Từ tiền kiểm đến hậu kiểm: Góc nhìn mới về cải cách quản lý hoạt động cho thuê lại lao động

Cải cách thủ tục hành chính sâu rộng, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là yêu cầu cấp bách với tinh thần thực chất, đáp ứng năng lực cạnh tranh và để củng cố niềm tin.

Đây cũng là vấn đề được đặt ra đối với hoạt động cho thuê lại lao động – lĩnh vực có đặc thù riêng khi liên quan trực tiếp đến ba chủ thể: doanh nghiệp cho thuê lại lao động, doanh nghiệp thuê lại lao động và người lao động. Trong nhiều năm qua, hoạt động này được quản lý chủ yếu thông qua cơ chế cấp phép và các điều kiện kinh doanh tương đối chặt chẽ. Sau hơn 05 năm triển khai thực hiện, Nghị định số 145/2020/NĐ-CP ngày 14/12/2020 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật Lao động về điều kiện lao động và quan hệ lao động đã phát huy hiệu quả tích cực trong thực tiễn. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh của nền kinh tế và những thay đổi lớn trong hệ thống pháp luật thời gian qua, một số quy định của Nghị định số 145/2020/NĐ-CP đã bộc lộ những hạn chế, bất cập. Bộ Nội vụ đã có Tờ trình Chính phủ dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 145/2020/NĐ-CP. Đối với hoạt động cho thuê lại lao động, dự thảo Nghị định đã thể hiện một hướng tiếp cận mới, chuyển dần từ quản lý bằng tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường minh bạch và đề cao trách nhiệm tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp.

Nhìn ở góc độ quản trị nhà nước, đây không đơn thuần là sự thay đổi một số thủ tục hành chính mà là sự chuyển đổi về tư duy quản lý. Trong mô hình quản lý truyền thống, Nhà nước tập trung kiểm soát trước khi doanh nghiệp được phép hoạt động thông qua các loại giấy phép, điều kiện kinh doanh và quy trình thẩm định. Cách tiếp cận này có ưu điểm là sàng lọc ngay từ đầu các chủ thể không đáp ứng điều kiện pháp luật. Song, trong điều kiện nền kinh tế phát triển nhanh, thay đổi liên tục, mô hình quản lý dựa quá nhiều vào tiền kiểm cũng bộc lộ những hạn chế nhất định; thời gian thực hiện thủ tục kéo dài, chi phí tuân thủ của doanh nghiệp tăng lên, trong khi hiệu quả quản lý chưa hẳn tương xứng nếu sau khi được cấp phép, hoạt động của doanh nghiệp không được giám sát thường xuyên.

Thực tiễn quản lý cho thấy, một doanh nghiệp có đầy đủ giấy phép vẫn có thể phát sinh vi phạm trong quá trình hoạt động nếu thiếu cơ chế theo dõi, kiểm tra và xử lý kịp thời. Điều đó cho thấy giấy phép chỉ là điều kiện ban đầu, không phải yếu tố quyết định chất lượng quản lý nhà nước. Chính vì vậy, nhiều quốc gia đã từng bước chuyển từ quản lý nặng về tiền kiểm sang tăng cường hậu kiểm, coi việc giám sát quá trình hoạt động và mức độ tuân thủ pháp luật mới là yếu tố cốt lõi bảo đảm trật tự của thị trường. Tinh thần đó được phản ánh khá rõ trong dự thảo sửa đổi Nghị định số 145/2020/NĐ-CP lần này. Theo quy định mới, nhiều thủ tục về cấp, gia hạn, cấp lại hoặc thu hồi giấy phép hoạt động cho thuê lại lao động được bãi bỏ để bảo đảm thống nhất với Luật Đầu tư năm 2025. Thay vào đó, doanh nghiệp thực hiện cơ chế thông báo hoạt động, thông báo chấm dứt hoạt động, đồng thời tiếp tục thực hiện trách nhiệm ký quỹ, báo cáo định kỳ và chịu sự thanh tra, kiểm tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Điều đáng chú ý là, nếu chỉ nhìn vào việc bãi bỏ giấy phép, có thể sẽ xuất hiện quan điểm cho rằng Nhà nước đang "nới lỏng" quản lý đối với hoạt động cho thuê lại lao động. Tuy nhiên, bản chất của sự thay đổi không phải là giảm trách nhiệm quản lý mà là đổi mới phương pháp quản lý. Khi giấy phép không còn là công cụ trung tâm, vai trò của cơ chế công khai thông tin, dữ liệu điện tử, chế độ báo cáo, thanh tra, kiểm tra và trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp được nâng lên. Đây chính là điểm khác biệt giữa quản lý bằng thủ tục hành chính và quản lý bằng tính minh bạch, bằng dữ liệu và bằng mức độ tuân thủ pháp luật.  

Một trong những cơ sở quan trọng để bảo đảm hiệu quả của mô hình hậu kiểm là việc duy trì cơ chế ký quỹ đối với doanh nghiệp hoạt động cho thuê lại lao động. Khoản ký quỹ không phải là một điều kiện hành chính mang tính hình thức mà là công cụ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp đối với người lao động trong trường hợp phát sinh rủi ro. Cùng với đó, việc công khai thông tin doanh nghiệp và tăng cường ứng dụng nền tảng điện tử trong quản lý sẽ giúp cơ quan nhà nước theo dõi sát hơn quá trình hoạt động của doanh nghiệp thay vì chỉ kiểm tra tại thời điểm cấp phép. Việc cắt giảm các thủ tục không còn phù hợp sẽ giúp giảm thời gian chuẩn bị hồ sơ, giảm chi phí tuân thủ và tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp được trao nhiều quyền chủ động hơn, đồng thời cũng phải nâng cao trách nhiệm tuân thủ pháp luật. Trong mô hình quản lý mới, uy tín, tính minh bạch và việc chấp hành đầy đủ các quy định của pháp luật sẽ trở thành những yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Ở góc độ khác, dự thảo Nghị định vẫn duy trì các cơ chế bảo đảm quan trọng như trách nhiệm ký quỹ, chế độ báo cáo, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, nhờ vậy, sẽ bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động.

Ở tầm rộng hơn, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm còn phản ánh xu hướng đổi mới quản trị quốc gia theo hướng hiện đại. Nhà nước không còn tập trung quá nhiều nguồn lực vào việc xem xét từng hồ sơ trước khi doanh nghiệp gia nhập thị trường mà chuyển sang xây dựng hệ thống quản lý dựa trên dữ liệu, tăng cường giám sát trong suốt quá trình hoạt động và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Đây là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển, vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa giữ vững kỷ cương của thị trường lao động.

Từ kết quả đánh giá tình hình thực hiện Nghị định số 145/2020/NĐ-CP và
những khó khăn, vướng mắc, vấn đề mới phát sinh trong thực tiễn tổ chức thực hiện thời gian qua, Bộ Nội vụ xây dựng Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của
Nghị định số 145/2020/NĐ-CP nhằm đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất với các
văn bản quy phạm pháp luật đang có hiệu lực và giải quyết các vướng mắc, khó
khăn trong quá trình triển khai thực hiện. Những sửa đổi đối với hoạt động cho thuê lại lao động trong dự thảo Nghị định không chỉ nhằm cắt giảm một số thủ tục hành chính mà còn thể hiện bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý nhà nước. Giảm tiền kiểm không đồng nghĩa với giảm hiệu lực quản lý; ngược lại, đó là quá trình chuyển từ quản lý bằng giấy phép sang quản lý bằng dữ liệu, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đây cũng chính là xu hướng quản trị hiện đại mà nhiều quốc gia đang hướng tới, góp phần xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động, hướng tới một thị trường lao động phát triển ổn định, minh bạch và bền vững./.

Lê Nga