẩn và hồ sơ xác nhận người có công chưa thực sự phù hợp với thực tiễn. Báo cáo tổng kết của Bộ Nội vụ chỉ rõ trường hợp thương binh có tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên chết do vết thương tái phát phải có bệnh án điều trị và biên bản kiểm thảo tử vong để làm căn cứ công nhận liệt sĩ. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều thương binh nặng được gia đình đưa về nhà khi tình trạng sức khỏe không thể cứu chữa hoặc từ trần tại các cơ sở nuôi dưỡng, điều dưỡng nên không có đầy đủ các loại giấy tờ theo quy định. Điều này gây khó khăn trong quá trình xem xét, giải quyết chế độ đối với thân nhân.
Hai là, khối lượng hồ sơ người có công tồn đọng qua nhiều thời kỳ lịch sử vẫn còn lớn. Nhiều trường hợp không còn giấy tờ gốc, thông tin thiếu thống nhất hoặc phải xác minh qua nhiều cơ quan, đơn vị, địa phương khác nhau. Trong khi đó, nhân chứng lịch sử ngày càng ít, việc đối chiếu thông tin gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết hồ sơ.
Ba là, công tác phối hợp giữa các cơ quan trong xác nhận và thực hiện chính sách ở một số trường hợp chưa thật sự thông suốt. Việc xác minh thông tin có thể liên quan đến cơ quan quốc phòng, công an, y tế, bảo hiểm xã hội và chính quyền địa phương. Nếu cơ chế chia sẻ thông tin chưa đồng bộ, quá trình giải quyết quyền lợi cho người dân sẽ kéo dài.
Bốn là, đội ngũ cán bộ thực hiện chính sách tại cơ sở còn gặp nhiều áp lực. Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 02 cấp làm thay đổi đầu mối và phương thức tổ chức thực hiện. Phạm vi quản lý địa bàn rộng hơn, khối lượng công việc tăng lên, trong khi biên chế được tinh giản và nhiều cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực. Đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tham mưu, giải quyết hồ sơ và phục vụ người có công.
Năm là, chuyển đổi số trong quản lý hồ sơ người có công chưa đồng bộ. Dữ liệu lịch sử được hình thành qua nhiều giai đoạn, chưa được chuẩn hóa đầy đủ, gây khó khăn trong việc khai thác, kết nối và đối chiếu thông tin. Điều này cũng hạn chế khả năng quản lý thống nhất, cập nhật biến động đối tượng và chủ động xác định các chế độ mà người thụ hưởng được hưởng.
Sáu là, công tác chăm sóc sức khỏe, điều dưỡng và hỗ trợ xã hội cần tiếp tục được đổi mới để đáp ứng quá trình già hóa của người có công. Trong khi một bộ phận đối tượng có thương tật, bệnh tật nặng cần được chăm sóc thường xuyên, một số người cao tuổi không còn khả năng tự phục vụ thì nhu cầu về chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng và trợ giúp sinh hoạt ngày càng lớn.
Những hạn chế trên xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan. Về khách quan, hồ sơ người có công được hình thành qua nhiều thời kỳ lịch sử, điều kiện lưu trữ và bảo quản không đồng nhất; địa bàn chiến tranh, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo có nhiều khó khăn. Về chủ quan, một số địa phương chưa bố trí đủ nhân lực chuyên trách; cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chưa thực sự hiệu quả; việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuẩn hóa dữ liệu còn chậm.
Đặc biệt, sự thay đổi của hệ thống pháp luật về an sinh xã hội và mô hình tổ chức chính quyền địa phương đặt ra yêu cầu phải rà soát, sửa đổi các quy định hiện hành để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi.
4. Định hướng và giải pháp hoàn thiện chính sách ưu đãi người có công trong bối cảnh mới
4.1. Giữ vững tính đặc thù, nâng cao tính bao trùm và bảo đảm mức sống bền vững cho người có công
Trước hết, cần tiếp tục khẳng định chính sách ưu đãi người có công là chính sách đặc thù, có vị trí ưu tiên trong hệ thống chính sách xã hội. Việc cải cách hệ thống an sinh xã hội đa tầng không làm thay đổi bản chất của chính sách ưu đãi mà phải tạo điều kiện để người có công được thụ hưởng đầy đủ hơn các chế độ và dịch vụ xã hội.
Trong đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế xác định và điều chỉnh mức chuẩn trợ cấp ưu đãi theo hướng linh hoạt, phù hợp với tốc độ tăng trưởng kinh tế, biến động giá cả, mức sống dân cư và khả năng cân đối ngân sách nhà nước. Việc điều chỉnh mức chuẩn không nên chỉ thực hiện theo từng thời điểm mà cần nghiên cứu xây dựng cơ chế điều chỉnh có tính dự báo, bảo đảm giá trị thực tế của trợ cấp không bị suy giảm theo thời gian.
Bên cạnh đó, cần chuyển mạnh từ mục tiêu bảo đảm đời sống cơ bản sang nâng cao chất lượng sống toàn diện. Mục tiêu người có công và gia đình có mức sống từ trung bình khá trở lên tại địa bàn cư trú cần được cụ thể hóa bằng các tiêu chí đánh giá phù hợp, không chỉ căn cứ vào thu nhập mà còn tính đến điều kiện nhà ở, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và các dịch vụ xã hội thiết yếu.
Đặc biệt, cần quan tâm đến những gia đình người có công ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, khu vực có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn. Đây là nhóm có thể gặp nhiều bất lợi trong tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục, việc làm và các chương trình hỗ trợ sinh kế. Vì vậy, bên cạnh chế độ ưu đãi chung, cần có cơ chế hỗ trợ bổ sung phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa bàn và hoàn cảnh gia đình.
4.2. Tăng cường kết nối chính sách ưu đãi người có công với các chính sách xã hội
Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng nhằm bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống chính sách xã hội trong giai đoạn mới.
Trước hết, cần rà soát, phân định rõ phạm vi, đối tượng và nguyên tắc thụ hưởng giữa chính sách ưu đãi người có công với các chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội và chăm sóc người cao tuổi, người khuyết tật. Việc phân định phải bảo đảm không trùng lặp về cùng một nội dung hỗ trợ, nhưng cũng không tạo ra khoảng trống chính sách khiến người thụ hưởng bị bỏ sót quyền lợi.
Đối với bảo hiểm xã hội, cần bảo đảm sự phối hợp giữa chế độ ưu đãi người có công với các quyền lợi bảo hiểm xã hội mà người thụ hưởng được hưởng theo quy định. Việc một cá nhân đồng thời thuộc diện người có công và có quá trình tham gia bảo hiểm xã hội cần được xem xét trên nguyên tắc bảo đảm đầy đủ quyền lợi hợp pháp, không làm mất đi tính chất đặc thù của chế độ ưu đãi.
Đối với bảo hiểm y tế, cần tiếp tục duy trì và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho người có công. Không chỉ bảo đảm quyền lợi về mức chi trả, cần quan tâm đến khả năng tiếp cận dịch vụ y tế chuyên sâu, phục hồi chức năng, chăm sóc sức khỏe tại nhà và các dịch vụ y tế phù hợp với người cao tuổi, người có thương tật, bệnh tật kéo dài.
Đối với chính sách trợ giúp xã hội, cần nghiên cứu cơ chế phối hợp để người có công có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, người cao tuổi cô đơn, người khuyết tật nặng hoặc không còn khả năng tự phục vụ được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc, trợ giúp phù hợp. Những chính sách này cần được thiết kế theo hướng bổ trợ, không thay thế chế độ ưu đãi người có công.
Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành trong việc đánh giá nhu cầu và lập kế hoạch chăm sóc đối với từng nhóm đối tượng. Đối với người có công cao tuổi, sức khỏe yếu, có thể nghiên cứu mô hình hỗ trợ tổng hợp, kết hợp giữa trợ cấp, bảo hiểm y tế, điều dưỡng, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn. Qua đó, chuyển từ cách thức quản lý theo từng chế độ riêng lẻ sang quản lý theo nhu cầu thực tế của người thụ hưởng.
4.3. Hoàn thiện thể chế, sửa đổi các quy định bất cập, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 02 cấp
Hoàn thiện thể chế, kịp thời sửa đổi những quy định không còn phù hợp với thực tiễn là yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách ưu đãi người có công với cách mạng. Đặc biệt, trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình 02 cấp, việc rà soát, điều chỉnh các quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục và trách nhiệm tổ chức thực hiện cần được đặt trong tổng thể quá trình đổi mới tổ chức bộ máy hành chính nhà nước, bảo đảm chính sách được triển khai thông suốt, không gián đoạn và không phát sinh khoảng trống pháp lý.
Một bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế là việc Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua Pháp lệnh số 05/2026/UBTVQH16 ngày 08/7/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng. Pháp lệnh đã thể chế hóa nhiều nội dung xuất phát từ tổng kết thực tiễn thi hành chính sách, tập trung tháo gỡ những bất cập trong công nhận người có công, điều chỉnh chế độ chăm sóc, điều dưỡng và bổ sung chính sách đối với một số nhóm đối tượng có hoàn cảnh đặc thù. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách theo hướng nhân văn, công bằng, phù hợp hơn với nhu cầu và điều kiện thực tế của người có công.
Đáng chú ý, Pháp lệnh đã sửa đổi quy định về điều kiện công nhận liệt sĩ đối với thương binh, người hưởng chính sách như thương binh khi từ trần. Theo đó, trường hợp có tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% đến 80% chết do vết thương tái phát hoặc có tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 81% trở lên chết được xem xét công nhận liệt sĩ. Quy định này góp phần khắc phục những bất cập trong thực tiễn, bảo đảm việc ghi nhận sự hy sinh, mất mát của người có công được xem xét phù hợp hơn với mức độ thương tật và tình trạng sức khỏe.
Cùng với đó, chính sách điều dưỡng phục hồi sức khỏe được điều chỉnh theo hướng tăng cường chăm sóc đối với nhóm người có công có mức độ tổn thương cơ thể cao. Cụ thể, thương binh và người hưởng chính sách như thương binh, bệnh binh có tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên được hưởng chế độ điều dưỡng hằng năm, thay vì hai năm một lần như trước đây. Việc điều chỉnh này thể hiện sự quan tâm sâu sắc hơn của Nhà nước đối với những người phải chịu hậu quả nặng nề về sức khỏe do chiến tranh, đồng thời đáp ứng tốt hơn nhu cầu phục hồi sức khỏe và chăm sóc lâu dài.
Một điểm mới có ý nghĩa nhân văn là Pháp lệnh bổ sung chế độ trợ cấp người phục vụ đối với người hoạt động cách mạng trước ngày 01/01/1945 và người hoạt động cách mạng từ ngày 01/01/1945 đến ngày khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 đang sống tại gia đình. Đây là những cán bộ lão thành cách mạng, cán bộ tiền khởi nghĩa, phần lớn đã ở độ tuổi rất cao, sức khỏe suy giảm và có nhu cầu được hỗ trợ trong sinh hoạt hằng ngày. Việc bổ sung chế độ trợ cấp người phục vụ, đồng thời quy định quyền hưởng bảo hiểm y tế đối với người phục vụ, góp phần cải thiện điều kiện chăm sóc, bảo đảm cuộc sống cho những người đã có nhiều cống hiến đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc.
Bên cạnh các nội dung về chế độ ưu đãi, Pháp lệnh số 05/2026/UBTVQH16 còn sửa đổi, bổ sung các quy định về trách nhiệm quản lý nhà nước, cải cách hành chính và ứng dụng công nghệ thông tin trong thực hiện chính sách; đồng thời bãi bỏ những quy định không còn phù hợp với tổ chức bộ máy mới, trong đó có việc loại bỏ cụm từ “cấp huyện” tại một số quy định về trách nhiệm thực hiện. Những điều chỉnh này tạo cơ sở pháp lý cho việc tổ chức thực hiện chính sách trong điều kiện không còn cấp chính quyền trung gian, bảo đảm sự thống nhất giữa quy định pháp luật chuyên ngành với mô hình chính quyền địa phương 02 cấp.
Tuy nhiên, việc hoàn thiện thể chế không chỉ dừng lại ở sửa đổi các quy định trong Pháp lệnh mà còn đòi hỏi tiếp tục rà soát, sửa đổi và ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Trọng tâm là làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm của cơ quan chuyên môn cấp tỉnh và chính quyền cấp xã trong tiếp nhận, xác minh hồ sơ, công nhận đối tượng, giải quyết chế độ, quản lý dữ liệu và tổ chức chi trả trợ cấp. Việc phân cấp, phân quyền cần gắn với phân bổ đầy đủ nguồn lực, nhân lực, cơ sở vật chất và điều kiện thực thi; đồng thời xác lập cơ chế phối hợp, kiểm tra, giám sát giữa các cấp, các ngành, tránh tình trạng chồng chéo trách nhiệm hoặc đùn đẩy công việc.
Đối với chính quyền cấp xã, cần chú trọng nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ trực tiếp thực hiện chính sách, bởi đây là cấp chính quyền gần dân, trực tiếp tiếp nhận và giải quyết nhiều nhu cầu phát sinh từ cơ sở. Cần xác định rõ trách nhiệm hướng dẫn, tiếp nhận hồ sơ, hỗ trợ người có công và thân nhân hoàn thiện thủ tục, xác minh thông tin ban đầu và thực hiện những nhiệm vụ được phân định theo quy định. Đối với các hồ sơ phức tạp, liên quan đến nhiều địa bàn, nhiều thời kỳ hoặc cần xác minh thông tin lịch sử, phải có quy trình phối hợp chặt chẽ với cơ quan chuyên môn cấp tỉnh và các cơ quan liên quan, bảo đảm việc thẩm định, giải quyết đúng đối tượng, đúng chế độ và đúng thời hạn.
4.4. Đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu người có công đồng bộ, liên thông
Chuyển đổi số là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và cải thiện chất lượng phục vụ người có công.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về người có công với cách mạng theo hướng đầy đủ, chính xác, thống nhất và thường xuyên cập nhật. Dữ liệu cần bao gồm thông tin về nhân thân, quá trình hoạt động, hồ sơ xác nhận, chế độ trợ cấp, phụ cấp, bảo hiểm y tế, điều dưỡng, hỗ trợ nhà ở và các chính sách khác mà người có công được thụ hưởng.
Cơ sở dữ liệu này cần được kết nối, chia sẻ với các hệ thống dữ liệu liên quan đến dân cư, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, y tế và các lĩnh vực quản lý nhà nước khác theo quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm an toàn, an ninh thông tin.
Đối với các hồ sơ lịch sử chưa đầy đủ, cần xây dựng kế hoạch số hóa, chuẩn hóa và bổ sung thông tin theo lộ trình, ưu tiên những trường hợp có hồ sơ phức tạp, đang phát sinh vướng mắc hoặc có nhu cầu giải quyết chế độ. Việc ứng dụng công nghệ nhận dạng, đối chiếu dữ liệu và lưu trữ điện tử sẽ góp phần giảm thời gian xác minh, hạn chế tình trạng thất lạc hồ sơ.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh cung cấp dịch vụ công trực tuyến trong lĩnh vực người có công, đơn giản hóa thành phần hồ sơ, hạn chế yêu cầu người dân cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có. Quy trình tiếp nhận, giải quyết và chi trả chế độ cần được công khai, minh bạch, có khả năng theo dõi tiến độ và phản hồi kết quả.
4.5. Nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe, điều dưỡng và trợ giúp xã hội
Trong bối cảnh già hóa dân số và sự suy giảm sức khỏe của nhóm người có công trực tiếp tham gia kháng chiến, chính sách chăm sóc sức khỏe cần được xem là một trụ cột quan trọng trong hoàn thiện hệ thống ưu đãi.
Trước hết, cần tiếp tục nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh và phục hồi chức năng đối với người có công. Các cơ sở y tế cần quan tâm đến đặc điểm bệnh lý, thương tật và những di chứng chiến tranh, có phương án theo dõi sức khỏe định kỳ, tư vấn điều trị và phục hồi chức năng phù hợp.
Đối với người có công tuổi cao, sức yếu, sống cô đơn hoặc không còn khả năng tự phục vụ, cần nghiên cứu mở rộng các hình thức chăm sóc tại nhà, chăm sóc cộng đồng và nuôi dưỡng tập trung. Việc chăm sóc không nên chỉ tập trung vào những thời điểm điều dưỡng theo chế độ mà cần có cơ chế hỗ trợ thường xuyên, liên tục đối với các trường hợp đặc biệt.
Hệ thống các trung tâm điều dưỡng, nuôi dưỡng người có công cần được rà soát, đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị y tế và đội ngũ nhân lực. Nội dung điều dưỡng cần được đổi mới theo hướng kết hợp chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, tư vấn tâm lý, hoạt động văn hóa và nâng cao chất lượng đời sống tinh thần.
Bên cạnh đó, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở y tế, trung tâm điều dưỡng và các tổ chức xã hội trong cung cấp dịch vụ chăm sóc. Đối với những địa bàn vùng sâu, vùng xa, cần có phương án tổ chức các đoàn khám sức khỏe, tư vấn và hỗ trợ y tế lưu động, bảo đảm người có công được tiếp cận dịch vụ thuận lợi.
4.6. Huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực thực hiện chính sách
Hoàn thiện chính sách ưu đãi người có công phải đi đôi với bảo đảm nguồn lực thực hiện. Trong đó, ngân sách nhà nước tiếp tục giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm các chế độ ưu đãi được thực hiện đầy đủ, kịp thời và ổn định.
Việc bố trí ngân sách cần gắn với quy mô đối tượng, nhu cầu thực tế và đặc điểm từng địa bàn. Cần ưu tiên nguồn lực cho chăm sóc sức khỏe, điều dưỡng, hỗ trợ nhà ở, tu bổ công trình ghi công liệt sĩ và giải quyết các hồ sơ tồn đọng. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, giám sát việc quản lý, sử dụng kinh phí, bảo đảm công khai, minh bạch và đúng mục đích.
Cùng với nguồn lực nhà nước, cần tiếp tục phát huy vai trò của doanh nghiệp, tổ chức chính trị - xã hội, cộng đồng và các cá nhân trong phong trào “Đền ơn đáp nghĩa”. Theo Báo cáo của Bộ Nội vụ, từ năm 2020 đến nay, Quỹ “Đền ơn đáp nghĩa” trên cả nước đã vận động được trên 3.000 tỷ đồng, xây mới gần 36.000 căn nhà tình nghĩa, sửa chữa gần 31.000 căn nhà và trao tặng trên 57.000 sổ tiết kiệm với tổng trị giá trên 124 tỷ đồng (Bộ Nội vụ, 2026, tr. 15).
Những kết quả này cho thấy nguồn lực xã hội có vai trò quan trọng trong việc bổ sung, hỗ trợ ngân sách nhà nước, đồng thời tạo sự gắn kết giữa trách nhiệm của Nhà nước với trách nhiệm cộng đồng.
Tuy nhiên, xã hội hóa cần được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, công khai, minh bạch, đúng đối tượng và không làm thay đổi trách nhiệm bảo đảm an sinh của Nhà nước. Cần tránh tình trạng vận động dàn trải, hình thức hoặc trùng lặp nguồn hỗ trợ. Việc huy động nguồn lực phải hướng đến những nhu cầu thực chất, có khả năng tạo ra tác động lâu dài đối với chất lượng cuộc sống của người có công.
4.7. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ và hiệu quả phối hợp trong tổ chức thực hiện chính sách
Đội ngũ cán bộ trực tiếp thực hiện chính sách người có công giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền lợi của đối tượng thụ hưởng. Vì vậy, cần tiếp tục kiện toàn tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm.
Trong điều kiện thực hiện chính quyền địa phương 02 cấp, cần quan tâm bố trí đội ngũ cán bộ có chuyên môn phù hợp, được đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên về chính sách người có công, kỹ năng quản lý hồ sơ, sử dụng cơ sở dữ liệu và giải quyết thủ tục hành chính. Đối với những địa bàn có số lượng đối tượng lớn hoặc nhiều hồ sơ phức tạp, cần có phương án bố trí nhân lực phù hợp, tránh tình trạng cán bộ kiêm nhiệm quá nhiều nhiệm vụ làm ảnh hưởng đến chất lượng phục vụ.
Cùng với đó, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Bộ Nội vụ với các bộ, ngành, cơ quan liên quan và chính quyền địa phương trong xác nhận đối tượng, giải quyết chế độ, quản lý hồ sơ, chi trả trợ cấp và cung cấp dịch vụ xã hội. Phân công trách nhiệm phải rõ ràng, bảo đảm một đầu mối chịu trách nhiệm theo dõi và giải quyết từng nhóm công việc.
Công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát cần được tăng cường nhằm kịp thời phát hiện, chấn chỉnh sai sót trong xác nhận, quản lý đối tượng và chi trả trợ cấp. Đồng thời, phải xử lý nghiêm các hành vi khai man hồ sơ, trục lợi chính sách, sử dụng sai nguồn kinh phí; bảo đảm tính nghiêm minh, công bằng và uy tín của chính sách ưu đãi người có công.
5. Kết luận
Hoàn thiện chính sách ưu đãi người có công với cách mạng trong bối cảnh mới là yêu cầu khách quan, xuất phát từ cả đòi hỏi thực tiễn chăm lo đời sống người có công và yêu cầu đổi mới quản trị xã hội trong giai đoạn phát triển mới. Đây không chỉ là nhiệm vụ hoàn thiện hệ thống pháp luật mà còn là quá trình đổi mới tư duy chính sách, phương thức quản lý và cung cấp dịch vụ xã hội theo hướng lấy người thụ hưởng làm trung tâm.
Trong quá trình đó, cần kiên định nguyên tắc giữ vững vị trí đặc biệt, tính nhân văn và bản chất tôn vinh của chính sách ưu đãi người có công; đồng thời tăng cường kết nối với các chính sách xã hội khác, bảo đảm người có công được tiếp cận đầy đủ các quyền lợi về bảo hiểm, chăm sóc sức khỏe, điều dưỡng, nhà ở và trợ giúp xã hội. Việc hoàn thiện chính sách cũng cần gắn với chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền hợp lý và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ thực thi.
Quan trọng hơn, mục tiêu chăm lo người có công cần được chuyển hóa thành những kết quả cụ thể, có thể đo lường và đánh giá, bảo đảm người có công không chỉ được hưởng đầy đủ chế độ ưu đãi mà còn có điều kiện sống tốt hơn, được chăm sóc toàn diện và tôn trọng phẩm giá trong mọi giai đoạn của cuộc đời. Đó cũng chính là sự thể hiện thiết thực trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội đối với những hy sinh, cống hiến của các thế hệ đi trước, góp phần củng cố niềm tin, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2023), Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, đáp ứng yêu cầu sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.
2. Bộ Nội vụ (2026), Báo cáo tổng kết việc thi hành Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng số 02/2020/UBTVQH14 ngày 09/12/2020 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội giai đoạn 2021- 2025.
3. Bộ Chính trị (2024), Kết luận số 83-KL/TW ngày 21/6/2024 về cải cách chính sách tiền lương; điều chỉnh lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội, trợ cấp ưu đãi người có công và trợ cấp xã hội.
4. Chính phủ (2021), Nghị định số 131/2021/NĐ-CP ngày 30/12/2021 quy định chi tiết và biện pháp thi hành Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng.
5. Chính phủ (2026), Nghị định 321/2026/NĐ-CP ngày 15/8/2026 quy định mức hưởng trợ cấp, phụ cấp và các chế độ ưu đãi người có công với cách mạng.
6. Đảng Cộng sản Việt Nam (1987), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, Nxb. Sự thật, Hà Nội.
7. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
8. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
9. Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2020), Pháp lệnh số 02/2020/UBTVQH14 ngày 09/12/2020 về Ưu đãi người có công với cách mạng.
10. Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2020), Pháp lệnh số 05/2026/UBTVQH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng.
ThS Bùi Đức Tùng, Tạp chí Tổ chức nhà nước và Lao động - Bộ Nội vụ
Tin tức cùng chuyên mục
Bài viết cùng tác giả