Định hướng đổi mới và nâng cao chất lượng bầu cử trong các nhiệm kỳ tiếp theo

TS Nguyễn Đình Thái, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

PV: Theo ông, cần nghiên cứu, đổi mới những nội dung nào trong Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân để phù hợp hơn nữa với tình hình hiện nay?

TS Nguyễn Đình Thái: Trước hết, cần hoàn thiện quy định về vận động bầu cử theo hướng phù hợp với thực tiễn phát triển của xã hội, đặc biệt là môi trường số. Hiện nay, phạm vi, hình thức và nội dung tiếp cận cử tri của ứng viên còn bị giới hạn, trong khi mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, đặt ra yêu cầu phải có cơ chế quản lý chặt chẽ, minh bạch. Do đó, Luật Bầu cử cần quy định rõ các hình thức vận động được phép, điều kiện thực hiện và trách nhiệm công khai thông tin, nhằm bảo đảm công bằng, minh bạch, tạo điều kiện để cử tri tiếp cận thông tin chính thống, đầy đủ.

Thứ hai, cần cụ thể hóa và công khai hơn các tiêu chí đánh giá ứng viên. Việc quy định rõ yêu cầu về năng lực, trình độ, đồng thời tăng cường, giám sát việc thực hiện trách nhiệm của đại biểu qua công khai chương trình hành động sẽ góp phần nâng cao chất lượng đại biểu, đáp ứng tốt hơn yêu cầu đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân.

Thứ ba, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế bãi miễn đại biểu theo hướng bảo đảm tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn. Mặc dù pháp luật hiện hành đã có quy định, song quy trình còn phức tạp. Việc tăng cường hiệu lực của cơ chế này sẽ góp phần nâng cao trách nhiệm của đại biểu trước cử tri, củng cố vai trò giám sát của Nhân dân.

Bên cạnh đó, việc sửa đổi Luật cần quán triệt đầy đủ quan điểm của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm để hoạt động bầu cử thực sự là phương thức để Nhân dân lựa chọn những đại biểu có đủ phẩm chất, năng lực, uy tín, xứng đáng đại diện cho mình. Điều này sẽ góp phần củng cố nền tảng pháp lý cho việc phát huy dân chủ, tăng cường niềm tin của Nhân dân trong giai đoạn phát triển mới.

Cần nhấn mạnh rằng, những vướng mắc, bất cập như nêu trên là mâu thuẫn của sự phát triển; và giải pháp chính là câu trả lời để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, góp phần đưa đất nước tiếp tục phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới.

PV: Theo ông, có cần mở rộng các hình thức ứng cử và tranh cử minh bạch hơn trong thời gian tới không?

TS Nguyễn Đình Thái: Theo tôi, việc nghiên cứu mở rộng các hình thức ứng cử và tăng cường tính minh bạch trong tranh cử là cần thiết, phù hợp với xu thế phát triển, đồng thời cần được thể chế hóa từng bước, bảo đảm phù hợp với đường lối lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân và với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

Về ứng cử, một số quy trình hiện nay, đặc biệt là việc lấy ý kiến tín nhiệm tại nơi cư trú và nơi công tác, trên thực tế có thể tạo ra những khó khăn nhất định đối với người ngoài khu vực nhà nước. Do đó, cần nghiên cứu điều chỉnh theo hướng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các cá nhân có năng lực, uy tín trong xã hội tham gia ứng cử, qua đó góp phần đa dạng hóa nguồn nhân sự, nâng cao chất lượng đại biểu.

Về tranh cử minh bạch, đây là nội dung còn nhiều dư địa hoàn thiện. Trong bối cảnh cử tri ngày càng chủ động, có khả năng tiếp cận và đánh giá thông tin đa chiều, việc tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động vận động bầu cử là cần thiết. Tuy nhiên, quá trình này cần được đặt trong khuôn khổ pháp lý rõ ràng, chặt chẽ, bảo đảm định hướng đúng đắn, giữ vững ổn định chính trị - xã hội, đồng thời nâng cao chất lượng thông tin đến cử tri.

Quan trọng hơn, việc mở rộng ứng cử và tăng cường minh bạch trong tranh cử cần được nhìn nhận như một giải pháp nhằm củng cố niềm tin của Nhân dân, nâng cao tính đại diện và tính chính danh của các cơ quan dân cử. Khi quá trình bầu cử phản ánh đầy đủ hơn ý chí, nguyện vọng của Nhân dân, chất lượng hoạt động của cơ quan dân cử sẽ được nâng cao, góp phần tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.

PV: Theo ông làm thế nào để tăng cường trách nhiệm giải trình của đại biểu sau khi trúng cử?

TS Nguyễn Đình Thái: Trách nhiệm giải trình là một khâu cần tiếp tục được quan tâm hoàn thiện trong toàn bộ chu trình bầu cử, bởi đây là yếu tố có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của đại biểu.

Trước hết, cần tăng cường các cơ chế theo dõi, giám sát công khai, minh bạch đối với hoạt động của đại biểu. Việc xây dựng hệ thống thông tin ghi nhận đầy đủ quá trình tham gia của đại biểu như hoạt động thảo luận, biểu quyết, tiếp xúc cử tri và kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền sẽ góp phần tạo điều kiện để cử tri giám sát một cách thường xuyên, khách quan. Khi thông tin được công khai, minh bạch, bản thân nó đã là một cơ chế thúc đẩy trách nhiệm giải trình.

Thứ hai, cần tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức tiếp xúc cử tri theo hướng thực chất, hiệu quả. Bên cạnh các hình thức tiếp xúc định kỳ, cần tăng cường trách nhiệm báo cáo của đại biểu về kết quả thực hiện chương trình hành động, những nội dung đã làm được, chưa làm được và nguyên nhân. Đồng thời, cần thiết lập các kênh tiếp nhận, phản hồi ý kiến cử tri một cách chính thức, bảo đảm tính hai chiều trong trao đổi thông tin.

Cuối cùng, cần bảo đảm việc thực hiện nghiêm túc các quy định của pháp luật về bãi miễn đại biểu. Việc vận dụng đúng quy trình, đúng quy định trong những trường hợp cần thiết sẽ góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm của đại biểu trước cử tri, qua đó tăng cường hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cơ quan dân cử.

PV: Theo ông, cần những đổi mới nào có thể giúp nâng cao tính đại diện và chất lượng hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhân dân?

TS Nguyễn Đình Thái: Việc nâng cao chất lượng hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhân dân cần được triển khai đồng bộ trên nhiều phương diện, trong đó có thể thấy một số định hướng đổi mới mang tính trọng tâm cần ưu tiên như sau:

Thứ nhất, cần tiếp tục nâng cao tỷ lệ và chất lượng đại biểu chuyên trách. Việc tăng cường đại biểu hoạt động chuyên trách, đi đôi với bảo đảm điều kiện làm việc, nguồn lực và thời gian sẽ góp phần nâng cao tính độc lập, khách quan trong thực hiện chức năng lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, của địa phương.

Thứ hai, cần chú trọng nâng cao năng lực thực chất của đại biểu, nhất là ở Hội đồng nhân dân. Việc tăng cường tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng phân tích chính sách, giám sát, thẩm tra và quyết định các vấn đề về ngân sách, pháp luật sẽ giúp đại biểu thực hiện tốt hơn vai trò, trách nhiệm của mình.

Thứ ba, cần tiếp tục cải thiện chất lượng thảo luận, tranh luận tại nghị trường theo hướng dân chủ, xây dựng, trên cơ sở lập luận khoa học và thực tiễn. Việc khuyến khích trao đổi, thảo luận thẳng thắn, có cơ sở khoa học sẽ góp phần nâng cao chất lượng quyết định và thể hiện rõ vai trò của cơ quan dân cử.

Thứ tư, cần nghiên cứu hoàn thiện tiêu chí đánh giá đại biểu theo hướng toàn diện, thực chất hơn. Bên cạnh việc bảo đảm thực hiện đầy đủ nhiệm vụ, cần coi trọng năng lực phát hiện vấn đề, tham gia ý kiến có chất lượng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của cử tri. Khi tiêu chí đánh giá được đổi mới phù hợp, sẽ góp phần định hướng nâng cao chất lượng hoạt động của đại biểu.

Các định hướng nêu trên có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau, cần được triển khai đồng bộ, thống nhất. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cơ quan dân cử, đáp ứng yêu cầu xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

PV: Ông có khuyến nghị gì nhằm tăng cường niềm tin của người dân đối với hệ thống bầu cử và các cơ quan dân cử?

TS Nguyễn Đình Thái: Niềm tin của Nhân dân đối với hệ thống bầu cử và các cơ quan dân cử đã có truyền thống tốt đẹp từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946; cần được tiếp tục phát huy và nâng cao hơn nữa trên cơ sở thực tiễn hoạt động hiệu quả của đại biểu và cơ quan dân cử, đáp ứng tốt hơn nữa yêu cầu, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân, chứ không chỉ dừng lại ở công tác tuyên truyền.

Trước hết, cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý niềm tin sang nâng cao năng lực, hiệu quả hoạt động của đại biểu và cơ quan dân cử để xứng đáng với niềm tin của Nhân dân. Trong đó, việc kịp thời giải quyết các vấn đề thiết thực mà cử tri quan tâm, bảo đảm các kiến nghị của cử tri được xem xét, xử lý nghiêm túc, có kết quả cụ thể sẽ là yếu tố quan trọng hàng đầu trong việc củng cố niềm tin.

Thứ hai, cần tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan dân cử theo hướng chủ động hơn nữa trong việc cung cấp thông tin cho cử tri và Nhân dân. Việc cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời về các nội dung đang được xem xét, thảo luận, kể cả những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, qua đó củng cố niềm tin của Nhân dân.

Thứ ba, cần xử lý nghiêm minh, công khai các trường hợp vi phạm, nhất là những hành vi vi phạm đạo đức, trách nhiệm của đại biểu (nếu có). Việc thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật trong những trường hợp này không chỉ bảo đảm kỷ cương, mà còn góp phần nâng cao uy tín của các cơ quan dân cử.

Cuối cùng, cần tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng công tác tiếp nhận, lắng nghe và phản hồi ý kiến của Nhân dân theo hướng thực chất, hiệu quả. Khi ý kiến của Nhân dân được tiếp thu, phản ánh vào quá trình xây dựng và thực thi chính sách, sẽ góp phần củng cố niềm tin và phát huy vai trò làm chủ của Nhân dân, từ đó tăng cường hơn nữa sự gắn bó máu thịt giữa Nhân dân với Đảng, Nhà nước và hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam./.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!

Phạm Anh (thực hiện)